INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Stanisław Nowakowski      zdjęcie Stanisława Nowakowskiego w książce Leona Sobocińskiego "Na gruzach smętka" (Warszawa 1947), między s. 136 a 137, w zbiorach Bibilioteki Narodowej w Warszawie, plik z POLONA.pl

Stanisław Nowakowski  

 
 
1889-09-21 - 1942-05-18
Biogram został opublikowany w 1978 r. w XXIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.

  

 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Nowakowski Stanisław (1889–1942), dziennikarz, działacz plebiscytowy na Warmii. Ur. 21 IX w Śremie Wielkopolskim, był synem Adama, szewca, i Marianny z Kierblewskich. Dzieciństwo i wczesną młodość spędził w Wielkopolsce. We wrześniu 1910 Jan Teska zaangażował go do redakcji „Dziennika Bydgoskiego”. W l. 1912–13 N. pracował w Stanach Zjednoczonych jako zecer i dziennikarz „Kuriera Katolickiego” w Toledo (stan Ohio) i „Kuriera Polskiego” w Milwaukee (stan Wisconsin). W połowie 1913 r. przyjechał do Olsztyna, gdzie zatrudniony został jako korektor pisma „Pruski Przyjaciel Ludu” ukazującego się w języku polskim, lecz w duchu pruskim. N. nawiązał tajną współpracę z „Gazetą Olsztyńską”, a gdy Władysław i Seweryn (junior) Pieniężni zostali w r. 1914 powołani do wojska, stał się faktycznym, choć nieoficjalnym redaktorem tego pisma. Pełniąc jednocześnie funkcję pomocnika cenzora wojennego w Olsztynie, starał się o to, aby artykuły w „Gazecie Olsztyńskiej” nie ulegały konfiskacie. N. w czasie wojny organizował pomoc materialną dla polskich jeńców z wojska carskiego, a niektórych Polaków z innych ziem polskich wciągał do pracy na rzecz polskości na Warmii. Kazimierzowi Nitschowi wysyłał materiały dotyczące słownictwa gwarowego na Warmii. W r. 1916 porzucił pracę w „Pruskim Przyjacielu Ludu”. Od stycznia 1918 oficjalnie występował jako redaktor „Gazety Olsztyńskiej”, a w l. 1919 i 1920 (do czerwca) redagował ją wspólnie z Sewerynem Pieniężnym.

Kiedy w r. 1917 z ramienia poznańskiego Centralnego Komitetu Obywatelskiego powołano w Olsztynie tajny Komitet Obywatelski na Warmię i powiat morąski, na jego czele stanęli N. i ks. Walenty Barczewski. Dn. 18 XI 1918 Komitet Obywatelski przekształcił się w Polską Radę Ludową (zwaną też Warmińską Radą Ludową), ujawnioną w Olsztynie 24 XI 1918, a N. został jej sekretarzem i członkiem Wydziału Organizacyjnego. Pod koniec 1918 r. i na początku 1919 r. założył 11 towarzystw ludowych na Warmii. W dn. 3–5 XII 1918 wziął udział w Sejmie Dzielnicowym w Poznaniu, na którym wybrano go do Naczelnej Rady Ludowej. W marcu 1919 wybrany został do Miejskiej Rady w Olsztynie. Był również członkiem Rady Żołniersko-Robotniczej w Olsztynie. Za poparcie niemieckiej listy socjaldemokratycznej w styczniowych wyborach 1919 r. do Reichstagu uzyskał od Niemców zwolnienie aresztowanych Polaków. W sierpniu 1919 doprowadził w Warszawie do zawiązania Warmińskiego Komitetu Plebiscytowego i został jego sekretarzem generalnym. Jesienią 1919 był jednym z ekspertów polskiej delegacji na konferencją pokojową w Paryżu. W tym czasie zwiedzał obozy jeńców wojennych w Abbéville, werbując Mazurów do akcji plebiscytowej. Gdy w dn. 3 XII 1919 powołano w Grudziądzu drugi Warmiński Komitet Plebiscytowy, N. został jego członkiem. Pod koniec stycznia 1920 przybył wraz z oddziałami Komisji Alianckiej do Olsztyna. Na sejmiku ludu warmińskiego w Olsztynie 24 II t. r. – uważając, że Polacy nie mają szans na zwycięstwo – domagał się odroczenia terminu plebiscytowego, później jego bojkotu, co spowodowało, że ostatecznie w czerwcu 1920 został odsunięty od „Gazety Olsztyńskiej”.

W sierpniu t. r. zamieszkał N. w Bydgoszczy i rozpoczął pracę w organie Chrześcijańskiej Demokracji „Dzienniku Bydgoskim” (1920). W r. 1921 usiłował wydawać „Nową Gazetę Bydgoską”, ale bez powodzenia, co go skłoniło do przejściowej pracy w „Dzienniku Bydgoskim” (1921–2). W l. 1922–7 redagował i wydawał „Słowo Wielkopolskie”. W n. l. znowu redagował z przerwami „Dziennik Bydgoski”. Przez 10 lat był kierownikiem działu lokalnego i referentem polityki samorządowej. Jako redaktor odpowiedzialny „Dziennika Bydgoskiego” miał w l. 1928–35 ok. 200 procesów prasowych (oskarżany był o zniewagi, oszczerstwa itp.), a w 6 wypadkach został ukarany za tzw. przestępstwa prasowe. Interesował się historią regionu bydgoskiego, prowadząc w „Dzienniku Bydgoskim” stałą rubrykę pt. Reflektorem po Bydgoszczy. Ogłosił m. in. Bydgoszcz w pamiętnym roku 1863 (Bydgoszcz 1938), „Morituri” – mający umrzeć („Gaz. Olsztyńska” 1936 nr 77), przedruk tegoż w: Sobociński L., „Na gruzach Smętka” (W. 1947), Plebiscyt na Warmii i Mazurach w świetle prawdy („Plebiscyt na Warmii, Mazurach i Ziemi Malborskiej”, Tor. 1930), Tannenberg 1914 („Dzien. Bydgoski” 1939 nr 201). W lipcu 1928 założył w Bydgoszczy Zrzeszenie Rodaków z Warmii i Mazur i Ziemi Malborskiej, którego prezesem był do marca 1931. W czasie drugiej wojny światowej aresztowany w styczniu 1940 w Łodzi, był więziony w Bydgoszczy, skąd wysłany został do obozu w Sachsenhausen (1940–1), a następnie do Dachau (1941–2), nr obozowy 27937. Został uśmiercony zastrzykiem 18 V 1942. N. był odznaczony Krzyżem Niepodległości. W r. 1965 odsłonięto w Bydgoszczy tablicę pamiątkową dla uczczenia jego pamięci. Jego nazwisko znajduje się również na tablicy pamiątkowej wmurowanej w ścianie olsztyńskiego zamku.

Z małżeństwa zawartego w r. 1912 z Emilią Gerke (zm. 1967) miał pięcioro dzieci, z których Tadeusz (ur. 1918) jest literatem na emigracji, a Jerzy (ur. 1927) dziennikarzem zamieszkałym w Warszawie. W noszącej wiele cech autobiografii literackiej powieści syna Tadeusza „Obóz wszystkich świętych” (Paryż 1957) N. występuje jako Jan Gregorczyk.

 

Fot. w: „Gaz. Olsztyńska” 1936 nr 77; Sobociński L., Na gruzach Smętka, W. 1947; – Baranowski H., Bibliografia czasopism pomorskich, Tor. 1960; W. Enc. Powsz. (PWN); Bukowski A., Straty kultury polskiej na Pomorzu, „Jantar” 1946 z. 1 s. 47; Łoza, Czy wiesz, kto to jest?, (fot.); Olszewicz, Lista strat kultury pol.; Oracki, Słown. Warmii; – Bieńkowski W., Kraków a Warmia i Mazury w XIX i XX wieku, „Roczn. Olsztyński” T. 11: 1975 s. 86; Chojnowski A., Związek Mazurów w Działdowie (1935–1939), „Przegl. Hist.” 1975 z. 2 s. 224; Grygier T., Niektóre zagadnienia plebiscytu na Warmii i Mazurach, „Zap. Hist.” T. 23: 1958 z. 1–3 s. 99; tenże, Warmińska Rada Ludowa w dniach rewolucji w Olsztynie w 1918 roku, „Komun. Mazur.-Warmińskie” 1969 nr 4; tenże, Warmińska Rada Ludowa w okresie rokowań pokojowych w Paryżu, „Roczniki Dziej. Ruchu Lud.” Nr 13: 1971 s. 114, 116, 117, 119, 129, 153; Leśnodorski B., Plebiscyt na Warmii i Mazurach w 1920 r., w: Szkice z dziejów Pomorza, W. 1961 III; Lietz Z., Plebiscyt na Powiślu, Warmii i Mazurach w 1920 roku, W. 1958 s. 108, 110, 112, 113 (fot.), 117, 122, 124, 151, 154; Musioł T., Dachau 1933–1945, Kat. 1971 s. 400; Pietrzak M., Reglamentacja wolności prasy w Polsce (1918–1939), W. 1963; Wakar A., Olsztyn 1353–1945, Olsztyn 1971 (fot.); Wrzesiński W., Oblicze ideowo-polityczne „Gazety Olsztyńskiej” w latach 1920–1939, „Komun. Mazur.-Warmińskie” 1960 nr 2; tenże, Plebiscyty na Warmii i Mazurach oraz na Powiślu w roku 1920, Olsztyn 1974; – Baczewski J., Wspomnienia Warmiaka, W. 1961; Dziennik Polskiego Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu, w grudniu 1918, P. 1918 s. 51, 80, 92, 93; Gorczyński T., Kartki z życia powstańca wielkopolskiego, w: Wspomnienia powstańców wielkopolskich, P. 1970 s. 71, 73, 75; Kunz S., Ze wspomnień redaktora „Gazety Grudziądzkiej”, „Roczn. Hist. Czasopism. Pol.” T. 3: 1963 z. 1 s. 317–18; Sowa P., Po obu stronach kordonu, Olsztyn 1969 s. 57, 59–61, 96, 98; – „Gaz. Olsztyńska” 1918–20; „Rzeczywistość” Dod. do „Głosu Olsztyńskiego” 1956 nr 9 (J. Baczewski), nr 12 (W. Pieniężna), nr 13 (Z. Dudzińska); – Arch. Państw. w P.: Rada Narodowa 25, 165, Prezydium Policji 4934; WAP w Olsztynie: Rejencja Olsztyńska 249, 260; – Informacje syna Jerzego.

Janusz Jasiński

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.