Tabisz Stanisław, pseud.: Podzamecki, Skiba, Piotrowski, nazwiska konspiracyjne: Edward Pantzer (Pancer), Kozłowski (1888–1948), major artylerii Wojska Polskiego, adwokat, działacz ruchu ludowego.
Ur. 22 IX we wsi Podzameczek (pow. buczacki) w rodzinie chłopskiej, był synem Szymona i Karoliny z domu Pławiak. Miał siostrę Marię, nauczycielkę.
Od r. 1901 uczył się T. w gimnazjum w Buczaczu; wstąpił tam do tajnej młodzieżowej organizacji samokształceniowej utworzonej przy miesięczniku „Promień” i został w r. szk. 1907/8 jej prezesem. Po zdaniu matury w czerwcu 1908 pracował krótko w kancelarii adwokackiej Włodzimierza Godlewskiego we Lwowie. Od 1 X 1909 do 30 IX 1910 odbywał służbę wojskową w armii austro-węgierskiej w 2. p. artyl. fortecznej w Krakowie, zakończoną egzaminem na oficera rezerwy; awansował w wojsku na kadeta (1 I 1912) i chorążego (1 I 1914). W r. 1910 (wg CAW: 1908) podjął studia na Wydz. Prawa Uniw. Lwow. oraz w Państw. Szkole Handl. we Lwowie. Działał w Stow. Akademickiej Młodzieży Postępowej «Życie» i Polskich Drużynach Strzeleckich, a pracował jako urzędnik w Wydz. Krajowym we Lwowie.
Podczas pierwszej wojny światowej T. został zmobilizowany 1 VIII 1914 do kadry 2. p. artyl. fortecznej jako dowódca baterii. Od 10 VIII t.r. do 17 X 1916 przebywał na froncie dowodząc 21. baterią (armaty 120 mm); awansował 1 XI 1914 na podporucznika, a 1 V 1916 na porucznika. Od 29 XII t.r. służył w 2. p. artyl. ciężkiej (pac) jako dowódca Fortu «Skała» i dowódca forteczny w 3. Rejonie Fortecznym w Krakowie. Następnie dowodził w okresie 6 V – 2 XI 1917 na froncie 12. baterią (haubice 100 mm). T.r. uzyskał stopień doktora praw na Uniw. Lwow. Służąc w kadrze 2. pac należał do tajnej organizacji żołnierzy «Czarnogórcy», która przyczyniła się na przełomie stycznia i lutego 1918 do buntu marynarzy floty austro-węgierskiej w Cattaro (Kotor). Od 3 II do 6 VIII t.r. służył w 16. baterii 4. pac, a od 7 VIII do 31 X leczył się w szpitalu we Lwowie.
Dn. 2 XI 1918 zgłosił się T. do obrony Lwowa i walczył z Ukraińcami w załodze szkoły im. Henryka Sienkiewicza przy ul. Polnej, a potem w 1. baterii artyl., m.in. na Górze Straceń. Przydzielony 24 XI t.r. do Pociągu Pancernego nr 1 «Piłsudczyk», uczestniczył jako dowódca artylerii w wypadach na Malechów i Dublany, w akcji odbicia Dawidowa (29 XI) oraz w obronie Gródka Jagiellońskiego i mostu nad Wereszycą. Po śmierci dowódcy pociągu, kpt. Wilhelma Wilk-Wyrwińskiego, objął 29 XII jego dowodzenie; odznaczył się m.in. w 1. poł. marca 1919 pod Gródkiem Jagiellońskim i Kamienobrodem. Dn. 6 X t.r. przeszedł na własną prośbę do korpusu sądowego i był sędzią śledczym kolejno: w Sądzie Polowym 4. DP, Grupie płk. Józefa Rybaka (od 16 IV 1920) oraz Sądzie Wojskowym Dowództwa Okręgu Generalnego nr VI we Lwowie (od 24 V t.r.). Podczas odwrotu wojsk polskich w czasie wojny polsko-sowieckiej został na własną prośbę przeniesiony 6 VII 1920 do artylerii i przydzielony do baterii zapasowej 5. pac. Zweryfikowany 4 VIII t.r. w stopniu majora (ze starszeństwem z 1 VI 1919), przebywał od 9 X do 2 XI 1920 na kursie wyszkolenia w tzw. Stałym Kursie Artylerii w Toruniu, po czym 3 XI t.r. objął dowództwo baterii zapasowej 8. p. artyl. polowej. W r. 1921 ukończył kurs dowódców dywizjonów w 4. DP, a następnie 3 X t.r. został przeniesiony do rezerwy.
T. podjął pracę w przemyśle naftowym jako kierownik Wydz. Ropnego w Państw. Urzędzie Naftowym w Warszawie. Od kwietnia 1922 był prokurentem w Państw. Fabryce Olejów Mineralnych «Polmin» we Lwowie, a od listopada 1924 w Naftowym Przemyśle Małopolski Spółka z o.o. w Polance pod Krosnem. W styczniu 1925 objął stanowisko dyrektora Koncernu Naftowego «Premier» we Lwowie; po połączeniu «Premiera» z Koncernem Naftowym «Małopolska» (Grupa Francuskich Towarzystw Naftowych, Przemysłowych i Handlowych) został jego dyrektorem administracyjnym. Działał w Związku Obrońców Lwowa (od 23 XII 1924 jako sekretarz) i Lwowskiej Radzie Kasy Chorych (od listopada 1928); był też honorowym filistrem korporacji studenckiej «Avanguardia». Prawdopodobnie w r. 1930 lub 1931 nabył majątek ziemski w Hucie Szczerzeckiej. W r. 1933 zakończył pracę w koncernie naftowym i otworzył we Lwowie kancelarię adwokacką.
W r. 1929 wstąpił T. we Lwowie do PSL «Piast», a po zjednoczeniu ruchu ludowego w r. 1931 został członkiem SL. Wszedł w r. 1935 do Zarządu Okręgu Małopolskiego SL; w r. 1937 został kierownikiem sekretariatu SL na województwa: lwowskie, tarnopolskie i Stanisławowskie. Wspomagał powołaną w r. 1937 Polską Akademicką Młodzież Ludową. T.r. współorganizował strajk chłopski (16–25 VIII) w Małopolsce Wschodniej oraz kierował jego przebiegiem do 20 VIII, kiedy po manifestacji w Buczaczu został aresztowany. Skazany wyrokiem Sądu Okręgowego w Czortkowie na dwa lata więzienia, uzyskał zmniejszenie kary przez Sąd Apelacyjny we Lwowie do ośmiu miesięcy. Na kongresie SL (27–28 II 1938) został wybrany zaocznie do Rady Naczelnej SL. Dwukrotnie (28 VIII i 27 XII t.r.) spotykał się z Wincentym Witosem, przebywającym na emigracji w Czechosłowacji; w dn. 28–29 V 1939 był współorganizatorem Święta Ludowego w Mościskach.
Po wybuchu drugiej wojny światowej i zajęciu Lwowa przez Armię Czerwoną T. pod pseud. Podzamecki podjął działalność konspiracyjną w powstałym w styczniu 1940 przy Komendzie Obszaru nr 3 ZWZ–1 Komitecie Społeczno-Politycznym (znanym jako: Komitet Polski, Komitet Narodowy, Wydz. Cywilny Społeczno-Polityczny). Zagrożony aresztowaniem, ukrywał się od kwietnia t.r., po czym 4 V przedostał się do Warszawy, gdzie zamieszkał pod przybranym nazwiskiem Edward Pantzer (Pancer); w czerwcu zatrudnił się jako inkasent w firmie elektrotechnicznej «Kabel Krakowski». We wrześniu wstąpił do ZWZ, podjął też działalność w konspiracyjnym SL «Roch». W r. 1941 zaangażował się w tworzenie, konkurencyjnej wobec budowanej przez Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego Straży Chłopskiej (krypt. Chłostra), Służby Ochrony Powstania przy Komendzie Głównej ZWZ. Na rozkaz Komendanta Głównego ZWZ gen. Stefana Roweckiego (pseud. Grot), a wbrew woli kierownictwa «Rocha», objął w niej t.r. funkcję zastępcy Inspektora Głównego. W r. 1942, ulegając naciskom Józefa Niećki, wystąpił ze Służby i wiosną 1943, na polecenie kierownictwa «Rocha», wszedł w struktury Delegatury Rządu RP na Kraj; pod pseud. Piotrowski objął stanowisko zastępcy ppłk. Mariana Kozielewskiego, komendanta głównego (inspektora głównego) Państw. Korpusu Bezpieczeństwa. Od poł. t.r. organizował struktury Straży Samorządowych, a w grudniu objął funkcję komendanta głównego (inspektora głównego) Państw. Korpusu Bezpieczeństwa i Straży Samorządowych. Stan osobowy Korpusu osiągnął 8 tys. funkcjonariuszy; jego głównym zadaniem było przygotowanie kadr oraz podstaw prawnych i organizacyjnych policji po wyzwoleniu kraju. Równocześnie Urząd Śledczy Korpusu i Ekspozytura Urzędu Śledczego dla m. stoł. Warszawy (krypt. Start) zwalczały wszystkie rodzaje przestępczości. W powstaniu warszawskim 1944 r. podlegało T-owi ok. 1 tys. policjantów, zorganizowanych w ponad dziesięciu komisariatach. Po kapitulacji powstania T. wyszedł z miasta z ludnością cywilną i osiadł pod Warszawą, gdzie ponownie włączył się w prace Delegatury Rządu RP na Kraj. W styczniu 1945 na polecenie dyrektora Dep. Spraw Wewnętrznych Delegatury, Stefana Korbońskiego, przystąpił do likwidacji struktur Państw. Korpusu Bezpieczeństwa i Straży Samorządowych. Prawdopodobnie w lutym t.r. ujawnił swoją działalność przed funkcjonariuszami Min. Bezpieczeństwa Publicznego i zamieszkał u swego szwagra we wsi Kopanka koło Skawiny.
Po przyjeździe w czerwcu 1945 Stanisława Mikołajczyka do Polski przeniósł się T. do Warszawy. Pod koniec września (lub w październiku) t.r. został skierowany przez Mikołajczyka do zorganizowania struktur PSL na terenie woj. gdańskiego. Po przybyciu z płk. Franciszkiem Kamińskim 10 X do Gdańska powołał tymczasowy dziesięcioosobowy Komitet Organizacyjny PSL i na I Zjeździe Wojewódzkim został 18 XI wybrany na prezesa zarządu woj. PSL. Budowę struktur gdańskich partii zakończył w grudniu. Wziął udział w dn. 19–21 I 1946 w Kongresie PSL w Warszawie, gdzie został wybrany na członka Rady Naczelnej. Jesienią t.r., jako jedyny członek zarządu woj. pozostający na wolności, interweniował w Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego (UBP) w obronie aresztowanych działaczy. Przeciwstawiając się rozbijaniu struktur niezależnego ruchu ludowego w województwie, był zwolennikiem budowy zakonspirowanej kadrowej sieci PSL i dotrwania do zbliżającego się, jego zdaniem, wielkiego konfliktu międzynarodowego. Przesłuchiwany przez funkcjonariuszy UBP Karol Chmiel, działacz WiN, zeznał, że prowadził rozmowy z T-em w celu wciągnięcia PSL do współpracy oraz wejścia ludowców do Komitetu Porozumiewawczego Organizacji Podziemnych. T. kandydował (bez powodzenia) w wyznaczonych na 19 I 1947 wyborach do Sejmu Ustawodawczego i w trakcie kampanii wyborczej był w listopadzie 1946 zatrzymany na krótko przez UBP. Na posiedzeniu Rady Naczelnej PSL (2–3 II 1947) wybrano go do Naczelnego Komitetu Wykonawczego.
Po ucieczce w październiku 1947 Mikołajczyka na Zachód T. wrócił do Warszawy; wobec faktycznego zawieszenia działalności PSL, zgłosił propozycję rozwiązania struktur partii, a pod wpływem Kamińskiego zgodził się na przekazanie ich resztek w ręce lewicy partyjnej, kapitulanckiej wobec władz. Dn. 31 X t.r. uczestniczył w Gdańsku w Prezydium zarządu woj. PSL, które również zdecydowało o przekazaniu siedziby i majątku w ręce lewicy PSL, co nastąpiło jeszcze tego samego dnia. Dn. 5 XI został T. aresztowany przez funkcjonariuszy Wojewódzkiego UBP w Gdańsku. Przewieziony do aresztu śledczego Min. Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie przy ul. Koszykowej, przebywał od 15 XI w więzieniu Mokotowskim. Składał zdawkowe wyjaśnienia i nikogo nie obciążył. Zmarł w nocy z 3 na 4 II 1948; oficjalnym powodem zgonu była ostra niewydolność mięśnia sercowego, jednak wg współwięźnia Jerzego Lesera, T. zmarł w wyniku pobicia w trakcie kilkugodzinnego przesłuchania. Pochowany został na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (rząd 5–9 grób 131). Był odznaczony Krzyżem Walecznych (1921), Krzyżem Niepodległości (1933), Krzyżem Obrony Lwowa, Krzyżem Pamiątkowym Dyw. Litewsko-Białoruskiej i Gwiazdą Przemyśla oraz austro-węgierskimi odznaczeniami: Krzyżem Wojskowym Karola, brązowym i srebrnym medalami «Signum Laudis».
T. był dwukrotnie żonaty, pierwszy raz z Emilią z Lewickich (ślub 21 I 1911 we Lwowie), po raz drugi ze Stefanią z Karpińskich; oba małżeństwa zakończyły się rozwodem. Z pierwszego małżeństwa miał córki: Janinę (1912–1980) i Stanisławę (1914 – 1982 lub 1983), które w kwietniu 1940 zostały z matką wywiezione do Kazachstanu, skąd ewakuowały się z armią gen. Władysława Andersa; po wojnie Janina zamieszkała w Wielkiej Brytanii, a Stanisława w Australii. Z drugiego małżeństwa miał T. syna Zbigniewa (1923 – zm. w l. dziewięćdziesiątych XX w.).
Konspiracja i opór społ. w Polsce, II (bibliogr.); Kunert, Słown. konspiracji warsz., I (bibliogr.); Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego. Makieta, W. 1989; Słownik biograficzny ofiar terroru PRL, „Zesz. Hist.” 1964 z. 6 s. 13–14; – Biedrzycka A., Kalendarium Lwowa 1918–1939, Kr. 2012; Buczek R., Na przełomie dziejów. PSL w latach 1945–1947, Toronto 1983 s. 365; tenże, Stronnictwo Ludowe w latach 1939–1945. Organizacja i polityka, Londyn 1975 s. 128–30, 157; Gmitruk J., Stanisław Tabisz (1888–1948). Zarys biografii politycznej, „Roczn. Hist. Muz. Hist. Pol. Ruchu Lud.” 2009 nr 25; Grabowski W., Polska tajna administracja cywilna 1940–1945, W. 2003; Lipiński P., Mord i „sugestia”. Proces Humera i śledczych MBP, „Gaz. Wyborcza” 1995 nr z 18 I; Marszalec J., Ochrona porządku i bezpieczeństwa publicznego w Powstaniu Warszawskim, W. 1999; tenże, Stanisław Tabisz 1888–1948. Droga do X Pawilonu, „Zesz. Hist. WiN-u” 2004 nr 21 s. 125–32; tenże, Z dziejów gdańskiej bezpieki 1945–1956, Gd. 2017 s. 187–90, 194–9; Nazarewicz R., Drogi do wyzwolenia. Koncepcje walki z okupantem i ich treści polityczne 1939–1945, W. 1979 s. 380; Paczkowski A., Stanisław Mikołajczyk, czyli klęska realisty (zarys biografii politycznej), W. 1991 s. 216, 234, 239; Przybysz K., Konspiracyjny ruch ludowy na Mazowszu 1943–1945, W. 1977; Stanek P., Stefan Korboński (1901–1989). Działalność polityczna i społeczna, W. 2014 s. 58, 126; Terej J. J., Na rozstajach dróg. Ze studiów nad obliczem i modelem Armii Krajowej, Wr. 1978 s. 118; Węgierski J., Lwów pod okupacją sowiecką 1939–1941, W. 1991; Wnuk R., „Za pierwszego Sowieta”. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941), W. 2007 s. 52, 97; Wojtas A., Działalność polityczna ludowców w okresie II wojny światowej, W. 1979 I; – AK w dokumentach, V; Akademicka młodzież ludowa w II Rzeczypospolitej. Relacje, materiały, dokumenty, Red. S. Malawski, W. 1974; Dziennik personalny MSWojsk., W. 1929 nr 29; Hrabyk K., Wspomnienia, Cz. IV, „Roczn. Hist. Czasopiśm. Pol.” 1971 nr 10/11; O Wincentym Witosie. Relacje i wspomnienia, Oprac. J. Borkowski, W. 1984; Sprawozdanie Dyrekcji Gimnazjum w Buczaczu za r. szk. 1901, Lw. 1901 s. 67; toż za r. szk. 1902, Lw. 1902 s. 52; toż za r. szk. 1902/3, Stanisławów 1903 s. 58; toż r. szk. 1905, Buczacz 1905 s. 85; toż za r. szk. 1906, Buczacz 1906 s. 61; toż za r. szk. 1908, Buczacz 1908 s. 72–3; Strajk chłopski w Małopolsce w sierpniu 1937 roku, W. 1988 s. 103, 123; Strajk chłopski w 1937 roku. Dokumenty archiwalne, W. 1979 II; Swat T., Prześladowania ludowców przez UB w latach 1944–1956, „Niepodległość i Pamięć” 2006 nr 22 s. 106–7; T abisz S., Sprawozdanie w sprawie tworzenia Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa i Straży Samorządowych (P.K.B. i S.S.), „Dok. i Mater. Arch. Polski Podziemnej 1939–1956” 1993 nr 1 s. 93–5; Uzupełnienie sprawozdania byłego komendanta Głównego PKB Stanisława Tabisza „Piotrowskiego”, tamże s. 95–9; W kraju i na emigracji. Materiały z londyńskiego archiwum ministra prof. Stanisława Kota (1939–1943), W. 1989; Wspomnienia dziennikarzy z okresu okupacji hitlerowskiej, Oprac. E. Rudziński, W. 1970 s. 16, 18; – AAN: sygn. 203/ XV/4 k. 315; CAW: Akta personalne, nr 1, 2017, 3854, KW, sygn. 124/T–22; IPN w Gd.: sygn. 0046/250, Spraw. dekadowe WUBP Gd. za okres 20 XII – 30 XII 1946, k. 97; IPN w W.: sygn. 2184/3 t. 1–3 (teczka T-a); – Informacje Ireny Sochackiej (krewnej T-a) z r. 2003 oraz Wioletty Mioduszewskiej z CAW.
Janusz Marszalec i Anna Wiekluk-Marianowska