Ciekliński Piotr, h. Abdank (1558–1604), pierwszy komediopisarz polski. Pochodził z niezamożnej podgórskiej szlachty woj. krak., spod Biecza. Był synem Stanisława, dziedzica części wsi Ustronia i Lipinki, podstarościego sanockiego. Gdzie Piotr się kształcił – niewiadomo; być może, że u jezuitów w Jarosławiu. Zapewne przy pomocy podkanclerzego Jana Zamoyskiego, do którego najbliższych i najzaufańszych klientów należał przez całe życie, dostał się do kancelarii król., w której już za Batorego nosił tytuł sekretarza. W ścisłym związku z Zamoyskim życie C-go upływało odtąd bądź na wojaczce, bądź na czynnościach kancelaryjno-dyplomatycznych. Możliwe, że brał udział w wyprawach moskiewskich; walczył pod Byczyną, potem gotował się w r. 1590 wraz z Zamoyskim do wojny z Turcją i towarzyszył hetmanowi w r. 1595 na wyprawę wołoską, do której odnoszą się jego polityczne bajki. Zaliczany przez współczesnych do »najpierwszych sekretarzy królewskich«, posłował niejednokrotnie z ramienia zwłaszcza kanclerzowego w sprawach mniejszej i większej wagi. Po burzliwej elekcji Zygmunta III wysłany był przez Zamoyskiego do Szwecji (1587) do króla Jana III z zawiadomieniem o wyborze królewskiego syna. Spod Byczyny jechał do króla do Krakowa z wiadomością o zwycięstwie. W r. 1594 wysłał go Zamoyski do Włoch, między innymi w sprawie zatwierdzenia przez papieża fundacji Akademii Zamojskiej i uzyskania odpowiedniego dyplomu papieskiego. Wtedy to zetknął się C. bliżej z Włochami, był w Rzymie i Padwie, zapoznał się z tamtejszym światem naukowym i tendencjami w literaturze. Stąd też przywiózł pomysł do swej znakomitej przeróbki komedii Plauta »Trinummus«. Wreszcie w lecie r. 1597 wyprawiony został w poselstwie do Konstantynopola (zapewne w związku z wielkim poselstwem do Porty Stanisława Gólskiego, kasztelana halickiego) i zabawił tam kilka miesięcy.
Mniej więcej od r. 1590 przebywał C. głównie na Rusi, krążąc pomiędzy Zamościem a Lwowem, przede wszystkim w interesach hetmana. Ponawiązywał wówczas liczne stosunki przyjazne i literackie z tutejszymi rodami i ludźmi, z Żółkiewskim, z Janem Ostrorogiem z Komarna, podczaszym kor., znanym autorem dziełek gospodarczych i myśliwskich, z Szymonowiczem, Janem Szcz. Herburtem i innymi; był bardzo lubiany przez mieszczan-patrycjuszów lwowskich, a życie zarówno Lwowa jak i szlachty czerwonoruskiej poznał doskonale. W Zamościu, zwłaszcza w chwili tworzenia się Akademii, należał do jednostek najczynniejszych i należycie ocenianych. Liczył się do najbliższego otoczenia Zamoyskiego i z tego tytułu brał udział w debatach kanclerza-mecenasa, dotyczących spraw kulturalnych. Z wędrówek swoich, szczególnie z poselstwa konstantynopolitańskiego, przywoził cenne nabytki do biblioteki zamojskiej, np. z Turcji rękopisy greckie dla Zamoyskiego i Szymonowicza. W Zamościu też, z inicjatywy i pod protektoratem hetmana, pisał i publikował swoje prace. Z końcem r. 1598 ożenił się (zdaje się po raz drugi, skoro w r. 1596 mówi o synach swoich walczących w bitwie pod Agrem?) z Jadwigą Broniowską i osiadł na roli. Prócz jakichś dziedzicznych części majątkowych miał od króla Zygmunta III dożywocie na ⅓ części dóbr królewskich: Lipinki i Drozdziele (po bracie, ks. Andrzeju C., kanoniku krakowskim, zm. w r. 1591), a drugi brat Stanisław odstąpił mu swoje dożywocie na innych częściach tych dóbr; potem Zygmunt III nadał mu dożywocie na wsi Kłuszów koło Rawy Ruskiej, a ten sam bezdzietny brat Stanisław zapisał mu – prócz majątku – znaczne sumy pieniężne. Dn. 2 III 1601 otrzymał C. od króla za swoje zasługi godność podczaszego ziemi krakowskiej. Oddawszy się pracy ziemiańskiej i literackiej, znużony ruchliwym życiem poprzednim, nie zerwał jednak stosunków z dworem i kanclerzem; w r. 1603, bawiąc dla leczenia słabego zdrowia we Lwowie, brał udział w mediacjach między patrycjatem a plebsem lwowskim w zatargach o władzę w mieście. Zmarł po dłuższej chorobie 14 V 1604, licząc zaledwie lat 46. Pochowany w Bieczu, gdzie wystawiono mu piękny nagrobek. Pozostawił 2 synów i córkę; z synów jego Stanisław był rotmistrzem, a Piotr pokojowcem królowej Konstancji i sekretarzem królewskim.
Pracę literacką zaczął C. w r. 1595 jako żołnierz-poeta od utworu pt.: Ziemia Wołoska (wydał dopiero K. Heck w r. 1902). Są to trzy alegoryczne, wierszowane bajki polityczne (pt. Jałowica, Wilczę, Łani), odnoszące się do stosunków w Mołdawii, Siedmiogrodzie i Wołoszczyźnie przy końcu w. XVI. Pod postaciami zwierząt (wziętych z herbów) wprowadzono tu Stefana Walecznego, Rozwana, Zyg. Batorego, Tatarów, Polskę itd. i zilustrowano współczesne wypadki. Utwór, pisany pod bezpośrednim wrażeniem kampanii wołoskiej Zamoyskiego, przypomina »Sen Majowy« M. Bielskiego. Chociaż walory literackie niewielkie (mimo gładkiego wiersza), to jednak rodzaj literacki był charakterystyczny i w Polsce dość niezwykły. Niebawem opublikował C. najlepsze swe dzieło, wydane w Zamościu pod datą r. 1597 (wyszło w rzeczywistości z początkiem r. 1598). Jest nim Potrójny z Plauta, osobliwa przeróbka dowcipnej komedii obyczajowej Plauta pt. »Trinummus«. C. dokonał »przepolszczenia« tej komedii, stwarzając z dziełka swego rzecz stylowo ciekawą, a na gruncie polskim wprost niespodziewaną. Chociaż bowiem tłumaczył Plauta wiernie (bo z 1189 wierszy oryginału przełożył, często dosłownie, aż 1164 wierszy), to jednak akcję przeniósł z Aten do Lwowa, spolszczył i ubrał w kontusze jej bohaterów, zmienił lub dodał pewne szczegóły, i wsunął do tekstu 586 wierszy oryginalnych, w których dał swemu dziełu silny zastrzyk polsko-lwowskiego kolorytu i naszej swojskiej (szlacheckiej i miejskiej) obyczajowości. Komedia nabrała charakteru satyryczno-moralizującego, zawiera aluzje historyczne i polityczne oraz wiele reminiscencji z życia i wspomnień Zamoyskiego (pobyt na studiach we Francji i Strasburgu, wypadki z czasów Walezego i Batorego). W ogóle tendencja moralna utworu idzie po linii przekonań i dążności dworu zamojskiego. Utwór napisany został przez pisarza dojrzałego, w pełni jego świadomości twórczej, niewątpliwie na krótko przed r. 1597 (rokiem druku). Oryginalny charakter »przekładu«, jego wystylizowanie na polską modłę, doskonałe wkładki obyczajowe, wreszcie piękny własny język i na ogół poprawna forma poetycka – przemawiają za tym bezapelacyjnie, tak samo jak daty z życia autora. Pojawienie się Potrójnego w r. 1597 było ewenementem literackim; szereg literatów, z Simonidesem i Ostrorogiem na czele, zaopatrzył go w wierszyki zalecające, a Zamoyski interesował się żywo rozpowszechnieniem dzieła, które dzisiaj uznane zostało przez najlepszych znawców Plauta (prof. G. Przychocki) za rzecz niepospolitej wartości i za pierwszą polską komedię. Jest też wielce prawdopodobne, że Potrójny był wystawiony na scenie już w w. XVI, niedługo po wyjściu z druku, mianowicie na teatrum Stanisława Tarnowskiego, kasztelana sandomierskiego i starosty buskiego (teścia Zamoyskiego), w Busku k. Lwowa. Z innych utworów C-go nie odnaleziono dotąd Wiersza na fest weselny Marka Sobieskiego, wojewody lubelskiego… napisanego podobno w r. 1600, a wspomnianego przez Szymonowicza w liście do Sobieskiego. Ciekawe są natomiast, zachowane w unikacie Bibl. Zamoyskich w Warszawie Św. Wojciecha Apostoła i Arcybiskupa polskiego Bogarodzica i Hymny na święta Panny Najświętszej… (wyd. w Zamościu r. 1600). Tekst Bogarodzicy nie zawiera rzeczy ważnych; wzięty jest z Łaskiego lub Taszyckiego. Natomiast hymny oryginalne C-go na cześć Matki Bożej, w liczbie siedmiu, na wszystkie najważniejsze święta doroczne, składają się na miły kancjonalik maryjański, wzorowany co do formy na »Psałterzu« Kochanowskiego, lecz co do wartości literackiej i natchnienia poetyckiego daleko za nim pozostający. Zresztą hymny są nierówne, nie brak i udatnych (Na Zwiastowanie, Na Wniebowzięcie); znamienna jest i w tej liryce tendencja moralizująca.
Prof. Czubek przysądził C-mu, nie bez słuszności, autorstwo zgrabnego Dialogu politycznego, napisanego przed zjazdem jędrzejowskim w maju r. 1592 przez jakiegoś zamojszczyka, a skierowanego przeciw intrygom braci Radziwiłłów w sprawie małżeństwa Zygmunta III z Konstancją Rakuszanką. Może C. brał także udział w przekładaniu komedyj Arystofanesa na język polski, o którym to przekładzie donosił A. Burski Zamoyskiemu w r. 1602.
Na przełomie w. XVI i XVII był C. postacią znamienną i wartościową. Humanista, ale piszący tylko po polsku i asymilujący wartości antyczne do polskiego ducha i mowy, gorący zamojszczyk, ale zarazem człowiek epoki potrydenckiej, żarliwy katolik i wielbiciel jezuitów. Poeta-żołnierz i poeta dworski jednocześnie, próbował swych sił w epice, dramacie i liryce, zależnie od okoliczności; moralizator odzywał się w nim najczęściej. Wybija się ostatecznie nie tyle jako siła twórcza, ile raczej jako pisarz o dużej kulturze literackiej, próbujący nowych dróg.
Wiszniewski, Hist. liter., VII 311–21; Maciejowski, Piśm. pol., III 414–7; Enc. Org.; Wolfram J., Plauta komedie (wstęp), P. 1873; Czubek J., Potrójny z Plauta (wstęp do wydania krytycznego), Kr. 1891 (Bibl. Pis. P. A. U. t. 18); Heck K., Z literackiej działalności P. C-go (Ziemia Wołoska). Księga Pamiątk. L. Ćwiklińskiego, Lw. 1902; Wierzbowski T., Materiały do piśm. pol., I 310–2 i II 35, 44, 60, 61; Heck K., Szymon Szymonowicz, cz. II i III, Kr. 1903, 17–21 (Rozpr. filol. Akad. Um. t. XXXVII); Hahn W., Literatura dramatyczna w Polsce XVI w., Lw. 1906, 23–5; Badecki K., Kiedy Piotr Ciekliński tłumaczył »Potrójnego z Plauta«, »Pamiętnik Liter.«, Lw. 1910; Czubek J., »Dyalog« i »Taniec bardzo piękny«. Dwa utwory z końca w. XVI, »Pam. Liter.«, Lw. 1913; Łempicki St., Działalność J. Zamoyskiego na polu szkolnictwa, W. 1921, 123, 153, 154, 236, 237, 258; Przychocki G., Plautus, Kr. 1925, 518 n.; Łempicki St., Medyceusz polski XVI w. w księdze «Szymonowicz i jego czasy«, Zamość 1929, 117; tenże, Piotr Ciekliński i jego dzieło, »Scena Lwowska« r. IV z. 4; tenże, Piotr Ciekliński i Jan Ostroróg z Komarna, »Pam. Liter.«, Lw. 1937 r., XXXIII. – Korespondencja P. C-go znajduje się w B. Ord. Zamoyskich w W. (Archiwum J. Zam.). Liczne dokumenty i zapiski do życia C-go posiadał w tece swej ś. p. prof. Jan Czubek, zapowiadał ich ogłoszenie (zob. wstęp do »Potrójnego«, s. 3 i »Kwartalnik Hist.« 1892, 834), lecz tego nie dokonał. Druki wylicza Estr. XIV 280.
Stanisław Łempicki