Taszycki Stanisław h. Strzemię (ok. 1520–1592), poseł na sejmy, antytrynitarz.
Był synem Mikołaja (zob.) i jego drugiej żony Elżbiety, córki Wojciecha Szczekockiego. Miał przyrodnią siostrę (z pierwszego małżeństwa ojca z Elżbietą ze Szczepanowskich) Katarzynę, od ok. r. 1522 żonę Jana Budziszowskiego, rodzonych braci Jana (zm. 1555), pisarza ziemskiego krakowskiego, i Wawrzyńca (zm. przed 18 III 1541), w r. 1531 immatrykulowanego na Uniw. Krak., dziekana kolegiaty w Nowym Sączu, oraz pięć rodzonych sióstr: Annę, wydaną za Jakuba Frydrychowskiego, Zofię, żonę Stanisława Jaszkowskiego (Russockiego), Magdalenę, przed 13 I 1537 wydaną za Stanisława Jugoszewskiego, Elżbietę, przed 20 X 1553 poślubioną Hieronimowi Strzale, i nieznaną z imienia, zapewne zmarłą w młodym wieku.
W młodości T. przebywał podobno na dworze cesarza Karola V Habsburga i odbył peregrynację naukową na terenie Rzeszy, ale w zachowanych metrykach akademii i uniwersytetów niemieckich brak jego wpisów immatrykulacyjnych. W r. 1546 wystąpił z tytułem dworzanina królowej. Najpóźniej w l. pięćdziesiątych był już wyznawcą kalwinizmu; od r. 1558 procesował się o dziesięciny ze swych wsi lub ich części (Jastrzębiej, Lusławic i Faściszowej). Zapewne w tym czasie (z pewnością przed r. 1561) sprofanował kościół w Jastrzębiej i usunął z niego ołtarz, a jeden z dzwonów przeniósł do Lusławic. Uczestniczył w synodach w Pińczowie (7 VIII 1559) oraz Włodzisławiu (21–25 IX 1561), gdzie m.in. postanowiono przenieść ministra Macieja z Łowicza z Piasku do Jastrzębiej; był też obecny w dn. 9–14 X 1563 na kolejnym synodzie w Pińczowie. Opiekował się ministrami Stanisławem Wiśniowskim i Stanisławem Farnowskim, a po rozłamie w zborze kalwińskim opowiedział się za zborem mniejszym (ariańskim). Ze współwłaścicielem Lusławic, Piotrem Błońskim, założył ok. r. 1570 w należącej do Błońskiego części wsi szkołę, a być może także drukarnię.
Na polecenie króla Zygmunta Augusta T. przeprowadził 21 VI 1568 wspólnie z kaszt. radomskim Janem Tarłą i sędzią grodzkim bieckim Piotrem Sułowskim kontrolę finansów Biecza za l. 1562–8. Prawdopodobnie był obecny w Lublinie w czasie sejmu 1569 r.; 12 VII otrzymał na tym sejmie potwierdzenie przywileju na królewszczyzny Przysieki, Przysieczki, Pusta Wola i Siedliska w pow. bieckim. Posłował z woj. krakowskiego na sejm konwokacyjny 1573 r. i 17 I wygłosił na nim mowę, być może tożsamą z mową zachowaną w tzw. „Kroniczce rodziny Taszyckich” pt. O obieraniu nowego pana wierny syn koronny i życzliwy ojczyźnie swej, której autor radził wybrać na tron niezamożnego szlachcica. Razem z burgrabią krakowskim Piotrem Strzałą przedstawił senatowi protest szlachty przeciw przywłaszczaniu przez arcybiskupa gnieźnieńskiego tytułów prymasa Polski i interrexa. Po zakończeniu obrad usiłował złożyć z nich relację na zjeździe w Proszowicach, ale wobec niewielkiej frekwencji napisał w tej sprawie list do szlachty i senatorów, do którego dołączył relację z sejmu. Podczas elekcji we wsi Kamień pod Warszawą poparł w maju t.r. kandydaturę arcyksięcia Ernesta Habsburga. Na sejmiku proszowickim został obrany 1 IX posłem woj. krakowskiego na sejm koronacyjny Henryka Walezego; na jego zakończenie w kwietniu 1574 żegnał w imieniu posłów nowego władcę. Na kolejnym sejmiku w Proszowicach 11 VII 1575 szlachta obrała go posłem na sejmik generalny mpol. w Nowym Mieście Korczynie, zwołany na 24 VIII t.r. Z woj. krakowskiego posłował również wiosną 1576 na sejm koronacyjny Stefana Batorego. Był obecny w stolicy przy ogłoszeniu przez króla Stefana statutu Krakowa 27 X t.r. Sejmik generalny mpol. w dn. 15–16 V 1577 wyznaczył go na jednego z posłów do króla; t.r. zwrócił się T. do szlachty sandomierskiej z prośbą o opinię w sprawie zwołania sejmu i omówienie podczas obrad sejmiku opatowskiego kwestii związanych z Gdańskiem i handlem morskim.
Przed czerwcem 1578 uczestniczył T. w zawarciu tzw. ugody lusławickiej, na mocy której większość dyteistów mpol. skupionych wokół zboru w Lusławicach opowiedziała się po stronie unitarian, posiadających wówczas przewagę liczebną w zborze mniejszym. T.r. przewodniczył synodowi antytrynitarskiemu w Lusławicach, na którym m.in. wykluczono ze zboru Szymona Budnego. Sfinansował wydanie książki Marcina Czechowica „Rozsądek na wykład katechizmu księdza Pawła Gilowskiego” (Kr. 1581), a w zamieszczonym w niej liście dedykacyjnym do kaszt. sandomierskiego Stanisława Szafrańca starał się przekonać go do przyłączenia się do unitarian. W odpowiedzi Szafraniec opublikował w polemicznej książce Gilowskiego „Odprawa przeciwko jadowitym potwarzom Marcina Czechowica” (b.m.r.w. [1581 lub 1582]) list do T-ego, potępiając unitaryzm i stanowczo opowiadając się za kalwinizmem.
T. posłował z woj. krakowskiego na sejm warszawski 1582 r. W r. 1584 wystąpił do kanclerza kor. i star. krakowskiego Jana Zamoyskiego z mową przeciw podstarościemu krakowskiemu Mikołajowi Uhrowieckiemu, którego oskarżył o naruszenie miru domowego Zygmunta Palczewskiego przez aresztowanie w jego domu Samuela Zborowskiego. Zaangażował się w obronę drukarza Aleksego Rodeckiego, uwięzionego za wydrukowanie pracy „Libri contra Trinitatem” Ch. Franckena, i podczas rozprawy sądowej 12 IX 1585 apelował do króla Stefana o jego uniewinnienie; monarcha polecił wówczas uwolnić drukarza, a mowa T-ego ukazała się t.r. (zapewne w oficynie Rodeckiego) pt. Oratio ad Stephanum Regem in causa Alexii Rodecii typographi incarcerati... (druk zaginiony, treść mowy znana z rękopiśmiennego odpisu). Na okazowaniu pospolitego ruszenia woj. krakowskiego pod Proszowicami 9 V 1587 został T. obrany do komisji, powołanej dla ukarania winnych dokonanego 7 V t.r. tumultu i zburzenia zboru przy ul. św. Jana w Krakowie, ale prawdopodobnie nie wziął w niej udziału.
W wyniku działu dóbr, przeprowadzonego 26 IV 1553 z bratem Janem, T. odziedziczył w woj. krakowskim wsie Jastrzębia, Faściszowa i część Kończysk. Wkrótce po śmierci brata uzyskał również Lusławice; jako ich dziedzic wystąpił już 18 III 1559, ale jeszcze w l. 1564–9 nabył części tej wsi (oraz części Słonej) od córek brata Jana: Krystyny Wilamowskiej, Anny Przerębskiej i Jadwigi Grajewskiej. Od Aleksandra Buczyńskiego pozyskał w r. 1572 wsie Roztoka i Szkodna w pow. bieckim, które w r. 1581 darował Bartłomiejowi Siemiechowskiemu. Posiadał ponadto pojedynczych kmieci w Słonej i Kończyskach, zobowiązanych do odrabiania pańszczyzny w Lusławicach i Faściszowej. Poza Lusławicami jego posiadłości znajdowały się w zastawie lub dzierżawie. Od r. 1569 trzymał królewszczyzny Przysieki, Przysieczki, Siedliska i Pusta Wola, które scedował synowi Mikołajowi, a po 20 I 1591 wydzierżawił od niego na trzy lata. Procesował się w r. 1569 z Ocieską w obronie krzywdzonych przez nią chłopów, sam jednak znany był z wyzyskiwania poddanych, w tym również swych współwyznawców (co nie przeszkadzało mu mawiać, że «bogactwa też ziemskie są wiekuistą nędzą»); w maju 1574 król Henryk Walezy upominał go, by nie zmuszał poddanych z królewszczyzn do nadmiernej pańszczyzny. Po raz ostatni T. został posłem z woj. krakowskiego na sejm koronacyjny Zygmunta III (10 XII 1587 – 30 I 1588). Zmarł między 16 VII a 28 XII 1592.
T. był trzykrotnie żonaty; wg Szymona Okolskiego miał dwudziestu synów i trzy córki. Jego pierwszą żoną była Anna (zm. przed 12 VII 1569), córka Wincentego Wieruskiego, której 1 X 1554 zapisał 1500 złp. wiana i posagu. Na krótko przed 9 VI 1570 ożenił się z Magdaleną, córką Mikołaja Jordana (zob.), której t.r. oprawił na połowie swych dóbr 2500 złp. wiana i posagu, a w r. 1580 zapisał dożywocie na Lusławicach. Jego trzecią żoną została w r. 1582 Anna, córka Hieronima Konarskiego, wdowa po antytrynitarzu Stanisławie Boguszu, wojskim krakowskim. W pierwszym małżeństwie T. miał co najmniej czterech synów: najstarszego Mikołaja (zm. 7 V 1596), rotmistrza, uczestnika kampanii wielkołuckiej i pskowskiej, poległego pod Łubniami w walce z Kozakami Semena Nalewajki, Macieja (Matiasza), dziedzica Jastrzębiej i Lusławic, uczestnika rokoszu sandomierskiego w l. 1606–7 i wyprawy pospolitego ruszenia woj. krakowskiego przeciw Turkom w r. 1621, żonatego z Katarzyną, córką antytrynitarza Kaspra Wierzbięty, z którą miał córkę Zofię, wydaną za Samuela Przypkowskiego (zob.), Przecława (ur. 1569), żonatego z Anną Wierzbięcianką, i Samuela oraz córkę Barbarę, żonę Stanisława Wiernka. Z drugiego małżeństwa pozostawił dwóch synów, Achacego (ok. 1577 – ok. 1645), uczestnika wyprawy pospolitego ruszenia woj. krakowskiego przeciw Turkom w r. 1621, który pod koniec życia zapewne przeszedł na katolicyzm, żonatego z Barbarą, córką Marcina Dembickiego, a następnie z Jadwigą ze Słupskich, i Jakuba (ok. 1580 – przed 1604) oraz córki: Katarzynę, wydaną za Jana Lubienieckiego, Annę i Zofię. Z trzecią żoną miał synów: Piotra, Jana, uczestnika rokoszu sandomierskiego, od r. 1616 męża Zofii, córki Krzysztofa Morsztyna «młodszego» (zob.), Daniela (zm. 1649), ożenionego z Jadwigą, córką Krzysztofa Cikowskiego, a następnie z Elżbietą z Moskorzowskich, i córkę Halszkę. Przed objęciem pozostawionego przez T-ego majątku synowie musieli wypłacić 4 tys. złp. macosze i 6 tys. złp. siostrom oraz zwrócić 6135 złp. czterem szlacheckim wierzycielom i drobne kwoty mieszkańcom Biecza; w zastawie znajdowały się także srebra zmarłego, warte 130 złp. Najstarszy syn T-ego, Maciej, wykupił Lusławice od macochy, która 12 I 1594 zrzekła się na rzecz synów i pasierbów zapisanych jej przez męża praw do jego dóbr. Syn T-ego Samuel (zm. przed r. 1633) posłował z sejmiku proszowickiego na sejm warszawski 1606 r.; w kwietniu t.r. był na opozycyjnym zjeździe szlachty w Stężycy i podpisał protestację części posłów przeciw uchwałom podatkowym. W sierpniu uczestniczył w zjeździe rokoszan pod Sandomierzem, podpisał uchwalony tam akt konfederacji i został obrany jednym z deputatów, pozostawionych przy wojsku rokoszowym po rozjechaniu się szlachty; po odrzuceniu przez Zygmunta III artykułów rokoszowych podpisał uniwersał wzywający do stawienia się na ostateczną rozprawę z władcą. W czasie prowadzonych na początku października pod Janowcem rozmów z regalistami stał z Janem Dobkiem na czele zgromadzonych w Kazimierzu oddziałów wojsk rokoszowych. Po wznowieniu rokoszu podpisał 30 V 1607 pod Sieciechowem antykrólewski uniwersał; 12 VI t.r. wyruszył ze star. krakowskim Mikołajem Zebrzydowskim na rozmowy z przedstawicielami dworu, a po ich zerwaniu podpisał 24 VI pod Jeziorną akt wypowiedzenia posłuszeństwa Zygmuntowi III. Początkowo gorliwy różnowierca (został pozwany przez duchowieństwo o zapłatę 11 tys. grzywien, w tym zaległej dziesięciny), zapewne wkrótce po rokoszu przeszedł na katolicyzm. W r. 1629 dzierżawił od Zasławskich wieś Kobyle w pow. krzemienieckim. W małżeństwie z Zofią (zm. przed 1633), córką Jana Polanowskiego, wdową po Janie Glewskim, miał synów Stanisława, uczestnika wojny chocimskiej 1621 r., i Władysława (zm. 1638), walczącego w wojnie pruskiej (1626–9) i smoleńskiej (1633–4), poległego jako porucznik chorągwi Władysława Myszkowskiego w bitwie z Kozakami Jacka Ostranina pod Żołninem, oraz córkę Annę, wydaną za Hieronima Lipskiego, matkę Hieronima i Jana (zob.), zięcia poety Wacława Potockiego (zob.) i hetmana w. lit. Pawła Sapiehy (zob.).
Enc. Org.; Katalog dokumentów i listów królewskich ze zbioru Kazimierza Kierskiego, Bydgoszcz 2005 nr 80; Niesiecki; Okolski, III 187; Posłowie ziemscy koronni 1493–1600, W. 2013; Siarczyński, Obraz wieku Zygmunta III; Słown. geogr. (Lusławice, Zakliczyn); Słown. hist.-geogr. ziem pol., III cz. 3 s. 767–70; – Baranovyč O., Zaljudnennja volyns’koho vojevodstva v peršij polovyni XVII st., Kyjev 1930 s. 93; Bogusz A., Mikołaja Bogusza spadkobiercy, „Mies. Herald.” T. 2: 1909 s. 54; Byliński J., Kaczorowski W., Egzorbitancje szlacheckie w czasach panowania Zygmunta III Wazy (1587–1632), w: Vetera novis augere. Studia i prace dedykowane Profesorowi Wacławowi Uruszczakowi, Kr. 2010 I 58–9; Florczak Z., Udział regionów w kształtowaniu się piśmiennictwa polskiego w XVI wieku, W. 1967 s. 40–1, 75, 78, 80, 203, 258, 307; Kawecka-Gryczowa A., Ariańskie oficyny wydawnicze Rodeckiego i Sternackiego, Wr. 1974 s. 28, 37–8, 82, 90–1, 153; Kowalska H., Stanisław Szafraniec z Pieskowej Skały, „Odr. i Reform. w Polsce” T. 3: 1958 s. 118–20; Krasiński W., Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce, W. 1905 II cz. 2 s. 236–7; Maciszewski J., Wojna domowa w Polsce (1606–1609), Wr. 1960; Merczyng, Zbory i senatorowie, s. 55, 112; Morawski S., Arianie polscy, Lw. 1906 s. 73–4, 82, 89, 98; Strzelecki A., Udział i rola różnowierstwa w rokoszu Zebrzydowskiego (1606–7), „Reform. w Polsce” R. 7–8: 1935–6; Sygański J., Z życia domowego szlachty sandeckiej w epoce dynastii Wazów, Lw. 1910 s. 129–30; Szczucki L., Marcin Czechowic, W. 1963; Tazbir J., Arianizm na ziemi sądeckiej, „Roczn. Sądecki” R. 8: 1967 s. 316, 319; Urban W., Chłopi wobec reformacji w Małopolsce w drugiej połowie XVI w., Kr. 1959; tenże, Losy Braci Polskich od założenia Rakowa, „Odr. i Reform. w Polsce” T. 1: 1956 s. 109; tenże, Reformacja w życiu wsi małopolskiej, „Kieleckie Studia Hist.” T. 1: 1976 s. 23; tenże, Skład społeczny i ideologia sejmiku krakowskiego w latach 1572–1606, „Przegl. Hist.” T. 44: 1953 s. 321; tenże, Stanisław Taszycki, w: Bibliotheca Dissidentium, Baden-Baden–Bouxwiller 1987 VIII 156–74; Urbaniak V., Zamoyszczycy bez Zamoyskiego. Studium dekompozycji ugrupowania politycznego, W. 1995; Vežbovskij F., Otčet IV o naučnych zanjatijach za graniceju, „Varšavskija universitetskija izvestija” 1878 nr 3 s. 43; Wajsblum M., Dyteiści małopolscy (Stanisław Farnowski i Farnowianie), „Reform. w Polsce” T. 5: 1928 s. 72, 76–7, 85–6; – Akta sejmikowe woj. krak., I; Akta synodów różnowierczych w Pol., I–III; Lubieniecki S., Historia reformationis Polonicae, Freistadt 1685 s. 272, 274; Materiały do dziejów robocizny w Polsce XVI w., Wyd. S. Kutrzeba, „Arch. Kom. Prawn. AU” T. 9: 1911 nr 107, 110; Materiały do historii miasta Biecza (1361–1632), Oprac. F. Bujak, Kr. 1914; Noailles de E. H., Henri de Valois et la Pologne en 1572, Paris 1867 III 269; Sandius C., Bibliotheca antitrinariorum, Freistadt 1683 s. 51, 82–3, 227; Script. Rer. Pol., XXII; Starożytności hist. pol., I 149–50, 153; Urban W., Kroniczka rodziny Taszyckich z końca XVI wieku, „Odr. i Reform. w Polsce” T. 13: 1968 s. 205–13; Węgierski A., Libri quatuor Slavoniae reformatae..., Amstelodami 1679 s. 510, 534; Zbiór pamiętników do dziejów polskich, Wyd. W. Broel-Plater, W. 1858 III 5–9; Źródła Dziej., IX 246, XIV 116, 137, 143–4; – AGAD: Metryka Kor., t. 109 k. 71–1v, t. 117 k. 466–8, t. 129 k. 275v–6v, t. 152 k. 387–7v; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Castr. Biec., t. 12 s. 1076–80, t. 14 s. 251, 563–6, t. 19 s. 609, 961, t. 28 s. 1561–3, t. 29 s. 536, 851–2, Terr. Czchoviensia, t. 20 s. 861–70; B. Czart.: rkp. 2208 s. 556–7, 572–3; B. Jag.: rkp. 1101, rkp. 5348 II s. 564, 591, 610, rkp. 5349 I s. 212, 227, 364, 588, 608, 674, rkp. 5357 I k. 143, 144, 146, 147v–8, 149v, 152, 153, 161, 179, 188v, 196v–7, 199, 213v, II k. 24, 93v; – Informacje Mariusza Lubczyńskiego z Kielc na podstawie kwerendy w Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu (Castr. Biec., t. 15 s. 264–6, 632, t. 17 s. 93–8, 197, t. 18 s. 230–2, t. 22 s. 1581–2, t. 23 s. 173–4, Castr. Crac., t. 101 s. 1048–50, Castr. Sand., t. 7 s. 721–4, t. 8 s. 383–5, t. 11 s. 574–6, t. 13 s. 167–9, t. 15 s. 501–3, t. 20 s. 168–9, Terr. Biec., t. 20 s. 167, t. 22 s. 1080, 1261–2, t. 23 s. 15–16, 61–2, 1714–16, Terr. Crac., t. 33 s. 313–14, t. 41, s. 581–6, t. 43 s. 503–5, t. 45 s. 655–8, Terr. Czchoviensia, t. 11 s. 76–8).
Zdzisław Pietrzyk