Świdziński (Świdzieński) Stanisław Antoni h. Półkozic (1685—1761), pułkownik wojsk koronnych, regimentarz partii ukraińskiej, starosta radomski, wojewoda bracławski, wojewoda rawski. Często mylnie w literaturze historycznej nazywany Janem (z uwagi na specyficzny sposób zapisywania litery S w siglu imienia). Ur. 15 IV w Świdnie, był średnim synem Wawrzyńca i jego pierwszej żony Bony z Baryczków (1643 — między 1693 a 1696), córki Stanisława Baryczki (zob.) i Zofii ze Strubiczów. Ojciec Ś-ego przed 13 IX 1712 był już cześnikiem rawskim, a stolnikostwo rawskie otrzymał 21 VIII 1715, zrzekając się cześnikostwa na rzecz syna, Marcina; po 28 XII 1716 a przed 19 XII 1717 został jako pierwszy w rodzie mianowany senatorem; otrzymał kaszt. gostyńską. Ś. miał braci: Jana (przed 1685 — 14 III 1733), stolnika rawskiego, sędziego ziemskiego piotrkowskiego, i Marcina (po 1685 — po 1764), cześnika rawskiego, sędziego grodzkiego radomskiego, podkomorzego rawskiego, oraz dwie przyrodnie siostry z zawartego prawdopodobnie w r. 1696 małżeństwa ojca z podkomorzanką czerską Teofilą z Grzybowskich (zm. po r. 1725): Teofilę, zamężną za Konstantym Wodzińskim, cześnikiem, później chorążym liwskim, i Katarzynę (ok. 1703 — po 1784), brygidkę warszawską (profesja ok. 1720), od r. 1769 ksienię klasztoru w Warszawie.
Być może Ś. uczył się w szkołach jezuickich w Brunsberdze (Braniewie), Warszawie i Krakowie. W młodości służył w armii kor. jako towarzysz w chorągwi (prawdopodobnie panc.), zapewne szefostwa od ok. r. 1709 Jana Klemensa Branickiego. T.r. był łącznikiem hetmana w. kor. Adama Mikołaja Sieniawskiego przy gen. H. von Goltzu, dowódcy korpusu rosyjskiego, wysłanego na pomoc armii kor. w walkach z armią szwedzką i oddziałami zwolenników Stanisława Leszczyńskiego. Ś. pośredniczył w przekazywaniu hetmanowi korespondencji od cara Piotra I i towarzyszył w marszu wojsk rosyjskich przez Polskę. Starał się, bez większego efektu, o ograniczenie nadużyć wojsk rosyjskich, a przede wszystkim o libertacje dla dóbr Sieniawskiego i jego klientów. Natomiast dobra Ś-ego w woj. rawskim ucierpiały t.r., napadnięte przez oddział partyzanta Leszczyńskiego, Jana Grudzińskiego. Być może to Ś., wymieniony jako «Świdziński starościc» wszedł do grona posłów od wojska na Walną Radę Warszawską, wybranych 25 XI 1709 podczas koła generalnego w obozie pod Przytykiem. W r. 1713 został wysłany przez Sieniawskiego na obrady komisji wojskowej do Lwowa. Wiosną 1714 był już porucznikiem; przed 24 V t.r. odebrał list przypowiedni na chorągiew panc. W marcu w imieniu hetmana przedstawiał prymasowi Stanisławowi Szembekowi skargi na łamanie obietnic przez króla Augusta II i niszczenie dóbr szlacheckich przez wybieranie prowiantów i podwód dla wojsk saskich. W kwietniu skierował go prymas do gen. L. G. Jahnusa, komendanta wojsk saskich w Rzpltej, z listownym ostrzeżeniem przed konsekwencjami bezwzględnego wybierania kontrybucji. Wydaje się, że Ś. nie brał udziału w konfederacji tarnogrodzkiej. Miał już stolnikostwo rawskie po ojcu, gdy 23 II 1717 otrzymał nadanie wsi Wilków w woj. rawskim (trzymał ją do r. 1724). Od tego czasu zaczął się angażować w działalność w samorządzie szlacheckim w ziemiach rawskiej i warszawskiej. Pilnował tam politycznych i gospodarczych interesów hetmańskich, budując zarazem własną grupę klientów i promując do awansów członków rodziny.
Na sejm 1718 r. posłował Ś. z ziemi rawskiej; na początku obrad nie zgadzał się na wybór stronnika królewskiego, Krzysztofa Zawiszy na marszałka. Reprezentując interesy hetmańskie, wstrzymywał obrady, domagając się ewakuacji wojsk rosyjskich; nie zgadzał się też na zatwierdzenie «in toto» postanowień Sejmu Niemego. Jednak z obawy, że zostanie uznany winnym zerwania sejmu, zgodził się pod naciskiem na jego limitę. Ostatniego dnia obrad tej kadencji, 14 XI t.r., był delegatem izby poselskiej do króla i senatu w sprawie terminu połączenia obu izb. Wg Otwinowskiego Ś. i podczaszy warszawski Adam Stanisław Rostkowski jako gorliwi «partyzanci» hetmańscy «najuporczywiej» działali na rzecz złagodzenia konstytucji z r. 1717 o ograniczeniu władzy hetmańskiej. W okresie międzysejmowym Ś. w r. 1719, współpracując z Rostkowskim, starał się na sejmiku warszawskim o wprowadzenie do instrukcji punktów korzystnych dla hetmanów. Podczas sejmu z limity 1719/20 r. uczestniczył w konferencji z ambasadorem rosyjskim G. Dołgorukim. Jako jeden z najaktywniejszych działaczy stronnictwa hetmańskiego utrudniał prace sejmu, występując z ostrymi filipikami przeciw traktatowi wiedeńskiemu zawartemu 5 I 1719 przez Augusta II, cesarza Karola VI i króla brytyjskiego Jerzego I. Opowiadał się za odebraniem feldmarsz. Jakubowi Henrykowi Flemmingowi dowództwa autoramentu cudzoziemskiego i za przywróceniem hetmanom zakresu władzy sprzed r. 1717. Publicznie kwestionował treść odczytanego 5 II 1720 przez marszałka sejmu Zawiszę oświadczenia króla, w którym August II przedstawiał swoją ocenę wykorzystania przez opozycję sejmową sprawy «komendy hetmańskiej». Popierając protest posła bracławskiego Michałowskiego, walnie przyczynił się do zerwania sejmu 22 II t.r. Wg Dołgorukiego Ś. jako doradca Sieniawskiego bardziej niż inni na tym sejmie zasłużył się dla Rosji.
W kwietniu 1720 posłował Ś. z sejmiku relacyjnego rawskiego do króla. Podczas kół wojskowych pod Lwowem wiosną i pod Jarosławiem latem t.r. agitował wśród żołnierzy na rzecz zmiany postanowień traktatu warszawskiego i Sejmu Niemego. Wobec przeciwdziałania dworu nie mógł liczyć na powtórny wybór w Rawie na posła na sejm, zabiegał więc w sierpniu t.r. razem z Rostkowskim u hetmana polnego lit. Stanisława Denhoffa o wsparcie ich kandydatury na funkcję poselską z Inflant. Choć pojechał na sejmik do Dyneburga, posłem nie został. Obecny w Warszawie podczas sejmu, zakulisowo działał na rzecz fakcji hetmańskiej. Wyznaczony w 2. poł. t.r. na komisarza do odebrania z rąk rosyjskich artylerii, zajętej podczas wojny północnej, jeździł jesienią 1721 do Kijowa, a wynagrodzenie za tę funkcję otrzymał w grudniu 1722. Uzyskawszy już 18 I 1719 przywilej na star. bracławskie, objął je w r. 1721. Zapewne t.r. scedował stolnikostwo rawskie bratu Janowi. Na sejmie 1722 r., jako poseł woj. bracławskiego, znów domagał się odebrania Flemmingowi komendy nad wojskiem cudzoziemskiego autoramentu. W dn. 19—23 X t.r. izba poselska zajmowała się pojedynkiem Ś-ego z posłem podolskim Czermińskim, do którego doszło pod Zamkiem Ujazdowskim. Dzięki wstawiennictwu posłów i senatorów u króla Ś. uniknął kary. Między r. 1720 a przed wrześniem 1723 otrzymał od hetmana Sieniawskiego regimentarstwo partii ukraińskiej wojska kor. Jako regimentarz prowadził walki z hajdamakami, «restaurował swoim staraniem i pracą» Białą Cerkiew. Po śmierci w r. 1726 Sieniawskiego wszedł na krótko w skład klienteli męża jego córki Marii Zofii, hetmana Denhoffa. Dn. 1 VII 1727 otrzymał od podskarbiego w. kor. Jana Jerzego Przebendowskiego kontrakt na dzierżawę komór celnych na Ukrainie za sumę 100 tys. złp. Obrany posłem z sejmiku podolskiego na sejm 1728 r., który nie odbył się z powodu choroby Augusta II, był na mocy tej elekcji na sejmie nadzwycz. 1729 r. Dn. 15 IV 1730 otrzymał star. radomskie; wjazd na nie na przełomie sierpnia i września t.r. uczcili radomscy pijarzy panegirykiem „Caput heroicarum mentium…” (Varsaviae 1730). Po śmierci Denhoffa i powtórnym zamążpójściu Marii Zofii z Sieniawskich został Ś. klientem jej drugiego męża, woj. ruskiego Augusta Aleksandra Czartoryskiego i działał na rzecz «Familii» w woj. rawskim. Czuł się jednak niedoceniany, a nieprzedłużenie dzierżawy Granowszczyzny w woj. bracławskim, którą trzymał jeszcze od czasów Sieniawskiego, uznał za szykanę.
Na sejmy w l. 1730 i 1732 posłował Ś. z ziemi rawskiej. Dn. 10 VII 1732 brał udział w kole generalnym pod Lwowem. W grudniu t.r. marszałkował sejmikowi bracławskiemu i został wybrany na posła na sejm nadzwycz. 1733 r. Być może posłował na konwokację t.r., po śmierci Augusta II. Zapewne nie uczestniczył w elekcji t.r., choć z pewnością popierał Stanisława Leszczyńskiego; możliwe, że obowiązki regimentarza zatrzymały go przy wojsku. Po podwójnej elekcji i ucieczce króla Stanisława do Gdańska przewodniczył sejmikowi bracławskiemu w Winnicy 7 XII i został marszałkiem konfederacji tego województwa, popierającej Leszczyńskiego. Jako regimentarz podejmował działania przeciw wojskom rosyjskim wspomagającym Augusta III. Zainicjował połączenie sił z partią wołyńską woj. wołyńskiego Michała Potockiego. Ku niezadowoleniu Potockiego wszedł w skład poselstwa partii ukraińskiej do regimentarza generalnego kor. Józefa Potockiego, któremu przedstawił sytuację na Ukrainie. Wydaje się, że Ś. przewyższał M. Potockiego zdolnościami dowódczymi i organizacyjnymi, narzekano jednak na spustoszenia, jakich dokonywały dowodzone przez niego oddziały. Połączone partie ukraińska i wołyńska uczestniczyły do marca 1734 w licznych potyczkach i podjazdach, m.in. pod Lityniem. Z powodu trudności aprowizacyjnych oraz sporów kompetencyjnych między Ś-m a M. Potockim, ich oddziały się rozdzieliły, a partia wołyńska została przez Rosjan rozbita 19 IV t.r. pod Sołobkowcami. Na pewien czas Ś. zdał dowództwo płk. Paczycowi i udał się do Kamieńca Podolskiego, próbując zabezpieczać twierdzę. Usiłował też wykorzystać swe kontakty z seraskierem chocimskim Iliasem Kołczakiem, by skłonić chana krymskiego Kaplana Gereja do akcji przeciw Rosji na rzecz Leszczyńskiego. Wziął udział w zjeździe w Dzikowie i 5 XI podpisał akt konfederacji generalnej przy Leszczyńskim. Wszedł do generalności konfederackiej z ramienia woj. bracławskiego. Został wtedy wyznaczony na posła od konfederatów do przebywającego w Królewcu króla Stanisława; możliwe, że dotarł tam w grudniu t.r. Już jednak w styczniu i lutym 1735 wraz z generalnością wycofywał się na zachód przez Kraków, Częstochowę i Sokolniki, uczestnicząc w odbywających się w tych miejscowościach konsyliach konfederackich.
Wysłany z rady konfederackiej w Kargowej 9 III 1735 w poselstwie do Leszczyńskiego, Ś. przybył do Królewca zapewne pod koniec marca t.r. Wg Marcina Matuszewicza sprowadził tam Włoszkę (z domu Castello) porzuconą z powodu «płochości» przez męża, Andrzeja Mokronowskiego; wkrótce opuściła ona Ś-ego dla następnych adoratorów: Piotra Sapiehy, stolnika lit., a potem Adama Tarły, marszałka konfederacji. W Królewcu Ś. brał udział w odbywających się tam regularnie konsyliach generalności konfederackiej, często zabierając głos. Dn. 30 VII t.r. podpisał manifest przeciw zwołaniu przez Augusta III sejmu pacyfikacyjnego, a w październiku dyskutował o misji oboźnego kor. Jerzego Ożarowskiego do Francji. Mianowany przez Augusta III nowy hetman kor. J. Potocki już jesienią 1735 pozbawił Ś-ego regimentarstwa partii ukraińskiej. Na początku stycznia 1736 proponował Ś., aby wysłać z Królewca delegatów do prymasa Teodora Potockiego. W marcu t.r. korespondował z przebywającymi w Warszawie woj. mazowieckim Stanisławem Poniatowskim i woj. lubelskim Janem Tarłą na temat pisemnego uznania przez konfederatów panowania Augusta III. W tej sprawie kontaktował się też z wysłannikiem rosyjskim w Królewcu i przekazał konfederatom jego ultimatum; zapewne z pozostałymi jeszcze w otoczeniu Leszczyńskiego konfederatami złożył 23 III żądaną deklarację. Od króla Stanisława otrzymał 31 III zaświadczenie, że na potrzeby Rzpltej wydał 39355 złp. Zapewne wkrótce potem Ś. wrócił do Rzpltej i uznał władzę Augusta III.
Wiosną 1736 deklarował Ś. «bylem ja się wtulił do dworu, to obaczą, co ja będę dokazywał». Zapewne z racji jego związków z «Familią» i dworem królewskim, w pierwszych latach panowania Augusta III ostrzegał przed Ś-m opozycję woj. bełski Antoni Potocki. Na sejm pacyfikacyjny t.r. posłował Ś. z pow. rawskiego. Nie zgadzał się na amnestię generalną, tzn. anulowanie szkód z czasów konfederacji dzikowskiej, także tych o charakterze czysto rabunkowym, i postulował spisanie odrębnego projektu o amnestii dla Litwinów. Aukcję wojska chciał finansować, nie obciążając bezpośrednio dóbr szlacheckich, z monopolu papierowego i tytoniowego, zwiększonego pogłównego żydowskiego oraz powiększonych podatków z dóbr królewskich i duchownych. Wszedł do deputacji do złożenia klejnotów koronacyjnych w skarbcu wawelskim. T.r. dostał od Augusta III paszport na wyjazd za granicę. Związki z «Familią» zapewniły Ś-emu łaski dworu. Dn. 24 II 1739 August III i królowa Maria Józefa trzymali do chrztu jego syna; nie ma pewności, czy Ignacego, czy Michała, a 28 II t.r. dostał Ś. woj. bracławskie. Dn. 12 III 1739 otrzymał konsensy królewskie na cesję niegrodowego star. lityńskiego i wsi Litynka w woj. podolskim na rzecz syna Ignacego; formalne przekazanie nastąpiło 29 VII 1744, lecz w rzeczywistości Ś. trzymał te dobra, zapewne aż do oblatowania cesji 12 V 1756 w grodzie winnickim (bez Litynki). Ze star. bracławskiego zrezygnował 19 VI (pierwszy konsens królewski na ustąpienie tego starostwa otrzymał w r. 1728). W sejmie 1740 r. uczestniczył jako senator. Rzeczowo wypowiadał się za aukcją wojska i skarbu, chcąc przeznaczyć na to dochody z czopowego i szelężnego generalnego, sprawiedliwej kwarty, cła generalnego, monopolu tabacznego i papierowego. Proponował też, by podczas pokoju wojsko regularne pilnowało wykonywania wyroków starościńskich i trybunalskich. Wzywał do regulacji rzek na wzór Pilicy. Wszedł do sejmowej komisji do rozliczenia skarbów kor. i lit. («likwidacji skarbów»). W Tryb. Kor. w okresie kadencji 1739—40 toczyła się pewna, wzbudzająca kontrowersje, sprawa Ś-ego; jego interesów bronili wówczas Mateusz Bieńkowski i star. warecki Józef Pułaski, zaufani A. Czartoryskiego. Swoją chorągiew scedował Ś. królewiczowi (Fryderykowi Krystianowi?), a 1 V 1741 wziął po J. Ożarowskim rotmistrzostwo chorągwi panc. Dn. 3 VIII 1742 otrzymał od króla Order Orła Białego.
Na początku l. czterdziestych oddalił się Ś. od dworu i «Familii». Ex post uzasadniał to odebraniem mu przez Czartoryskich posesji, nadanej przez Sieniawskiego; sądził też, że poparcie przez niego w l. 1739—41 konfederacyjnych planów Potockich wywołało niechęć króla do niego. Jednak jeszcze w listopadzie 1743 prymas Jan Lipski prosił Ś-ego o mediację w konflikcie między woj. lubelskim Adamem Tarłą a Czartoryskimi; zapewne chodziło o zapobieżenie zbrojnej konfrontacji, do której dążył Tarło. Gdy kanclerz kor. Andrzej Załuski zapobiegł starciu, Ś. działając w interesie Tarłów, zwłaszcza Jana, już wtedy woj. sandomierskiego, próbował pod koniec listopada t.r. skłonić deputatów trybunalskich do zmodyfikowania niekorzystnego dla Tarły wyroku w procesie z kaszt. wileńskim Michałem Kazimierzem Radziwiłłem o dobra po Sobieskich.
Wkrótce Ś. stał się jednym z głównych działaczy stronnictwa republikanckiego Potockich, kontrolującym województwa bracławskie i rawskie. W deliberatorium przed sejmem 1744 r. pozornie popierał jeszcze dworski projekt konfederacji sejmowej dla osiągnięcia aukcji wojska i podatków, ale pod warunkiem przywrócenia łask królewskich i wakansów Potockim, z pominięciem «Familii». W listach na sejmiki przedsejmowe otwarcie już występował przeciw konfederacji sejmowej. Opowiadał się za decydowaniem jednomyślnie w sprawie podatków, kwestionował aukcję wojska regularnego, wzywał do odrodzenia pospolitego ruszenia oraz wystawiania w przyszłości piechoty przez miasta, a także przywrócenia piechoty łanowej. Władysław Konopczyński przypisał mu pismo Relacje i refleksje do nieczynienia konfederacji in ordine aukcji wojska (wg M. Skibińskiego pt. Wojewoda bracławski Jan Świdziński do różnych swych dobrych przyjaciół), kwestionujące prawo konfederacji do decydowania większością głosów. We wrześniu t.r. dwór ustanowił Ś-ego plenipotentem do Tryb. Kor. do Piotrkowa dla starań o spokojny przebieg obrad. Jednak już w deliberatoriach przed sejmem 1746 r. Ś. ponownie zarzucał dworowi preferowanie «Familii» w rozdziale wakansów i bronił prerogatyw senatorów rezydentów. Przemawiając w senacie, opowiadał się m.in. za zachowaniem neutralności, czyli przeciw włączeniu Polski do wojny o sukcesję austriacką po stronie Saksonii i Austrii, za aukcją wojska i skarbu, głosowaniem większością na powtórnych sejmikach ziemskich oraz za koekwacją monety. Dwór podejrzewał, że to Ś. kierował sejmową działalnością posła rawskiego Kazimierza Granowskiego, który przyczynił się do «popsucia» sejmu. Wg Konopczyńskiego, który jednak nie przytoczył dowodów, Ś. należał w l. 1744—6 do pruskich jurgieltników. W marcu 1748 odstąpił star. radomskie Granowskiemu, już wtedy swojemu zięciowi (konsens na cesję miał od 9 I 1745). Na sejmie 1748 r. Ś. znowu blokował możliwość reformy dochodów państwa i aukcji wojska oraz oskarżał «Familię» o zmonopolizowanie rozdawnictwa wakansów. Jako członek deputacji do rozliczenia skarbu bronił podskarbiego w. kor. Karola Sedlnickiego, od którego «Familia» żądała rozliczeń, a Ś-ego oskarżała o złożenie podpisu pod sfałszowanymi rachunkami. Po sejmie, w liście z 15 XII t.r. do saskiego ministra Henryka Brühla, Ś. ponownie zarzucił dworowi i «Familii» dyskryminację opozycji w rozdawnictwie wakansów. Przed projektowanym sejmem nadzwycz. 1749 r. podpisał z J. Potockim i J. Tarłą memoriał, polemizujący z uniwersałem przedsejmowym A. Załuskiego (zawierającym zarzuty pod adresem opozycji); pismo to wręczyli sygnatariusze 30 I t.r. Augustowi III. Być może był też Ś. współautorem pochodzącego z t.r. projektu republikantów o władzy senatorów rezydentów, rozszerzającego ich prerogatywy. We wrześniu t.r. w liście do hetmana Potockiego (rozpowszechnionym w listopadzie przez republikantów) Ś. wyliczał naruszanie przez «Familię» wolności i wzywał do sejmu «exorbitantiarum». Ś-emu przypisuje się też paszkwil przeciw «Familii», Kopia listu pewnego przyjaciela diebus novembris 1749 pisanego (w rzeczywistości sprzed 8 IX 1749). Wraz z Potockimi był współodpowiedzialny za zerwanie reasumpcji Tryb. Kor. w Piotrkowie 6 X t.r., a w listopadzie podpisał kolejny, zainspirowany przez nich list senatorów do króla z żądaniem równego podziału wakansów.
W marcu 1750 narzekał Ś. w liście do Brühla na «opresję wobec słabych» i domagał się przywrócenia prerogatyw senatu. Jednak na posejmowej radzie senatu w dn. 25—27 VIII t.r. stonował swe zarzuty i jako jedyny z przywódców republikanckich podpisał 27 VIII jej uchwałę; w grudniu, próbując uzyskać jakieś łaski od Brühla, przekonywał go, że pogodził się z Czartoryskimi. W maju 1752 był na radzie senatu we Wschowie. Na sejmie t.r. powrócił w mowie z 12 X m.in. do kwestii pozycji senatorów rezydentów, którzy «powinni być właściwie pierwszymi ministrami». Podczas wizyty u posła rosyjskiego H. Grossa, w rozmowie o zatargach pogranicznych, narzekał na krzywdy, jakich od wojsk rosyjskich doznał jego zięć, Stanisław Piotr Lanckoroński, posiadacz dóbr na Podolu (być może podczas przemarszu korpusu rosyjskiego na pomoc cesarzowi w r. 1748). W czasie rewizyty Ś. zaproponował Grossowi, że w zamian za odszkodowanie dla zięcia zarekomenduje sojusz z Rosją w senacie, a jego syn Michał w izbie poselskiej. Konopczyński uważał, że działanie Ś-ego było częścią intrygi republikantów, zmierzającej do zerwania sejmu pod pretekstem sprzeciwu wobec takiego sojuszu. Zakulisowe sondaże przekonały Grossa, że senatorowie odżegnywali się jednak od takich planów, a Ś. «dyplomatycznie» zachorował. Wg królewicza Fryderyka Krystiana dwór uważał, że Ś-m i A. Potockim posłużył się podskarbi Sedlnicki, któremu zależało na zerwaniu sejmu.
W l.n. zbliżył się Ś. do kształtującego się stronnictwa marszałka nadw. kor. Jerzego Augusta Mniszcha. Gdy z inicjatywy «Familii» dokonano podziału w grudniu 1753 ordynacji ostrogskiej w tzw. transakcji kolbuszowskiej, przyłączył się do przeciwników transakcji. Podczas poświęconego tej kwestii zjazdu senatorów we Lwowie, podpisał 18 I 1754 manifest z protestem przeciw podziałowi ordynacji. T.r. opublikował osobno Manifest J. W. JMci Pana Stanisława na Świdnie Świdzińskiego wojewody bracławskiego przeciwko J O Xciu Jmci Sanguszkowi marszałkowi nadwornemu W. Ks. Lit.… Był t.r. na fundacji Tryb. Kor. Dn. 9 XI otrzymał nominację na woj. rawskie. Uroczysty wjazd na województwo odbył w r. 1755, co jezuici rawscy uczcili panegirykiem „Successio dignitatum temporum diuturnitate… (Varsoviae 1755). Już w r. 1757 zrzekł się urzędu wojewody; 31 III t.r. podczas audiencji u Augusta III w Warszawie przy składaniu województwa radził królowi przyznawać wakanse tylko osobom zasłużonym i we wszystkim zasięgać rady «senatorów przytomnych», a wobec zrywania sejmów zwoływać sejm nadzwycz. pod węzłem konfederacji. W liście do hetmana Branickiego tłumaczył swą rezygnację protestem przeciw przywłaszczeniu sobie przez Brühla prerogatyw senatu w sprawach wagi państwowej. Star. lityńskie Ś-ego przeszło w tym czasie w ręce jego syna Ignacego; dla siebie zachował tylko rotmistrzostwo chorągwi panc. w partii ukraińskiej. Do myśli o konfederacji wrócił latem 1759, pod wrażeniem wtargnięcia oddziałów pruskich do Wielkopolski. Wg przekazów rodzinnych na początku t.r. zapowiadał, że na przyszłej elekcji opowie się za kandydatem narodowym. W r. 1761 jeździł na Ukrainę do owdowiałej córki Marianny oraz do Radomia na sejmik deputacki.
Po ojcu odziedziczył Ś. rodowe Świdno, Michałowice, Stryków, Skarbkową Wieś i Lipno (Lipnę?) w woj. rawskim. Zgromadził liczne królewszczyzny: wójtostwo gołębiowskie w Sandomierskiem (20 X 1730) i wójtostwo w Rawskiem ze wsiami Komorów i Pulin; miał też od r. 1729 dzierżawę w ziemi halickiej, a od r. 1731 opustoszały grunt warcabowski w Radomskiem. Trzymał również (od r. 1739) Klwatkę, Małęczyn i Myśliszewice w woj. sandomierskim oraz królewszczyzny w woj. podolskim. Handlował wołami, na co uzyskiwał od J. J. Przebendowskiego zwolnienia celne. Żona Marianna, wdowa po strażniku kor. Józefie Brzuchowskim (zob.), przeniosła na niego 22 XII 1731 prawa do star. lityńskiego na Podolu po swym pierwszym mężu (zgodnie z jego testamentem, w którym zobowiązywał żonę po swej śmierci do jak najszybszego zamążpójścia i zapisania starostwa mężowi). Małżonkowie wzajemnie zapisali sobie dożywocie na tym starostwie i na wsi Litynka (Lityńce) na Podolu oraz na wójtostwie w Opatówku w woj. krakowskim. Od teściowej, Zofii z Czerwińskich, miał Ś. Sulgostów z kluczem wsi (Drzążno, Kadź, Borowa Wola oraz młyny Jelonek i Lipowe) w woj. sandomierskim. Ś. przeniósł swą siedzibę ze Świdna do Sulgostowa, gdzie dwór zwany Zameczkiem przebudował na pałac. Kupił też Odrzywół (woj. sandomierskie). W r. 1733 nabył od Ludwiki Marii z Morsztynów Bielińskiej pałac w Warszawie przy ul. Senatorskiej, lecz wkrótce odsprzedał go za 30 tys. złp. Stanisławowi Wincentemu Jabłonowskiemu. Miał też po matce kamienicę w Warszawie przy Rynku Starego Miasta (tzw. kamienica Troperowska). Od Jana Dobieckiego, podczaszego radomskiego, kupił w r. 1732 Klwów (woj. sandomierskie); w r. 1743 ustanowił tam cech szewski i nadał miastu wolność wyrabiania piwa, wystarał się też o przywilej Augusta III na jarmarki (1742) i targi (1750). Dn. 31 IX 1750 uzyskał potwierdzenie wszystkich dotychczasowych przywilejów królewskich dla Klwowa. Dn. 3 II 1749 król wydał zezwolenie na założenie przez Ś-ego Nowego Miasta Klwów, co jednak nie zostało zrealizowane. Jako star. radomski ignorował Ś. dekrety z l. 1743 i 1746 królewskiego sądu komisarskiego nakazujące Żydom wyprowadzenie się z miasta; osadzał Żydów na terenach należących do starostwa i podpisywał z nimi kontrakty arendowe. Pod koniec życia kupił od szwagra, Michała Dziuliego, Kłudno i Głuszynę.
Ś. wcześnie dostrzegł wagę reformy szkolnictwa pijarskiego Stanisława Konarskiego. Jego dziewięcioletni syn Ignacy był w r. 1741 pierwszym (i przez dwa miesiące jedynym) uczniem nowo otwartego Colegium Nobilium, potem uczył się tam także młodszy syn, Michał. Utrzymywał Ś. bliskie kontakty z Józefem Andrzejem Załuskim i był członkiem założonego przez niego tow. czytelniczego; wymieniał z nim gazety i książki, głównie prawno-polityczne i religijne, ale zamawiał też dzieła M. Cervantesa i Elżbiety Drużbackiej, prosił o zakupy, m.in. oprawnych w złoto okularów do czytania, a także przesyłał mu podarunki. Jeszcze jako klient i plenipotent Sieniawskich nadzorował prace architektoniczne przez nich zamawiane (m.in. budowę przez A. W. Locciego pałacu Sieniawskich przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie). W 2. ćwierci XVIII w. rozpoczął dla siebie budowę pałacu w Świdnie, w stylu klasycyzującego baroku, której jednak nie ukończył. Opłacił remont kościoła w Klwowie, a przy kościele od strony północnej dobudował w r. 1750 i wyposażył kaplicę grobową oraz poczynił znaczące zapisy mszalne. Dla dwunastu ubogich szpitala klwowskiego zapisał na procent 14 tys. złp. lokowane na dobrach pijarów radomskich. Na miejscu poprzedniego wzniósł w l. 1748—54 nowy murowany kościół paraf. w Michałowicach pod Świdnem, konsekrowany w r. 1761, tuż przed śmiercią Ś-ego, przez bp. kijowskiego J. A. Załuskiego; przy kościele, być może jako wotum, ufundował dwuizbowy szpital dla sześciu ubogich, a w r. 1758 kapelę, liczącą pięciu muzyków. Razem z Franciszkiem i Kazimierzem Granowskimi zamierzał ufundować kościół i klasztor kapucynów w Nowym Mieście (Nowe Miasto nad Pilicą). Zmarł przed realizacją przedsięwzięcia, które kontynuował jego zięć K. Granowski i córka Marianna. Ś. był też kolatorem dziesięciu cerkwi unickich w woj. bracławskim w pow. winnickim: Balinie, Lityniu, Nowosielcach Lityńskich, Sosence, Woniacynie, Hłuboczku, Hubniku, Skibińcach i Ziatkowicach. Zmarł 7 XI 1761 w Sulgostowie, został pochowany w rodzinnej kaplicy w Klwowie; mszę pogrzebową odprawiał bp Załuski.
Ś. był żonaty od końca marca 1731 z Marianną z Dziulich 1.v. Brzuchowską (1703 — 3 XII 1737, pochowana w Klwowie), córką Stanisława Dziuliego Franchiniego, stolnika wendeńskiego, i Zofii z Czerwińskich, siostrą m.in. Aleksandra Dziuliego, koniuszego dworu Leszczyńskiego w Lunéville. Miał synów Ignacego (zob.) i Michała (zob.) oraz córki: Bonę (zm. 1795), od ok. 24 I 1747 żonę Kazimierza Granowskiego (zob.), i Mariannę (Annę) (zob. Lanckorońska Marianna); obie córki Ś-ego i Barbarę Sanguszkową nazywano w czasach Stanisława Augusta «Trójcą Świętych Pań».
Ś. jako woj. bracławski pojawia się wraz z synami w opartej na rodzinnych relacjach i dokumentach powieści Klementyny z Tańskich Hoffmanowej pt. „Dziennik Franciszki Krasińskiej w ostatnich latach Augusta III pisany” („Rozrywki dla Dzieci” T. 4: 1825 nr 20—24).
Portrety: przed r. 1761, w kościele w Michałowicach (fot. w: Katalog zabytków sztuki w Pol., X z. 5), z Orderem Orła Białego, z XIX w., przez R. Hadziewicza w Muz. Narod. w Kr.; — Boniecki, VII 45, 128; Enc. Org., XIV (Klwów); Estreicher, XXX; Kamolowa D., Zbiory rękopisów w bibliotekach i muzeach w Polsce, W. 2003; Łoza, Hist. Orderu Orła Białego; Niesiecki, VIII; Pułaski, Kronika, I; Pułaski F., Opis 815 rękopisów Biblioteki Ordynacji Krasińskich, W. 1915; Słown. geogr. (Biała Cerkiew, Michałowice, Radom, Świdno, Sulgostów); Socjografia kościoła greko-katolickiego na Bracławszczyźnie i Kijowszczyźnie w 1782 roku, Oprac. M. Radwan, W. 2004; Święcki, Historyczne pamiątki, II 459—62; Urzędnicy, IV/3; Wagner M., Słownik biograficzny oficerów polskich drugiej połowy XVII wieku, Oświęcim 2013 I; Żychliński, V 309, XVII 195, 232; — Aftanazy, Dzieje rezydencji, XI; Askenazy S., Sprawa Tarły, w: Dwa stulecia, W. 1910 II 49; Bartoszewicz J., Konstanty Świdziński i jego wieczysta fundacja, „Bibl. Warsz.” 1857 t. 2 z. 3 s. 495—9; Boyé P., La cour Polonaise de Lunéville (1737—1766), Nancy 1926; Ciesielski T., Armia koronna w czasach Augusta III, W. 2009; Feldman J., Stanisław Leszczyński, W. 1984; Gacki J., Radom i jego kościoły do końca XVIII wieku, Wyd. S. Zieliński, Radom 1999 s. 210; Gierowski J., Między saskim absolutyzmem a złotą wolnością, Wr. 1953; Główka D., Parafie dekanatu rawskiego archidiakonatu łowickiego w połowie XVIII wieku, w: Kościół katolicki na pograniczu małopolsko-mazowieckim w epoce przedrozbiorowej, Radom 2002 s. 114; Kantecki K., Stanisław Poniatowski, P. 1880 I 117; Katalog zabytków sztuki w Pol., X z. 5; Katalog zabytków sztuki w Pol., S. Nowa, XI cz. 1; Konopczyński W., Dzieje Polski nowożytnej, W. 1996; tenże, Mrok i świt, W. 1911; tenże, Polska w dobie wojny siedmioletniej, Kr.—W. 1909—11 I—II; tenże, Stanisław Konarski, W. 1926; Kosińska U., Początki kariery politycznej Stanisława Poniatowskiego, w: Faworyci i opozycjoniści, Kr. 2006; taż, Rosja wobec sejmu jesiennego 1720 r., „Kwart. Hist.” R. 111: 2004 z. 1 s. 45; taż, Sejm 1719—1720 a sprawa ratyfikacji traktatu wiedeńskiego, W. 2003; Kowalski W., Chrześcijańska społeczność Radomia a Żydzi w latach 1743—1788, w: Radom i region radomski w dobie szlacheckiej Rzeczypospolitej, Radom 1996 II 171—9; Kozłowski J., Szkice o dziejach Biblioteki Załuskich, Wr. 1986 s. 43, 84, 86, 88; Kupisz D. i in., Dzieje Klwowa i parafii klwowskiej do roku 1918, Radom 2015; Kuras K., Współpracownicy i klienci Augusta Czartoryskiego w czasach saskich, Kr. 2010; Kurkowski J., Warszawskie czasopisma uczone doby Augusta III, W. 1994; Lisek A., Obóz stanisławowski w województwie ruskim w okresie bezkrólewia i wojny o tron polski w latach 1733—1736, Kr. 2014; Luboński J., Monografia historyczna miasta Radomia, Radom 1907 s. 30, 32, 189; Łoski J., Biblioteka i muzeum Świdzińskiego, W. 1857 s. 72—9; Palkij H., Sejmy 1736 i 1738 roku, Kr. 2000; Pałace i dwory w dawnym województwie rawsko-mazowieckim, Oprac. W. Puget, W. 1995 I; Perłakowski A., Jan Jerzy Przebendowski jako podskarbi wielki koronny (1703—1729), Kr. 2004; Roszak S., Środowisko intelektualne i artystyczne Warszawy w połowie XVIII wieku, między kulturą sarmatyzmu i Oświecenia, Tor. 1997; Serczyk W., Hajdamacy, Kr. 1972 s. 76; Skibiński M., Polska w dobie wojny o sukcesję austriacką, Kr. 1913 I, II (jako Jan, woj. bracławski); Sobieszczański F. M., Rys historyczno-statystyczny wzrostu i stanu miasta Warszawy, W. 1974 s. 480; Sowa A. L., Świat ministrów Augusta II, Kr. 1995; Truchim S., Konfederacja dzikowska, P. 1921 s. 28—35, 72, 79—80; Waliszewski K., Potoccy i Czartoryscy, Kr. 1887; Wiśniewski J., Dekanat opoczyński, Radom 1913 s. 68—72, 74, 78, 90, 102, 110—11; Wyszomirska M., Między obroną wolności a naprawą państwa, W. 2010; taż, Polemiki wokół konfederacji projektowanych za panowania Augusta III — próba rekonesansu, „Klio” T. 6: 2005 s. 47, 61—2, 74; Załęski, Jezuici, IV cz. 3; Zielińska T., Magnateria polska epoki saskiej, Wr. 1977; Zielińska Z., Walka „Familii” o reformę Rzeczypospolitej 1743—1752; — Akta grodz. i ziem., X; Arch. Jugo-Zap. Ross., cz. 2, III 734—5, 776, 784; Błeszczyński J., Spis senatorów i dygnitarzy koronnych świeckich z XVIII w., W. 1862; Cui contingit nasci, restat mori. Wybór testamentów staropolskich z województwa sandomierskiego, Wyd. M. Lubczyński i in., W. 2005; Diariusz Walnej Rady Warszawskiej w roku 1710, Wyd. R. Mienicki, Wil. 1928 s. 311; Diariusze sejmowe z w. XVIII, I 60 (poza indeksem) II, III; Die europäische Fama welche den gegenwärtigen Zustand der vornehmsten Höfe entdeckt (Leipzig) T. 24: 1725 cz. 279 s. 181—4; Das geheime politische Tagebuch des Kurprinzen Friedrich Christian 1751 — bis 1757, Bearb. H. Schlechte, Weimar 1992; Korespondencja Józefa Andrzeja Załuskiego 1724—1736, Wyd. B. S. Kupść, K. Muszyńska, Wr. 1961; Matuszewicz, Diariusz, I; Otwinowski tzw. Erazm, Dzieje Polski pod panowaniem Augusta II, Kr. 1849 s. 328; Pamiętnik prymasa, w: Askenazy S., Dwa stulecia, W. 1910 II; Pohilevyč L. I., Skazanja o naselennych mestnostjach kyïvskoi guberni, Bila Cerkva 2013 s. 396; Rafałowiczówna J., A z Warszawy nowiny te… Listy do Elżbiety Sieniawskiej z lat 1710—1720, Wyd. B. Popiołek, Kr. 2000; Taryfy podymnoho podatku, sejmikovi laudi i lustraci kyïvskoho voevodstva peršoj polovyny XVIII stolyttia, Wyd. K. Žemeneckyj, Bila Cerkva 2015 s. 20, 118—19, 128; Teka Podoskiego, II 19, 205, 211, 213—14, 235, 243, 306—7, 312—13, 343—8, 350—1, 354—7, III 303, IV 17, 153, 311 (błędnie jako Surdziński), 558, 727, 580,V 220, 262—3, VI 92, 107, 139, 199, 208, 216, 233, 245, 282, 305—6, 309—10, 325, 326, 368, 382, 391, 410, 423, 427, 491—2; Vol. leg., VI 176, 316, 321; Zawisza K., Pamiętnik, Wyd. J. Bartoszewicz, W. 1862 s. 307, 355; Źródła do dziejów Warszawy. Rejestry podatkowe i taryfy nieruchomości 1510—1770, Wyd. A. Berdecka, W. 1963 I 296, 326, 394; — „Kur. Pol.” 1730 nr 18 s. 67, nr 19 s. 71—2, 1731 nr 67 s. 289, 1748 nr 592, 1754 nr 69, 1757 nr 12; „Tyg. Ilustr.” R. 99: 1877 t. 4 s. 293—4, 306; — AGAD: Arch. Publ. Potockich, rkp. 14 t. 2 s. 425, rkp. 61 s. 262, rkp. 73 s. 580—4, rkp. 129 s. 372—3, Arch. Radziwiłłów, Dz. II ks. 46 s. 4—6, 355—77, rkp. 2708, Dz. V rkp. 15444 s. 1—37 (na obwolucie: listy Jana Świdzińskiego), rkp. 15446 s. 1—4, Arch. Roskie, t. 22 nr 50 s. 1—13, 19—20, 47—50, 55—60, Arch. Skarbu Kor., t. 46 nr 8 s 22, Metryka Kor. Sigillata, nr 19 s. 53, 55, 177, nr 22 k. 30v, 98—98v (s. 147—8), nr 25 k. 91—1v, nr 25 k. 187 (188), nr 26 k. 91—1v, nr 27 s. 384, nr 28 s. 402 (414), 445 (457); AP w Kielcach: rkp. 21/302/0/38, 21/302/0/8, 21/302/0/9; B. Czart.: rkp. 478 s. 647—51, rkp. 487, s. 227—31, rkp. 562 s. 486—8, rkp. 583 s. 415—17v, rkp. 576 s. 6, 25, 35, 226, 228, 245, 265, 382, 441, rkp. 590 s. 518—23, 537—41, rkp. 788 s. 349, rkp. 1077 s. 131, 158, 162—3, rkp. 1131 s. 16, rkp. 1132 s. 253, rkp. 1787 t. 7 s. 133—4, rkp. 1990 s. 841—46, rkp. 5790 s. 1075, rkp. 5957 s. 71—421 (listy Ś-ego do Sieniawskiego), rkp. 5962 nr 42104—5, 42114; B. Jag.: rkp. 101/V k. 254—7, rkp. 6214 s. 57, rkp. 5344 t. 4 k. 171 (Herbarz Żegoty Paulego), rkp. 7511 k. 58—59v; B. Kórn.: rkp. 7511 k. 58—9; B. Narod.: rkp. 3239 t. 2 k. 94—5, rkp. 3247 t. 5 k. 1—10, rkp. 3248 t. 5 k. 5—11, rkp. 3249 t. 4 k. 94—5, rkp. 3250 t. 3 k. 88—91, rkp. 3251 t. 3 k. 27—33, rkp. 3252 t. 4 s. 58—70, rkp. 3253 t. 4 k. 110—37, rkp. 3254 t. 4 k. 113—24, rkp. 3255 t. 3 k. 170—1, rkp. 3258 t. 3 k. 127—8, rkp. 3261 t. 4 k. 113—22, rkp. 3269 t. 11 k. 105—12, rkp. 6653 t. 9 k. 8v—10, rkp. 6655 k. 186—7, rkp. 6913 k. 60—5, rkp. akc 13855/1 (Pałyga J., Ziemia rawska w Tysiącleciu, Mała Wieś 1986 I cz. 1 k. 105, niewykorzystane): B. Ossol.: rkp. 253 k. 98—100v, rkp. 269 k. 79v—81v, rkp. 313 k. 76—7, rkp. 340 s. 45—52, rkp. 348 s. 112—12v, 116v—18, 132—2v, 181—2v, rkp. 349 k. 266v—8, rkp. 629 k. 79v—81v, rkp. 732 k. 81—4, rkp. 7932 s. 1—2, rkp. 12902 B k. 8; BUW: rkp. 100 k. 155, 190—6, 205—9, rkp. 105 s. 431—4, rkp. 2010 k. 76—7v, rkp. 2036—2052; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraïny w Kijowie: Koresp. Świdzińskiego do Tarłów Jana i Józefa (1693—1749), niewykorzystane; Sächsisches Hauptstaatsarchiv w Dreźnie: sygn. Loc. 453/IX k. 151—2, sygn. Loc 460/4 k. 160—7, sygn. Loc. 696/ 156 k. 170, Loc. 701/189 k. 52v—3v, sygn. Loc 700/188 k. 85v—7, sygn. Loc., 2100/52, 3281, 3513/2, 3587/2, 3589, 3590; — Informacje Zofii Zielińskiej i Andrzeja Haratyma z W.
Urszula Kosińska