Święcicki Paulin (Sviencickij Pavlyn, Svjencickij Pawłyn), pseud. i krypt.: Daniło Łozovs’kyj (Łozowskij), Pavło S’vij, (Pawło Swij), P. Svij, Paweł Stachurski, Paulin Sielski, Zorjan, Nie-Bolesławita, P.S., P.Sw., P.St., L.D., Sju, Lach z Ukrainy, Bomba Anastazyusz, Hołod, Kyїvs’kyj Slovianyn, P. Oharovyč, Pevnyj (1841—1876), pisarz, publicysta, tłumacz, nauczyciel, aktor, działacz oświatowy.
Ur. 12 IX w Warszycy w pow. machnowskim (od r. 1846 berdyczowskim, gub. kijowska, obecnie część miasteczka Kałyniwka) w niezamożnej rodzinie szlacheckiej, był synem Józefa, dzierżawcy, i Anastazji ze Stachurskich. Miał starszego brata Juliana (1839—1912, zob.) i dwie siostry, m.in. Weronikę.
Ś. uczył się w domu, a od r. 1848 na prywatnych pensjach w Machnówce i Berdyczowie. Usunięty z pensji w r. 1852, został umieszczony przez daleką krewną w gimnazjum w Kamieńcu Podolskim. Ok. r. 1856 przerwał naukę z powodów finansowych; utrzymywał się z korepetycji. Wrócił do gimnazjum w r.n. i po jego ukończeniu w r. 1860 podjął studia prawnicze na Uniw. św. Włodzimierza w Kijowie. Poznał wówczas tzw. chłopomanów, Włodzimierza Antonowicza i Tadeusza Rylskiego; wg Leona Syroczyńskiego nawiązał też kontakty z tajnym Związkiem Trojnickim oraz należał do kijowskiej «Hromady», z której jednak już w r. 1861 wystąpił. Jako zwolennik ruchu chłopomańskiego, ale przeciwnik konwersji na prawosławie, związał się z partią tzw. Polako-Rusinów. Popularyzował twórczość zmarłego w r. 1861 Tarasa Szewczenki i w r.n. napisał wiersz Spominok smerti Tarasa Ševčenka, ale rosyjska cenzura nie dopuściła do jego publikacji pod zarzutem «propagowania braterstwa Polaków z Małorusinami» (fragmenty opublikowano dopiero w r. 1919 w kijowskim czasopiśmie „Naše Mynule”). W powstałym w r. 1862 dramacie Katerina („Sioło” 1866 z. 1, 1867 z. 3—4) nawiązywał również do twórczości Szewczenki. W obawie przed represjami władz rosyjskich wyjechał pod koniec r. 1863 z Kijowa do Galicji i osiadł we Lwowie. Od t.r. publikował pod pseud. Daniło Łozovskij w lwowskim ruskim czasopiśmie „Meta”. Tłumaczył na język ukraiński polskie bajki, m.in. Ignacego Krasickiego i Stanisława Jachowicza, a za pośrednictwem języka polskiego również bajki J. de La Fontaine’a; ogłosił je pod tym samym pseudonimem pt. Bajky. Darunok malym ditjam (L’viv 1864, wyd. 2, uzupełnione, pod pseud. Pavło S’vij pt. Bajky v nauku molodym i starym zložyv, L’viv 1874, wyd. 2, L’viv 1876). Od końca stycznia do początku marca 1864 przebywał w Wiedniu, gdzie słuchał na uniwersytecie wykładów F. Miklošiča. Po powrocie do Lwowa objął nieoficjalnie stanowisko redaktora ruskiego czasopisma humorystycznego „Dulja” („Figa”); zamieszczał w nim także własne wiersze satyryczne.
W r. 1864 zatrudnił się Ś. we Lwowie w pierwszym profesjonalnym ukraińskim teatrze objazdowym «Ruska Besida», powstałym 4 III t.r. z inicjatywy Emila Baczyńskiego. Jako aktor występował w nim pod pseud. Paulin Sielski. Pierwszym przedstawieniem tego teatru była napisana przez Ś-ego śpiewogra Marusia, wystawiona 29 III w lwowskim «Narodnym Domu». Dla «Ruskiej Besidy» Ś. (pod pseud. Daniło Łozovs’kyj) przetłumaczył z języka polskiego dramat Józefa Korzeniowskiego „Cyganie” (L’viv 1864) i dokonał przeróbki jego komedii „Okrężne” (wyd. pt. Miszczanka, „Sioło” 1866 z. 1). Za pośrednictwem języka polskiego przełożył też „Grzegorza Dyndałę” Moliera (wyd. pt. Havrylo Bambula, L’viv 1865). W r. 1865 odszedł z «Ruskiej Besidy». W tym okresie w lwowskim ruskim czasopiśmie „Nyva” publikował (pod pseud. Pawło Swij) artykuły zwalczające orientację moskalofilską wśród Rusinów galicyjskich oraz nostalgiczne wiersze, m.in. Nič na Podoli, Na čužyni i Kolys’buvalo (1865 nr 2). Na tych łamach zamieścił też przekład sonetów VIII i XIII Adama Mickiewicza (1865 nr 1—2) oraz, dokonane za pośrednictwem języka polskiego, tłumaczenie pierwszego aktu „Hamleta” W. Shakespeare’a (1865 nr 3—4). Przekłady te uznał Iwan Franko za «nieudolne próbki». Ś. współpracował też z prasą polską; w lwowskim „Dzienniku Literackim” ogłosił powieści: Przed laty (1865 nr 70—78, wyd. osobne, Lw. 1866, przekł. serbski 1867) oraz Trójka (1866 nr 26—42, wyd. osobne, Lw. 1868 I—II), o losach trzech przyjaciół z pogranicza polsko-ruskiego.
W l. 1866—73 był Ś. oficjalnym tłumaczem języka ukraińskiego w Sejmie Krajowym. W lipcu 1866 założył we Lwowie dwujęzyczny, drukowany czcionkami łacińskimi, kwartalnik „Sioło. Pismo Zbiorowe Poświęcone Rzeczom Ludowym Ukraińsko-Ruskim”. Celem periodyku było upowszechnianie ludowego piśmiennictwa ukraińskiego oraz współpraca polsko-ruska. Podkreślając potrzebę emancypacji politycznej Ukraińców, Ś. nie odróżniał ich od Białorusinów, uznając w pierwszym numerze, że «na przestrzeni od Bałtyku do Morza Czarnego, od Kaukazu poza Karpaty widzimy osiadły piętnastomilionowy lud, mówiący jednym językiem, mający wspólne zwyczaje i obyczaje, wszędzie wierny swym tradycjom i jedną żyjący nadzieją». Mimo współpracy Ś-ego z redakcją „Gazety Narodowej”, zwłaszcza z Janem Dobrzańskim i Platonem Kosteckim, „Sioło” w r. 1867 upadło. Ś. występował w powstałym 16 III t.r. w Stanisławowie polskim teatrze objazdowym Miłosza Stengla i na potrzeby tej sceny napisał komedie: Chwasty (wyst. 15 V) i Bawidło (wyst. 3 XII pt. Dużo śmiechu, czyli Miejskie konkury). Dokończył też dramat Dominika Magnuszewskiego „Rozbójnik salonowy”, który Stengel wystawił 20 VI 1867 w Brzeżanach.
W l. 1867—9 redagował Ś. we Lwowie polski tygodnik „Nowiny”; opublikował tam pod pseud. Nie-Bolesławita «powieść z ostatnich czasów» Moskal (1867 nr 1—9), nawiązującą do „Moskala” (1865) Józefa Ignacego Kraszewskiego, oraz cykl nowel o powstaniu styczniowym: Ksiądz kapelan (1867 nr 7), Wigilia Bożego Narodzenia w roku 1863 (1867 nr 8—9) i Opowiadania starego szeregowca (1867 nr 47—48). Ogłosił tu też obszerny artykuł Teatr polski (1867 nr 8—9, 1868 nr 11, 18, 19), na temat teatrów galicyjskich. Napisał opowieść krajoznawczą Wycieczka do Pienin (Lw. 1869) oraz opowiadania kozackie: Bieda oczakowska, Na stepie, Atamańska mogiła, Podolanka, Czartowa góra, Sołowiówka i Krzyż mogilny, które zebrał w dedykowanym Bohdanowi Zaleskiemu tomie Opowieści stepowe (Lw. 1871, 1933). Uznano go wtedy za epigona «szkoły ukraińskiej» w literaturze polskiej, kontynuatora tradycji Tymka Padurry i Michała Czajkowskiego. Działał Ś. w ukraińskim ruchu oświatowym i był jednym z założycieli powstałego w r. 1868 Tow. «Proswita» oraz współautorem jego statutu; zaangażował się w pracę komisji ds. ukraińskojęzycznych podręczników szkolnych. W broszurze Vik XIX u dijach literatury ukraïns’koï (Lw. 1871) propagował ideę federacji polsko-ukraińskiej, która oba narody chroniłaby przed Rosją.
Dn. 18 V 1869 złożył na Uniw. w Wiedniu u prof. F. Miklošiča egzamin z języków słowiańskich i dzięki poparciu byłego namiestnika Galicji Agenora Gołuchowskiego został Ś. w r. 1869 nauczycielem języka i literatury ruskiej w niemieckojęzycznym (od r. 1873 ukraińskojęzycznym) Gimnazjum Akademickim we Lwowie. Od sierpnia 1870 (nr 31/32) do lipca 1871 (nr 26) był redaktorem lwowskiego polskiego kwartalnika pedagogicznego „Szkoła”. Z Janem Grzegorzewskim opublikował broszurę „Powieści mniejsze” N. Gogola (Lw. 1871), a z A. Wachnianinem wydał dla dzieci w wieku szkolnym opowiadania Jak jarmarkuvaly Taras z Motreju? (L’viv 1871, przeredagowane potem dla ludności wiejskiej pt. Jak jarmarkuvaly Taras z svojeju žinkoju? L’viv 1874). Studia rozpoczęte w Kijowie kontynuował Ś. na Wydz. Filozoficznym Uniw. Lwow. i w poł. r. 1873 złożył eksternistycznie egzaminy końcowe. Pod własnym nazwiskiem opublikował w tym czasie rozprawy dla polskich szkół: Odmiana zaimków. Rzecz językowo-porównawcza (Lw. 1871, przekł. niemiecki, Leipzig 1875) oraz Mowa ludzka, jej układ pierwotny i budowa (Lw. 1873); obie uznano za dyletanckie. W r. 1875 odszedł z Gimnazjum Akademickiego i jako zastępca nauczyciela uczył języka polskiego w lwowskiej Wyższej Szkole Realnej. T.r. dokonał przeróbki powieści N. Czernyszewskiego „Co robić” na utwór pt. „Ludzie. Powieść. Przez M.C.” (Lw.). W krakowskim „Przeglądzie Polskim” (T. 2: 1876 z. 5—6) opublikował dramat historyczny Posadnica Marta, przedstawiający walkę księżnej nowogrodzkiej Marty Boreckiej z carem Iwanem III; utwór, wysłany na konkursy dramatyczne do Warszawy (1875) i Krakowa (1876) nie został nagrodzony. Ś. jako zwolennik federacji polsko-ruskiej spotykał się z niechęcią zarówno Ukraińców, jak i Polaków. Zmarł na gruźlicę 12 IX 1876 we Lwowie, został pochowany 14 IX na cmentarzu Łyczakowskim. Miejsce pochówku zlokalizowano w l. dziewięćdziesiątych XX w., a w r. 2010 odbudowano nagrobek.
W zawartym w r. 1873 małżeństwie z Olimpią Bronisławą z Wiśniewskich, wdową po urzędniku lwowskiego magistratu, miał Ś. córkę Paulinę Martę Weronikę (ur. 1877).
Pośmiertnie opublikowano dramat historyczny Ś-ego Światosław Igorewicz, książę kijowski („Przew. Nauk. i Liter.” R. 12: 1884 nr 4—9) oraz artykuł Zarysy ruchu literackiego Rusinów („Ateneum” T. 2: 1885 z. 6). Pamięć Ś-ego uczczono w zredagowanej przez Wacława Lipińskiego publikacji „Z dziejów Ukrainy. Księga pamiątkowa ku czci Włodzimierza Antonowicza, Paulina Święcickiego i Tadeusza Rylskiego” (Kijów 1912).
Adam Mickiewicz. Zarys bibliograficzny, W. 1957; Bibliogr. dramatu pol., II; Enc. of Ukraine, V; Encyklopedija ukrainoznavstva, VII; Estreicher w. XIX, IV; Kolesnyk V., Vidomi poljaky v istoriї Vinnyččyny. Biohrafičnyj slovnyk, Vinnycja 2007; Literatura pol. Enc.; Nowy Korbut, VIII; PSB (Rylski Tadeusz, Stengel Miłosz); Słown. teatru pol., I; Ševčenkivs’ka encyklopedija, Kyïv 2015 V; Ševčenkivs’kyj slovnyk, Kyïv 1977 II; Ukraïns’ka literatura u portretach i dovidkach. Davna literatura — literatura XIX st., Kyïv 2000; Ukraїns’ka mala encyklopedija, Buenos-Aires [b.r.w.]; Ukraїns’ka radjans’ka encyklopedija, Kyїv 1983 X; Ukraïns’ka žurnalistyka v imenach. Materialy do encyklopedyčnoho slovnyka, L’viv 1996 III; — Barvins’kyj O., Spomyny z moho žyttja, Nju Jork—Kyїv 2004; Dvadcjat’pjat’littja Tovarystva „Učytel’s’ka Hromada”. Juvilejnyj naukovyj zbirnyk, L’viv 1935; Dovidnyk z istoriї Ukraїny, Red. I. Pidkova, R. Šust, Kyїv 2001; Franko I., O literaturze polskiej, Kr. 1979; Hrycak J., Prorok we własnym kraju. Iwan Franko i jego Ukraina (1856—1886), W. 2010; Iskorko-Hnatenko V.,Nezvyčajnyj syn podil’s’koho kraju. Pamjati Pavlyna Sviencic’koho, „Literaturna Ukraïna” (Kyïv) 2001 nr 4948; Kotarbiński J. K., Najnowsze powieści polskie, „Przegl. Tyg.” 1869 nr 10; Kozak S., Pavlyn Sviencic’kyj — popularyzator tvoriv Ševčenka, w: tenże, Ševčenkoznavči ta porivnjal’ni studiï. Stati — rozvidky — lekciï, Kyïv 2012; tenże, Polacy i Ukraińcy w kręgu myśli i kultury pogranicza. Epoka romantyzmu, W. 2005; Lubowski E., Paulin Stachurski: „Trójka”, „Bibl. Warsz.” 1869 t. 1; Osadczy W., Święta Ruś. Rozwój i oddziaływanie idei prawosławia w Galicji, L. 2007; Pačovs’kyj T. I., Pavlyn Sviencic’kyj — popularyzator tvorčosti Ševčenka, w: Zbirnik prac odynadciatoj naukovoj ševčenkivs’koj konferenciï, Kyïv 1963; [Powidaj L.] L.P., „Opowiadania stepowe” Paulina Stachurskiego, „Przegl. Pol.” T. 4: 1870/1; Radzykevyč V., Pavlyn Sviencic’kyj. Publicystyčna, naukova ta literaturna joho dijalnist’, „Zapysky Naukovoho Tovarystva im. Ševčenka” T. 101—103: 1911—1912; Sereda O., Pavlyn Sviencic’kyj u suspil’nomu žytti Halyčyny, do istoriї pol’s’koho ukraїnofil’stva, „Ukraїna. Kul’turna spadščyna, nacional’na svidomist’, deržavnist’” (L’viv) T. 15: 2006—7, Confraternitas. Juvilejnyj zbirnyk na pošanu Jaroslava Isajevyča; Studziński C., Powstańcy polscy z r. 1863 w redakcji ukraińskiej „Mety”, „Ziemia Czerwieńska” [Lw.] R. 3: 1937 z. 1; Świątek A., Gente Rutheni, natione Poloni. Z dziejów Rusinów narodowości polskiej w Galicji, Kr. 2014; Świerczyńska D., Paulin Święcicki. Dramat pisarza pogranicza, „Pam. Liter.” 1996 z. 1; Tretiak J., Paulin Święcicki i jego nie wydane dramata, „Tydzień Liter., Artyst., Nauk. i Społ.” 1878 nr 39—40; Trochimiak J., Polskie przekłady powieści M. Czernyszewskiego „Co robić”, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, S. Philologie, T. 1: 1983; Ukraïns’koju muzoju natchnenni (pol’s’ki poety, jaki pysaly ukraïns’koju movoju), Kyïv 1971; Werwes H., Tam, gdzie Ikwy srebrne fale płyną. Z dziejów stosunków literackich polsko-ukraińskich w XIX i XX wieku, W. 1972; — Grzegorzewski J., Mowa na pogrzebie ś.p. Paulina Święcickiego miana w dniu 14 września 1876 na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie, Lw. 1876; Sprawozdanie szkolne Wyższej Szkoły Realnej we Lwowie za r. szk. 1875, Lw. 1875; Zaleski J. B., Do Pana Paulina Stachurskiego we Lwowie, w: Korespondencja, „Przew. Nauk. i Liter.” T. 1—2: 1902; — Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1876: „Bibl. Warsz.” t. 4, „Gaz. Lwow.” nr 209, „Gaz. Pol.” nr 201, 205, „Kur. Warsz.” nr 202, „Tydzień” T. 3 nr 3, „Wiek” nr 203; — Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraïny we Lw.: F. 178 op. 1 spr. 97 k. 20, F. 618 op. 2 spr. 2455 k. 6 (akt zgonu); IBL PAN: Kartoteka bibliogr. A. Bara (niewykorzystana); L’vivska naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: F. 167 op. 2 spr. 2828 teczka 84 k. 1—13; — Mater. Red. PSB: Notka biogr.
Małgorzata Kamela i Stanisław Stępień