Tatar Stanisław, pseud.: Erazm, Gruda, Sokora, Tabor, Turski, przybrane nazwiska: Stanisław Tabor, Stanisław Turski, S. Mittelstaedt (1896–1980), generał brygady Wojska Polskiego.
Ur. 3 X we wsi Biórków Wielki (pow. miechowski), był synem Wojciecha (zm. 1936), nauczyciela, i Marii z Grzybowskich (zm. 1930). Miał siostry: Helenę (ur. 1886), żonę Cezarego Nowakowskiego, Marię, nauczycielkę, i Wiktorię (ur. 1888) oraz braci: Józefa (ur. 1890), inżyniera, członka Stronnictwa Narodowego, więźnia politycznego w l. 1945–7, zastępcę profesora i dziekana Wydz. Budowy Maszyn (1957) Politechn. Szczecińskiej, i Antoniego (ur. 1900), inżyniera rolnego i leśnego, po drugiej wojnie światowej nadleśniczego w Brzezinkach koło Łodzi.
Od r. 1906 uczył się T. w Gimnazjum Praskim w Warszawie; po zdaniu matury został latem 1915 korepetytorem w leśnictwie Winklerowszczyzna pod Nieświeżem, jednak wkrótce potem wyjechał do Moskwy. Tam zapisał się na Wydz. Matematyczny ewakuowanego Uniw. Warsz., z którym przeniósł się do Rostowa nad Donem. Powołany 27 XII 1915 do armii rosyjskiej, odbył przyspieszony wojenny kurs w Sergiejewskiej Szkole Artyl. Ciężkiej w Odessie i 29 VI 1916 otrzymał promocję na stopień praporszczyka (chorążego) (ze starszeństwem z 1 VI t.r.). Służył jako młodszy oficer w 2. baterii 2. Dyonu Artyl. Ciężkiej, a następnie w 3. baterii 7. Polowej Ciężkiej Bryg. Artyl. (27 X uległ zatruciu gazem bojowym koło wsi Dolny Skrobów). Dn. 11 IV 1917 awansował do stopnia podporucznika (ze starszeństwem z 1 II t.r.). Jako delegat Polaków-artylerzystów z I Syberyjskiego Korpusu Armijnego uczestniczył w maju w zjeździe wojskowych-Polaków w Piotrogrodzie. Ranny 9 VII pod Krewem, został 2 VIII starszym oficerem w 2. baterii 2. Samodzielnego Dyonu Polowej Ciężkiej Artyl. Służba w armii rosyjskiej przyniosła mu Order św. Stanisława II i III kl. z Mieczami i Kokardą, Order św. Anny III kl. z Mieczami i Kokardą oraz II kl. z Mieczami.
Dn. 22 IX 1917 wstąpił T. do I Korpusu Polskiego gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego; przydzielony do Inspektoratu Artyl., prowadził misję werbunkową w rosyjskim XLVI Korpusie Armijnym. Następnie objął 3 XI t.r. w 1. Samodzielnym Dyonie Artyl. Ciężkiej I Korpusu stanowisko oficera 2. baterii w Witebsku. Uwięziony 8 I 1918, po zajęciu miasta przez bolszewików, uciekł 17 I t.r. i dotarł pod Bobrujsk, gdzie w szeregach I Korpusu wziął udział w walkach o twierdzę; walczył potem z siłami bolszewickimi pod Tatowką, Jasieniem, Osipowiczami i Rohaczewem, a za waleczność odznaczono go 19 III Amarantową Wstążką. Dn. 1 IV został oficerem gospodarczym w 2. baterii 1. Samodzielnego Dyonu Artyl. Ciężkiej, a 16 IV wszedł w skład jego Oficerskiego Sądu Honorowego. Po kapitulacji i rozbrojeniu I Korpusu został 12 VI awansowany do stopnia porucznika i wrócił do Król. Pol. Dn. 4 X (lub 16 X) wstąpił do Szkoły Oficerskiej w Dęblinie, zaciągając się ochotniczo do Polskiej Siły Zbrojnej (Polnische Wehrmacht); na początku listopada wziął udział w rozbrajaniu oddziałów austro-węgierskich i niemieckich wzdłuż linii kolejowej Dęblin–Warszawa.
Przyjęty do WP, T. został 22 XI 1918 młodszym oficerem w 3. baterii (późniejszej 5. baterii) 2. dyonu 8. p. artyl. polowej, który formował się w Rembertowie. Walczył od 11 II 1919 na froncie wojny polsko-sowieckiej, obejmując 28 II t.r. dowództwo baterii. Od końca r. 1919 do 7 V 1920 stacjonował w rejonie Grajewa, a po przezbrojeniu wyjechał na front białoruski, gdzie dołączył do 8. p. artyl. polowej (w składzie 8. DP). Przeszedł cały szlak bojowy pułku; odznaczył się 4 VII t.r. w walkach nad Autą oraz 13 i 14 VIII na przedpolach Warszawy, na linii Leśniakowizna–Okuniew (za co został odznaczony Krzyżem Walecznych i Krzyżem Virtuti Militari V kl.). W maju 1921 bateria T-a została przydzielona do Centrum Wyszkolenia Armii w Rembertowie; objął tam 17 III 1922 dowództwo Grupy Manewrowej Artyl. Zweryfikowany 3 V 1922 w stopniu kapitana (ze starszeństwem z 1 VI 1919), w okresie 5 IV – 15 IX 1923 odbył kurs dowódców dyonów w Obozie Szkolnym Artyl. w Toruniu. Po jego ukończeniu dowodził Kadrową Baterią Ćwiczebną, a od 24 I 1924 – 2. Baterią Szkolną przy toruńskiej Oficerskiej Szkole Artyl. Awansował 17 XII t.r. do stopnia majora (ze starszeństwem z 15 VIII). Pracował od 17 I do 31 III 1925 w Komisji Regulaminowej Artyl. Dep. III Artyl. MSWojsk. Od 6 IV 1927 był dowódcą 1. dyonu 17. p. artyl. polowej w Gnieźnie, po czym 5 V 1929 został zastępcą dowódcy, płk. Stanisława Więckowskiego, 17. p. artyl. polowej. Jesienią 1929 rozpoczął Dziesiąty Kurs (1929/31) Wyższej Szkoły Wojennej (WSWoj.) w Warszawie, ale po pierwszym roku został przeniesiony do École Supérieure de Guerre w Paryżu, którą ukończył we wrześniu 1932. Awansowany do stopnia podpułkownika dypl. (ze starszeństwem z 1 I 1932), został skierowany 1 XI t.r. na staż do Oddz. III Operacyjnego Sztabu Głównego (SG), m.in. jako p.o. szefa Wydz. Wyszkolenia. Po ukończeniu stażu w czerwcu 1933 (ze znakomitą opinią szefów Oddz. III, ppłk. dypl. W. Ludwiga i ppłk. dypl. A. Werschnera) został profesorem-wykładowcą w Katedrze Taktyki Artyl. WSWoj., a w lipcu 1934 jej p.o. szefa; był wysoko oceniany przez komendanta WSWoj. gen. bryg./dyw. Tadeusza Kutrzebę, który podkreślał jego wybitne zdolności kierownicze i talent dowódczy. W r. 1936 odbył T. kurs Wyższych Dowódców Artyl. w Wersalu. Od lutego 1938 dowodził 3. p. artyl. lekkiej Leg. Pol.; awansował do stopnia pułkownika dypl. (ze starszeństwem z 19 III 1939). W kwietniu 1939 został skierowany na kurs dowódców artyl. w Toruniu; zetknął się tam z płk. Stefanem Roweckim.
W kampanii wrześniowej 1939 r. walczył T. jako dowódca Artyl. Dywizyjnej 3. DP Leg. Pol. w składzie Armii «Prusy». W trakcie bitwie pod Iłżą zastąpił 8 IX t.r. na stanowisku dowódcy rannego płk. Mariana Turkowskiego, ale nie potrafił zapobiec rozpadowi 3. DP. Na czele ok. 300 żołnierzy przeprawił się 9 IX przez most pod Kamieniem-Solcem na drugi brzeg Wisły i pod Niezdowem koło Opola Lub. podjął próbę odtworzenia dywizji. Nie podporządkował się Armii «Lublin» i w nocy z 12 na 13 IX poprowadził swój oddział w kierunku Chełma Lub., gdzie sformował 3. Bryg. Piechoty w składzie dwóch baonów 8. pp Leg. Pol., zbiorczego baonu 7. pp Leg. Pol., dywizjonu spieszonych artylerzystów i czterech haubic 100 mm. Z 3. Bryg. Piechoty i pozostałościami 1. DP Leg. Pol. udał się w kierunku tzw. przedmościa rumuńskiego, ale po agresji sowieckiej skierował się na zachód; po bitwie pod Tomaszowem Lub. (21–23 IX) wydał rozkaz przebijania się w niewielkich grupkach przez pierścień okrążenia. Podczas próby przedostania się na Węgry, przekraczając granicę słowacką, został 5 X aresztowany przez Niemców, m.in. z mjr. Janem Szczurkiem-Cergowskim, i przewieziony do szpitala w Tarnowie; po paru dniach zbiegł.
Korzystając z pomocy ordynata Jana Tomasza Zamoyskiego, T. ukrywał się w lasach na Zamojszczyźnie. Prawdopodobnie pod koniec r. 1939 nawiązał kontakt z dowódcą Okręgu Lubelskiego SZP mjr. Józefem Spychalskim (pseud.: Socha, Stryj) oraz jego szefem sztabu mjr. Marianem Drobikiem (pseud.: Dzięcioł, Witold, Wujek). Najprawdopodobniej na początku stycznia 1940 spotkał się w Warszawie z płk. Roweckim (pseud.: Rakoń, Grot), komendantem wojskowym obszaru ZWZ nr 1 (od 16 I komendantem ZWZ na teren okupacji niemieckiej). Pod pseud. Erazm wstąpił do ZWZ i objął po płk. Januszu Albrechcie stanowisko szefa Oddz. III (Operacyjno-Szkoleniowego) Komendy Głównej (KG) ZWZ. Podstawowym zadaniem T-a było przygotowanie planu powstania powszechnego w zakresie rozbudowy i przeszkolenia oddziałów konspiracyjnych (planowanie operacyjne, opracowywanie instrukcji i regulaminów oraz szkolenie). Przy pomocy Drobika opracował na przełomie lutego i marca t.r. raport dla Roweckiego pt. Elementy do oceny położenia, a we wrześniu kolejny pt. Elementy oceny położenia zaistniałego po upływie roku wojny (w KG ZWZ nazywany Memoriałem Erazma–Dzięcioła). W tym ostatnim dokumencie zalecano wstrzymanie się od działań partyzanckich, postulowano natomiast wzmożenie akcji sabotażowo-dywersyjnej i przygotowanie kadr dla powstania; zarysowano też podział ról między trzy piony: wojska, stronnictw politycznych i Delegatury Rządu na Kraj. Rowecki powołał pod kierownictwem T-a zespół przygotowujący powstanie, do którego należeli Drobik (od maja 1940 szef pionu operacyjnego w Oddz. III KG ZWZ, od r. 1941 znajdujący się w pionie wywiadowczym KG ZWZ) i Ludwik Muzyczka (pseud. August, szef koordynacji prac nad administracją cywilną przy KG ZWZ). Opracowany przez zespół „Raport Operacyjny nr 54” wysłano do Londynu 5 II 1941. T. prowadził w dn. 20–22 II t.r. w Warszawie z udziałem Roweckiego odprawę komendantów Okręgów ZWZ. Od września najbliższymi współpracownikami T-a byli ppłk Józef Szostak (pseud. Filip), zastępca szefa Oddz. III KG ZWZ, oraz mjr Jerzy Kirchmayer (pseud. Andrzej), a jego nieformalnym «oficerem do zleceń» kpt./mjr Władysław Roman, mąż Krystyny z domu Olickiej, siostrzenicy żony. On sam występował w tym czasie pod fałszywym nazwiskiem S. Mittelstaedt, jako inżynier rolnik z Kujaw, wspólnik właścicieli Domu Handlowego Konrad Wilkoński i Sp.
Po reorganizacji KG ZWZ jesienią 1941 stanął T. na czele utworzonego wówczas Szefostwa Operacji, zachowując szefostwo Oddz. III; na nowym stanowisku koordynował pracę Oddziałów: II (Informacyjno-Wywiadowczego), III, IV (Kwatermistrzowskiego) i V (Dowodzenia i Łączności), stając się faktycznie zastępcą dowódcy ZWZ/AK ds. planowania powstania. W miarę rozrastania się struktury Oddz. III nadzorował utworzony w 2. poł. r. 1941 Oddz. IIIb (Wyszkolenie), a w r. 1942 Wydz. Broni Głównych (Wydziały: Piechoty, Artylerii, Broni Panc., Motoryzacji, Kawalerii, Saperów, Łączności i Referat Żandarmerii). Z mjr. Maciejem Kalenkiewiczem (pseud. Kotwicz) przygotował 8 IX 1942 drugi wariant planu powstania powszechnego („Raport Operacyjny nr 154/III”). Był uczestnikiem odpraw bezpieczeństwa w KG ZWZ/AK. Wg opinii Roweckiego z przełomu l. 1942 i 1943, T. «przy swoich wielkich zaletach dowódczych i jako oficer operacyjny, nie mógłby być Szefem Sztabu ze względu na pewne cechy swego charakteru, utrudniające mu zorganizowanie pracy szeregu równoległych komórek».
Na jednej z odpraw, prawdopodobnie na przełomie l. 1942 i 1943, T. naciskał, by Rowecki wpłynął na Delegaturę Rządu RP na Kraj w kierunku poprawy relacji z ZSRR przed wejściem Armii Czerwonej w granice Polski. Przypuszczalnie już po aresztowaniu 30 VI 1943 Roweckiego opracował memoriał, postulujący normalizację za każdą możliwą cenę stosunków polsko-sowieckich i kolportował go, bez wiedzy i zgody przełożonych, wśród wyższych oficerów KG AK. Nowy komendant główny AK, gen. bryg. Tadeusz Komorowski (pseud. Bór) mianował go 10 IX t.r. jako Szefa Operacji pierwszym zastępcą szefa sztabu KG AK, płk. Tadeusza Pełczyńskiego (pseud. Grzegorz). Gdy podczas comiesięcznej odprawy oficerów KG AK T. przedstawił 28 X swoje poglądy na temat stosunków polsko-sowieckich, został skrytykowany przez Komorowskiego i Pełczyńskiego, a wkrótce potem wezwany przez nich do raportu (konflikt w KG AK na tle poglądów T-a potwierdzają relacje m.in. ppłk. Franciszka Hermana i płk. Kazimierza Iranka-Osmeckiego). Po otrzymaniu z Londynu na początku listopada „Instrukcji dla Kraju z 27 X 1943 r.”, zmieniającej dotychczasowe założenia powstania powszechnego, podległy T-owi pion operacyjny KG AK zredagował 20 XI rozkaz dowódcy AK (nr 1300/III), w którym przedstawiono możliwość rychłego wkroczenia Armii Czerwonej na tereny wschodnie RP oraz sposoby reakcji na to AK. Dn. 24 XI 1943 awansował T. do stopnia generała bryg. (ze starszeństwem z 1 X); został jednak pod koniec t.r., ze względu na różnicę poglądów, usunięty ze stanowiska szefa Oddz. III (przejął je jego dotychczasowy zastępca, płk. Szostak). Nadal sprawował funkcje zastępcy Szefa Sztabu KG AK oraz Szefa Operacji. Koordynował też prace planistyczne i organizacyjne zarówno powstania powszechnego, jak i planu «Burza», m.in. w styczniu i lutym 1944 brał udział w odprawach z komendantami Obszarów i Okręgów AK.
W lutym lub na początku marca 1944 zdał T. obowiązki Szefa Operacji płk. Januszowi Bokszczaninowi (pseud. Sęk) i w ramach operacji «Most I» w nocy z 15 na 16 IV t.r. pod pseud. Turski wyleciał z lądowiska «Bąk» koło Bełżyc na Lubelszczyźnie do Bazy nr 11 (Głównej Bazy Przerzutowej) Oddz. VI pod Brindisi we Włoszech, a następnie do Wielkiej Brytanii, gdzie dotarł 19 IV t.r. Dowódca Bazy nr 11 mjr Jan Jaźwiński (pseud. Sopja) określił T-a w pamiętnikach jako człowieka niezorientowanego politycznie, butnego i arbitralnego, nastawionego prosowiecko. W Londynie spotkał się T. z Naczelnym Wodzem (NW) gen. Kazimierzem Sosnkowskim, szefem jego sztabu gen. Stanisławem Kopańskim, ppłk. Marianem Utnikiem, oraz szefem Oddz. Specjalnego (VI) ppłk. Michałem Protasewiczem. Wg adiutanta NW por./kpt. Witolda Babińskiego «generał Tatar (Tabor) osiągnął przejściowo decydujący wpływ na Szefa Sztabu [Kopańskiego]». T. był najwyższym rangą emisariuszem KG AK, który trafił wówczas do Londynu. Związał się z premierem Stanisławem Mikołajczykiem i ściśle z nim współpracował. Sosnkowski, pod wpływem Kopańskiego, mianował T-a 10 V (pod nazwiskiem Stanisław Tabor) zastępcą szefa Sztabu NW ds. Kraju, z podporządkowaniem mu Oddz. Specjalnego Sztabu NW z wszystkimi bazami i placówkami poza Wielką Brytanią. T. otrzymał prawo bezpośredniego kontaktu z szefami MON i Kierownictwa Marynarki Wojennej, dowódcą Polskich Sił Powietrznych, I i II zastępcą Szefa Sztabu NW ds. Lotniczych, szefem Oddz. Technicznego Sztabu NW, a w sprawach dotyczących AK z szefem łączności Polskich Sił Zbrojnych (PSZ) z Krajem. Uzyskawszy takie możliwości, T. kontrolował system łączności z krajem, składający się z sieci łączności radiowej, lądowej (bazy łączności i przerzutowe) oraz lotniczej. Wg szefa Wydz. «S» Oddz. Specjalnego kpt. Jana Podoskiego (pseud. Pod) opanował Oddz. Specjalny za pomocą Utnika i ppłk. Mariana Dorotycza-Malewskiego (albo Ryszarda Hańczy), a szef Oddziału Protasewicz został pozbawiony wszelkiego wpływu. Wg Jana Nowaka-Jeziorańskiego T. «podwładnych terroryzował sposobem bycia. Oficerów VI Oddziału traktował jak „feldfebel” szeregowców. Od początku nie ukrywał żywiołowej nienawiści do Sosnkowskiego i kompleksu antysanacyjnego, graniczącego z aberracją. […] Niestety wygórowane ambicje Tatara nie miały żadnego pokrycia w jego inteligencji politycznej». Również wg Władysława Poboga-Malinowskiego T. «był to oficer łączący przeciętną inteligencję z nadmiarem ambicji osobistej i dużą energią; arbitralny w stosunkach z otoczeniem, bezwzględny w dążeniu do swych celów; tupetem, pewnością siebie, kategorycznym tonem onieśmielał także przełożonych; ziemie wschodnie uważał za „raka”, od wieków toczącego Polskę; głosił konieczność wyrzeczenia się ich; trzeba „pojednać się z Rosją kosztem tych ziem”, „jeden powiat oderwany od Niemiec na zachodzie, ma większą wartość niż całe województwo na wschodzie”».
Jako członek delegacji rządowej, kierowanej przez premiera Mikołajczyka, uczestniczył T. w czerwcu 1944 w wizycie w USA; 12 VI występując w Waszyngtonie przed Zjednoczonym Szefostwem Sztabów, stwierdził (wbrew instrukcjom NW i niezgodnie ze stanem faktycznym), że AK będzie współpracowała z armią sowiecką, a ich dotychczasowe kontakty były w zasadzie zadowalające. W następstwie wizyty prezydent USA F. D. Roosevelt przyznał na działalność AK 10 mln dolarów; była to największa jednorazowa dotacja aliantów dla Polski w czasie wojny. Z tej sumy 1,5 mln dolarów przekazano wicepremierowi i ministrowi skarbu Janowi Kwapińskiemu, a 8,5 mln dolarów Oddz. Specjalnemu, który umieścił je w Bazie nr 11 pod Brindisi. Wg Utnika fundusz ten miał stanowić dotację dla Mikołajczyka i jego planu kompromisu z ZSRR, a T. był gwarantem właściwego wydatkowania tych pieniędzy. Po powrocie z USA, 15 VI t.r., na prośbę T-a przydzielono mu jako oficera do zleceń ppłk. Stanisława Nowickiego (znał go sprzed wojny); Nowicki stał się jego najbliższym pomocnikiem i współpracownikiem. Dn. 16 VI został T. odznaczony przez króla Wielkiej Brytanii Jerzego VI Krzyżem Towarzyskim Orderu Łaźni. Bazę nr 11 T. podporządkował 26 VI dowódcy nowej placówki Oddz. VI we Włoszech (krypt. Elba), Dorotyczowi-Malewskiemu, zyskując nad nią całkowitą kontrolę. Po objęciu 10 VII stanowiska szefa Oddz. Specjalnego przez Utnika przejął kontrolę również nad całym Oddziałem.
W przededniu powstania warszawskiego 1944 r. prowadził T. własną politykę, sprzeczną z rozkazami NW, a sprzyjającą premierowi Mikołajczykowi. Współdziałał w procederze cenzurowania i opóźniania depesz NW do Kraju oraz powstrzymywał wylot do Polski przybyłego 21 VII t.r. do Bazy nr 11 kuriera Nowaka-Jeziorańskiego. Po wyjeździe 26 VII Mikołajczyka do Moskwy nadzorował w Londynie wysłanie jego depeszy z tego dnia (depesza «Stema»), nie mającej akceptacji Rady Ministrów, dającej Delegatowi Rządu i dowódcy AK wolną rękę do rozpoczęcia powstania w Warszawie, a wstrzymał razem z Kopańskim wysłanie sprzeciwiającej się powstaniu powszechnemu depeszy Sosnkowskiego z 29 VII do Bora-Komorowskiego; wysłano ją dopiero 6 VIII, po zgodzie prezydenta RP Władysława Raczkiewicza. W depeszy z 1 VIII do Bora-Komorowskiego T. pisał: «Zarządzone przez Was powstanie w Warszawie ma wielkie znaczenie dla rozmów Mikołajczyk–Stalin, które trwają. Mikołajczyk liczy, że Stalin pomoże Wam bezpośrednio». W Londynie na posiedzeniu rządu domagał się 11 VIII interwencji u brytyjskiego premiera W. Churchilla w sprawie lotu 200–300 samolotów amerykańskich do Warszawy. Poparł też polecenie Utnika z 18 VIII o wysłaniu znajdujących się w stacji wyczekiwania Bazy nr 11 cichociemnych «w mundurach i z paczkami uzbrojenia», co zastąpiłoby symbolicznie zrzuty oddziałów spadochronowych. Obie propozycje cechował brak realizmu. Za działalność konspiracyjną otrzymał 16 IX z rąk Sosnkowskiego Order Virtuti Militari IV kl. Po odwołaniu 30 IX Sosnkowskiego ze stanowiska NW, gdy faktyczną zwierzchność nad armią sprawowali Kopański i szef MON gen. Marian Kukiel, T. do momentu objęcia 26 II 1945 stanowiska p.o. NW przez gen. Władysława Andersa referował sprawy Kraju prezydentowi Raczkiewiczowi. Po kapitulacji powstania dążył do przejęcia dowództwa AK drogą radiową z Londynu i w tym czasie przyjął nowy pseud. Sokora; 7 X 1944 zaakceptował to Kopański w depeszy do dowództw Obszarów i Okręgów AK (oraz do «Elby»), a potwierdził prezydent Raczkiewicz, oświadczając14 XII t.r., że komendant Sił Zbrojnych w Kraju podlega Szefowi Sztabu NW i MON przez «Sokorę», jako zastępcę szefa Sztabu NW ds. Krajowych. Dopiero 21 XII prezydent zatwierdził gen. Leopolda Okulickiego (pseud. Niedźwiadek) na stanowisku komendanta głównego AK. Na polecenie T-a utworzono wtedy w Oddz. Specjalnym komórkę łączności z krajem (krypt. Hel), na czele której T. postawił Nowickiego; o istnieniu komórki Kopański poinformował Okulickiego 7 II 1945.
T. jako ekspert wojskowy przebywał w dn. 12–20 X 1944 w Moskwie, w składzie delegacji rządowej pod przewodnictwem premiera Mikołajczyka; w rozmowach oficjalnych nie uczestniczył. Po dymisji Mikołajczyka pod koniec listopada t.r. zaproponował Utnikowi i Nowickiemu powołanie tajnego Komitetu Trzech, którego zadaniem byłoby przejęcie i ukrycie pieniędzy znajdujących się w gestii Oddz. Specjalnego (subwencja Roosevelta licząca wówczas ok. 7–8 mln dolarów oraz kwoty w funtach szterlingach ze stałej dotacji brytyjskiej na działalność Oddz. Specjalnego i dotacji wywiadowczej, przekazywanej przez Oddz. II). Zakładał, że Polska znajdzie się niebawem w sowieckiej strefie wpływów i rząd RP straci poparcie mocarstw zachodnich, a to spowoduje, że «czynniki emigracyjne» będą chciały wykorzystać te pieniądze dla własnych celów. Komitet rozpoczął działalność na początku grudnia 1944; T. załatwiał sprawy zewnętrzne, Utnik nadzorował kwestie finansowe, w tym utworzył fikcyjny fundusz «Drawa», a Nowicki wyszukiwał nieruchomości, mające stanowić inwestycje i formę zabezpieczenia środków. W 1. poł. r. 1945 Komitet Trzech zarejestrował stow. Polish Self-Help Association, na którego koncie umieszczono w Barclay Bank w Londynie ok. 100 tys. funtów szterlingów uzyskanych z Oddz. II i MON (zrealizowane już rachunki z różnych placówek Oddz. Specjalnego rozliczano tu ponownie). T. poinformował w marcu lub kwietniu t.r. Mikołajczyka o Komitecie Trzech i funduszu «Drawa» i zagwarantował mu wsparcie finansowe dla przejęcia przez niego władzy w Polsce w drodze demokratycznych wyborów. W tym czasie, 10 II, 23 IV i 27 VI, minister obrony narodowej Kukiel powierzył pieczy T-a Fundusz Obrony Narodowej (FON), składający się z tzw. złotego FON, przeznaczonego na «wydatki wojskowe związane z dalszą walką o niepodległość Polski», i tzw. srebrnego FON, na pomoc dla inwalidów, więźniów, jeńców i sieroty po żołnierzach. Mimo że dalsze dysponowanie Funduszem leżało wyłącznie w gestii szefa MON, Kukiel nie interesował się później tą sprawą.
W marcu 1945 prezydent Raczkiewicz i p.o. NW gen. Anders poprosili T-a o rozliczenie się z pieniędzy Oddz. Specjalnego. W odpowiedzi T. oświadczył, że w Bazie nr 11 znajduje się ok. 4,4 mln dolarów i na początku czerwca t.r. potwierdził to nowemu NW gen. Borowi-Komorowskiemu. Gdy jednak wkrótce potem ewakuowano fundusze z Bazy nr 11, wywieziono w kilku konwojach sumy znacznie wyższe: 5 311 200 dolarów, 35065 dolarów w złocie oraz ok. 1 tys. złotych monet w innych walutach; z tej kwoty ponad 3 mln dolarów zdeponowano w placówkach organizacji «Hel» na terenie okupowanych Niemiec, ulokowanych przy dowództwach polskiej 1. Dyw. Panc. oraz w Belgii i Luksemburgu przy Samodzielnej Bryg. Spadochronowej, a pozostałą część ukryto we Francji. We wrześniu t.r. został T. zwolniony ze stanowiska zastępcy szefa sztabu NW ds. Kraju i 15 IX mianowany dowódcą artylerii I Korpusu w Szkocji. Pod koniec października Utnik, działający w imieniu Komitetu Trzech, nawiązał kontakt z szefem Polskiej Misji Wojskowej w Londynie, płk. Józefem Kuropieską; w listopadzie spotkał się z nim ponownie, informując, że administruje kwotą 7–8 mln dolarów i deklarując lojalność wobec marszałka ludowego WP Michała «Roli» Żymierskiego. Dn. 22 I 1946 Bór-Komorowski zażądał od T-a wskazania miejsc ukrycia funduszu dolarowego likwidowanego Oddz. Specjalnego, a po odpowiedzi, że miejsce przechowywania może być wskazane tylko generałom Kopańskiemu i Tadeuszowi Kutrzebie, zwolnił go 15 III t.r. z dowodzenia artylerią I Korpusu i przeniósł do dyspozycji szefa SG PSZ Kopańskiego. T. został jednak powołany na członka komisji kontroli stanu funduszu krajowego, do której weszli jego zaufani ludzie, m.in. Utnik i Bokszczanin. Emigracyjnym władzom wojskowym i cywilnym oddał na przełomie zimy i wiosny część «Drawy», przechowywanej na terenie Niemiec (ok. 2,8 mln dolarów). Dn. 10 VI spotkał się z Kuropieską, attaché wojskowym przy ambasadzie polskiej w Londynie; w lipcu rozmawiał z nim ponownie. Razem z Nowickim spotkał się w Londynie również z wysłannikiem Mikołajczyka, Witoldem Kulerskim, który potwierdził odbiór 70 tys. dolarów z funduszu «Drawa»; w konsekwencji Komitet Trzech wypłacił na potrzeby krajowego PSL drugą transzę w wysokości 200 tys. dolarów. Z inicjatywy T-a pieniądze z funduszu dolarowego zaczęły w tym czasie wspierać byłych żołnierzy AK i członków ich rodzin. Losy funduszu pozostawały jednak niejasne i 2 VIII Iranek-Osmecki w meldunku złożonym Kopańskiemu zarzucił T-owi sprzeniewierzenie publicznych pieniędzy.
Załamanie się w kraju polityki Mikołajczyka nie powstrzymało T-a od prób zbliżenia do władz warszawskich; z Utnikiem i Nowickim propagował powrót oficerów i żołnierzy PSZ do kraju. W grudniu 1946 rozmawiał w Paryżu z gen. Kirchmayerem, szefem Oddz. Historycznego SG WP. Od końca r. 1946 T., Utnik i Nowicki przekazywali Oddz. II SG WP oryginały lub odbitki dokumentów znajdujących się w posiadaniu Oddz. Specjalnego (zostały potem wykorzystane przez organa bezpieczeństwa w śledztwach przeciw nim oraz oficerom PSZ). W porozumieniu z Kuropieską został T. współzałożycielem Komitetu Pomocy Matce i Dziecku na Ziemiach Odzyskanych; od stycznia 1947 do poł. r. 1948 Komitet prowadził w Londynie zbiórkę pieniędzy, za które kupowano artykuły pierwszej potrzeby i wysyłano je do «Caritasu» w Polsce. T. podpisał 23 V 1947 z ambasadorem polskim w Londynie Jerzym Michałowskim umowę o udzielenie z funduszu «Drawa» pożyczki (10 tys. funtów i 200 tys. dolarów) na odprawy demobilizacyjne żołnierzy wracających do kraju, a 27 V t.r. zakończył rozmowy o przekazaniu całego funduszu «Drawa» (liczył wówczas 2,24 mln dolarów) i «złotego» FON rządowi w Warszawie, pod warunkiem przeznaczenia ich wyłącznie na odbudowę Polski. «Złoty» FON, składający się z ośmiu skrzyń ze złotem w sztabach i monetach oraz złotych precjozów (szacowany na ok. 300 kg), został przewieziony do kraju drogą lotniczą 19 VI przez Kopenhagę i Pragę oraz podczas transportu zwłok gen. Lucjana Żeligowskiego (zm. 9 VII 1947 w Londynie). W lipcu Utnik i Nowicki (a zapewne także T.) ostatecznie odmówili wstąpienia do Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia; aby nie usunięto ich z terytorium Wielkiej Brytanii, otrzymali fikcyjne zatrudnienie w ambasadzie polskiej w Londynie oraz paszporty dyplomatyczne.
W okresie 24 VII – 23 VIII 1947 przebywał T. w Polsce, gdzie spotykał się m.in. z dyrektorem Dep. VII Min. Bezpieczeństwa Publicznego (MBP) gen. Wacławem Komarem i oficerami z kierownictwa wywiadu wojskowego ludowego WP oraz przedstawicielami władz. Po powrocie do Londynu uczestniczył 15 IX t.r. w konferencji w ambasadzie polskiej, na której przedstawiono plan zakupów w krajach zachodnich, dokonywanych z funduszu «Drawa». Na początku października załatwiał w Paryżu transfer pierwszej transzy gotówki z tego funduszu dla władz w Warszawie. Po ucieczce z Polski Mikołajczyka dał 13 XII konsulowi polskiemu w Luksemburgu Zygmuntowi Sobolewskiemu 860 dolarów w złocie, 65 tys. dolarów oraz 170 tys. franków belgijskich, a Nowicki przekazał 1 II 1948 w Warszawie tamtejszym władzom 160 tys. dolarów i prawdopodobnie został wtedy tajnym współpracownikiem wywiadu wojskowego (przesyłał regularne raporty dotyczące działań T-a). Środki z «Drawy» przekazywano do 4 VI t.r., w dwudziestu jeden pakietach (2 247 362 dolarów). Po likwidacji «Drawy» pozostałe pieniądze zostały ulokowane w nieruchomościach na terenie Francji i Wielkiej Brytanii oraz na koncie fundacji, a pewne kwoty ukrył T. W poł. t.r. poinformował on nowego attaché wojskowego płk. Maksymiliana Chojeckiego o utworzeniu w Londynie Funduszu im. Grota-Roweckiego, mającego na celu finansowanie zakupu podręczników dla wyższych uczelni w Polsce. Z Kirchmayerem i płk. Kazimierzem Plutą-Czachowskim organizował też fundację w kraju dla wspierania byłych żołnierzy AK, m.in. przez zakładanie warsztatów rolniczych i ośrodków zdrowia. Na zaproszenie gen. Komara przebywał od 23 VI ponownie w Warszawie, przywożąc 200 tys. dolarów. Podczas rozmów z wiceministrem obrony narodowej gen. Marianem Spychalskim uzyskał zgodę na przeniesienie działalności stow. Polish Self-Help Association na teren Polski i przekształcenie go pod nowym zarządem. Prezesem miał być T., a do zarządu wchodziliby gen. Franciszek Jóźwiak, wiceminister bezpieczeństwa publicznego, Kirchmayer i Pluta-Czachowski. Ze środków stowarzyszenia projektowano wybudować na warszawskim Żoliborzu bursę im. Grota-Roweckiego z dwustu pokojami dla uczącej się młodzieży oraz zakupić dla Warszawy m.in. autobusy i sprzęt dla Zakładu Oczyszczania Miasta. W lipcu został T. odznaczony Orderem Odrodzenia Polski III kl. W trakcie tego pobytu Główny Zarząd Informacji (GZI) ludowego WP w porozumieniu z Oddz. II Sztabu Generalnego rozpoczął jego inwigilację.
Od 5 VIII 1948 przebywał T. w Paryżu, gdzie likwidował inwestycje Komitetu Trzech. Ostatecznie jesienią przekazano do Polski 330 tys. dolarów, 200 tys. fr. belgijskich i 10 tys. dolarów w złocie. W poł. r. 1949 władze RP na uchodźstwie podjęły działania zmierzające do wyjaśnienia sprawy funduszy publicznych powierzonych T-owi. Utworzono Komisję Specjalną Rady Narodowej RP pod przewodnictwem prezesa Stronnictwa Ludowego «Wolność» Jerzego Kuncewicza, która 12 VIII i 3 IX t.r. wezwała T-a do złożenia wyjaśnień; jednak T., zgodnie z poleceniem Warszawy, nie zareagował na te wezwania.
W Warszawie przekazywanie przez T-a władzom krajowym dużych sum pieniędzy i opieszała reakcja na to czynników emigracyjnych, wzbudziły podejrzenie o istnieniu zakonspirowanego ośrodka, który pod przykrywką interwencji finansowych prowadzi w Polsce pracę wywiadowczą. Zeznania pojawiające się w kolejnych procesach politycznych oraz materiały uzyskane z inwigilacji T-a połączyły się w hipotezę «spisku w wojsku». Komisja Biura Politycznego KC PZPR ds. Bezpieczeństwa Publicznego zdecydowała o aresztowaniu członków Komitetu Trzech; ostateczną decyzję podjęli Bolesław Bierut, Jakub Berman, Stanisław Radkiewicz i Hilary Minc. Po spotkaniu Komitetu Trzech 27 IX 1949 w Londynie wezwano jego członków pod różnymi pretekstami do kraju, po czym 2 XI t.r. aresztowano w samolocie wracającego do Londynu T-a, a nazajutrz zatrzymano Utnika i Nowickiego. Otworzyło to drogę do akcji inwigilacyjno-śledczej MBP i GZI ludowego WP. Powołano kierownictwo śledztwa w składzie: wiceminister bezpieczeństwa publicznego gen. Mieczysław Mietkowski, szef Dep. III MBP płk Józef Czaplicki oraz Naczelny Prokurator Wojskowy płk Antoni Skulbaszewski. T., przewieziony do aresztu MBP przy ul. Koszykowej, został na polecenie Bieruta przeniesiony na początku r. 1950 do aresztu GZI przy ul. Oczki. Śledztwo nadzorował i prowadził tam od 12 I t.r. szef Oddz. IV Śledczego GZI ppłk/płk Władysław Kochan. T. był bity i torturowany psychicznie; stosowano m.in. tzw. konwejer, tj. przesłuchanie całodobowe bez przerwy. W stanie skrajnego wyczerpania psychicznego przyznał się 18 II, że po ostatecznym powrocie do kraju miał objąć kierownictwo spisku byłych oficerów AK, PSZ i ludowego WP, którego celem było obalenie ustroju państwa polskiego. Obciążył m.in. Plutę-Czachowskiego, Kuropieskę, Kirchmayera, gen. Stefana Mossora i płk. Franciszka Hermana. Dn. 21 III napisał list do Bieruta, w którym wyraził skruchę i prosił o łaskę.
W Londynie Komisja Specjalna Rady Narodowej RP wydała 9 VIII 1950 oświadczenie, że «nie była w stanie ustalić, jakimi kwotami tego funduszu rozporządzali Tatar i Utnik w chwili, gdy wymawiali posłuszeństwo prawowitym władzom Rzplitej i oddawali się do dyspozycji władzy warszawskiej». Wobec dokonanych w Polsce aresztowań nie nadano już sprawie T-a dalszego biegu.
Od stycznia 1951 przygotowywano pod nadzorem gen. Romana Romkowskiego akt oskarżenia; poprawki do niego wnieśli Bierut i Berman. T-a oskarżono o zainicjowanie i realizowanie spisku w armii, inspirowanego z Londynu przez gen. Kopańskiego, o powiązanie spisku z Mikołajczykiem i PSL, ze Spychalskim i grupą «prawicowo-nacjonalistyczną» w PZPR związaną z Władysławem Gomułką oraz (za parawanem przekazania do kraju funduszu «Drawa») o próbę zbudowania w Polsce siatki wywiadowczej. Publiczny proces T-a oraz m.in. Utnika, Nowickiego, Kirchmayera, Mossora i Hermana rozpoczął się 31 VII t.r. w gmachu Min. Sprawiedliwości pod przewodnictwem ppłk. Romana Waląga. Oskarżycielem był Naczelny Prokurator Wojskowy płk Stanisław Zarakowski, a obrońcą mecenas E. Rettinger, któremu jednak odmówiono dostępu do akt sprawy. Przesłuchano liczną grupę świadków (wszyscy przeszli brutalne śledztwo), którzy potwierdzali winę oskarżonych; wielu z nich otrzymało potem wyroki śmierci w tzw. procesach odpryskowych. Proces relacjonowała prasa, Polskie Radio i Polska Kronika Filmowa. Dn. 10 VIII Zarakowski wygłosił mowę końcową; zredagowana przez Bieruta, Bermana i Minca, wielokrotnie powtarzała określenie «banda Tatara». T., Kirchmayer, Mossor i Herman zostali 13 VIII skazani na dożywotnie więzienie, Nowicki, Utnik i płk Marian Jurecki na piętnaście lat więzienia, mjr Roman na dwanaście lat więzienia, a mjr Szczepan Wacek na dziesięć lat więzienia. Żona T-a i jego córka zostały 21 IX wyeksmitowane z willi w Warszawie przy ul. Filtrowej 51. Dn. 28 XI został T. osadzony w więzieniu śledczym MBP przy ul. Rakowieckiej 37 (tzw. więzienie mokotowskie); tam składał zeznania obciążające kolejnych aresztowanych, które następnie odwołał. Po pewnym czasie przeniesiono go do Centralnego Więzienia we Wronkach. W 2. poł. r. 1954 powstał zespół Naczelnej Prokuratury Wojskowej dla zbadania i rewizji wyroków, ale nie podjął efektywnej działalności. Dopiero powołana 3 XI 1955 specjalna komisja ds. osób rehabilitowanych przy Biurze Politycznym KC PZPR wnioskowała 24 IV 1956 o wznowienie i równoczesne umorzenie sprawy T-a i osób z nim związanych. W tej sytuacji prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk Marian Frenkiel podjął decyzję o natychmiastowym zwolnieniu m.in. T-a, Utnika i Nowickiego. Dn. 27 IV t.r. wyszedł T. na wolność.
T. zamieszkał w Warszawie przy ul. Langiewicza 14. Potwierdzono jego stopień generała bryg. (rozkaz szefa MON z 20 II 1957) oraz stwierdzono, że pozostawał od 2 X 1947 w rezerwie (wg rozkazu MON z 9 VIII 1957). Pobierał emeryturę generalską. Odzyskał willę przy ul. Filtrowej, otrzymał też odszkodowanie za bezprawne uwięzienie. Unikając otwartej działalności kombatanckiej, utrzymywał kontakty z Plutą-Czachowskim, Muzyczką, płk. Antonim Sanojcą i Stanisławem Podlewskim. Z gen. Albinem Skroczyńskim i Plutą-Czachowskim uzyskał zgodę prymasa Stefana Wyszyńskiego na odbudowę «w imieniu AK» kaplicy przy warszawskim kościele Augustianów p. wezw. św. Marcina przy ul. Piwnej. Pozostawał też, mimo dzielących ich wcześniej sporów, w dobrych relacjach z Nowickim i Utnikiem. Wg rtm. Zygmunta Augustowskiego T. miał duże wpływy w ZBOWiD za pośrednictwem wiceprzewodniczącego jego Zarządu Głównego mjr. Zygmunta Netzera. Dopiero pod koniec l. siedemdziesiątych zaczął pojawiać się publicznie; we wrześniu 1979 w katedrze w Zamościu wziął udział w odsłonięciu tablicy poświęconej walkom 3. DP Leg. Pol. w kampanii wrześniowej, a w kościele paraf. w Łabuniach koło Zamościa uczestniczył w odsłonięciu tablicy żołnierzy poległych w r. 1939. T. zmarł 16 XII 1980 w Warszawie, został pochowany 22 XII na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kw. A18 rząd 8 grób 28). Był odznaczony także Krzyżem Walecznych (sześciokrotnie), otrzymał również m.in. Krzyż Niepodległości, Order Odrodzenia Polski IV kl. i Złoty Krzyż Zasługi oraz francuski Krzyż Legii Honorowej IV kl.
W zawartym 29 XII 1925 małżeństwie z Marylą (Marią) z domu Woydat (Wojdat), córką nauczyciela z Warszawy, miał T. córkę Hannę (ur. 1935), zamężną Zaczeniuk.
Pośmiertnie ukazały się w r. 2001 w „Przeglądzie Historyczno-Wojskowym” (nr 3) relacje T-a: Moje wspomnienia z okresu bitwy warszawskiej 1920 roku, Zagadnienia operacyjne w Komendzie Głównej ZWZ-AK, Wizyta w Białym Domu w 1944 roku oraz Historia „złotego” Fon-u.
Kunert, Słown. konspiracji warsz., I; – Astramowicz-Leyk T., Witold Kulerski activities – secretary Stanisław Mikołajczyk’s – after world war II, „Political Preferences” 2013 nr 4 s. 194; Babiński S., Kazimierz Sosnkowski: myśl – praca – walka. Przyczynki do biografii oraz uzupełnienia do materiałów historycznych Kazimierza Sosnkowskiego, Londyn 1988; Babiński W., Przyczynki historyczne do okresu 1939–1945, Londyn 1967; Bagieński W., Wywiad cywilny Polski Ludowej w latach 1945–1961, W. 2017 II; Bartoszewski P. M., Zaginiony pułk. Zarys wrześniowej historii 7 Pułku Piechoty Legionów, L. 2013; Bednarczyk A., Bitwa pod Iłżą w 1939 r., Iłża 1979; Bieniecki R. K., Lotnicze wsparcie Armii Krajowej, Kr. 1994; Buczek R., Rozgrywka o dolary, Kielce 1991; tenże, Stanisław Mikołajczyk, Toronto 1996 I–II; Cenckiewicz S., Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991 (wprowadzenie do syntezy), P. 2011; Ciechanowski J. M., Powstanie warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego, Londyn 1971; Ciesielska M., Szczepan Wacek (1895–1980) – lekarz, żołnierz, więzień, „Acta Medicorum Polonorum” 2013 nr 3 s. 15, 23, 25; Derwiński Z. A., W okowach Wielkiej Trójki. Polityka zagraniczna Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Obczyźnie pod kierownictwem Stanisława Mikołajczyka (14 lipca 1943 – 28 listopada 1944), Oświęcim 2015; Drozdowski M. M., H. Tatar-Zaczeniuk. Z archiwum gen. Tatara, „Przegl. Hist.Wojsk.” 2001 nr 3 s. 67–73; Erdman M. J., Droga do Ostrej Bramy, Londyn 1984; Galster K., Księga pamiątkowa artylerii polskiej 1918–1939, Londyn 1975; Giętkowski M., Taktyczno-techniczne zasady działania artylerii Wojska Polskiego 1918–1939, Bydgoszcz 2017 s. 512; Głowacki L., Działania wojenne na Lubelszczyźnie w roku 1939, L. 1986; Koreś D., Oficerowie II Rzeczypospolitej w wojsku Polski „Ludowej”, w: Wojsko w Polsce „Ludowej”. Studia i materiały IPN, Red. R. Klementowski i in., Wr. 2014; Łoś R., Artyleria polska 1914–1939, W. 1991; Łukasiewicz S., Partia w warunkach emigracji. Dylematy Polskiego Ruchu Wolnościowego „Niepodległość i Demokracja” 1945–1994, L.–W. 2014; Mitkiewicz L., Placówka „Star”, „Zesz. Hist.” (Paryż) 1970 z. 17 s. 174, 178, 181, 185–93; Ney-Krwawicz M., Powstanie powszechne w koncepcjach i pracach Sztabu Naczelnego Wodza i Komendy Głównej Armii Krajowej, W. 1999; tenże, „Mam szereg pierwszorzędnych pracowników…”. Z zagadnień kadrowych Polskiego Państwa Podziemnego, W. 2009; Nowożycki B., Słowińska K., Przesłuchania podejrzanych Jana i Marii Mazurkiewiczów (z akt Prokuratury Generalnej PRL), W. 2016; Nurek M., Gorycz zwycięstwa. Los Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie po II wojnie światowej 1945–1949, Gd. 2011; Pałka J., Poksiński J., Michał Żymierski 1890–1989, W. 2015; Piony śledcze aparatu bezpieczeństwa publicznego 1944–1990, Red. M. Dźwigała, P. Skubisz, Szczecin 2017; Pobóg-Malinowski W., Najnowsza historia polityczna Polski 1864–1945, Londyn 1983 III; tenże, Sprawa gen. Tatara, „Tydzień Pol.” (Londyn) 1959 nr z 12 IX; Poksiński J., „TUN” Tatar–Utnik–Nowicki. Represje wobec oficerów Wojska Polskiego w latach 1949–1956, W. 1992; tenże, Victis honos. „Spisek w wojsku”, W. 1994; Pol. Siły Zbrojne, III 663–4, 902; „Politycznie obcy!”. Żołnierze Wojska Polskiego w zainteresowaniu komunistycznego aparatu represji i propagandy w latach 1944–1956, Red. B. Polak, P. Skubisz, Szczecin 2016; Pomian A., Gen. „Tabor” – Stanisław Tatar (1896–1980), „Tydzień Pol.” (Nowy Jork) 1981 nr z 21–22 II; Rycembel T., Kariera gen. Stanisława Tatara, „Tydzień Pol.” (Londyn) 1960 nr z 16 VII; Saja P., Armia „Lublin” 1939, Tor. 2003 s. 105; Salmonowicz S., Meandry „sprawy” generała Stanisława Tatara, „Czasy Nowożytne” T. 9: 2000 s. 187–202; Siemaszko Z. S., Działalność generała Tatara 1943–1949, L. 2004 (fot.); tenże, Łączność i polityka 1939–1946. Zbiór opracowań, L. 2011; Soporowska-Wojtczak O., Twórczość Elżbiety Szemplińskiej-Sobolewskiej (praca doktorska z r. 2013 na UAM, s. 97–8); Sosnkowski K., Materiały historyczne, Oprac. J. Matecki, Londyn 1966; Spałek R., Komuniści przeciwko komunistom. Poszukiwanie wroga wewnętrznego w kierownictwie partii komunistycznej w Polsce w latach 1948–1956, P. 2014; Steiner J. F., Warszawa 1944, W. 1991; Studia nad wywiadem i kontrwywiadem Polski w XX wieku, Red. W. Skóra, P. Skubisz, Szczecin 2012–16 I–III; Szerer M., Komisja do badania odpowiedzialności za łamanie praworządności w sądownictwie wojskowym, „Zesz. Hist.” (Paryż) T. 49: 1979 s. 71–160; Szwagrzyk K., Prawnicy czasu bezprawia. Sędziowie i prokuratorzy wojskowi w Polsce 1944–1956, Kr.–Wr. 2005; Wojewódzki I., Kazimierz Sosnkowski podczas II wojny światowej. Książę niezłomny czy Hamlet w mundurze?, W. 2009; W 50-lecie powstania Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie, Oprac. W. Chocianowicz, Londyn 1969; Wywiad i kontrwywiad Armii Krajowej, Red. W. Bułhak, W. 2008; Zarzycki P., Południowe Zgrupowanie Armii „Prusy” we wrześniu 1939 roku, W. 2001 s. 150, 238–9, 270, 278–80, 282–4, 286–7, 330, 341, 343, 354 (fot.); Zawodny J. K., Powstanie warszawskie w walce i dyplomacji, W. 1994; Żelewski H., Dzieje bojowe 8 pułku piechoty Legionów w walkach obronnych 1939 r., L. 1984; – AK w dokumentach, I–VI; Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, Red. W. Grabowski i in., W. 2015 I cz. 1–2; Bór-Komorowski T., Armia podziemna, Londyn 1989; Bukowski I., Z minionych lat, W. 1974 s. 27–8, 34–6, 38; Dziennik czynności Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza 1939–1947, Oprac. J. Piotrowski, Wr. 2004 II; Ciechanowski J., Przegrani zwycięzcy. Wspomnienia ambasadora Polski w Stanach Zjednoczonych w czasie II wojny światowej, Kr. 2017; Friszke A., Poksiński J., Pomiędzy Londynem a Warszawą. Rozmowa z Marianem Utnikiem, „Zesz. Hist.” (Paryż) T. 108: 1994 s. 121–38; Garliński J., Świat mojej pamięci. Wspomnień tom drugi, W. 1998; Iranek-Osmecki K., Powołanie i przeznaczenie. Wspomnienia oficera Komendy Głównej AK, W. 2004; Jaźwiński J., Dramat dowódcy. Pamiętnik oficera Sztabu Oddziału Wywiadowczego i Specjalnego, Oprac. P. Hodyra, K. Bieniecki, Montreal 2012 I–II; Komunikaty informacyjne Sztabu Naczelnego Wodza / Sztabu Głównego Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (1945–1947), Oprac. C. Brzoza, Kr. 2008; Kopański S., Moja służba w Wojsku Polskim 1917–1939, Londyn 1965; tenże, Wspomnienia wojenne 1939–1946, Londyn 1972; Kuropieska J., Gen. „Monter”-Chruściel a powstanie warszawskie, „Życie Liter.” 1974 nr 31 s. 13; tenże, Z powrotem w służbie, W. 1984 s. 88, 191–2, 207–16, 218–21, 238–40, 301–3; Majorkiewicz F., Lata chmurne. Lata dumne, W. 1983; Mitkiewicz L., W najwyższym sztabie zachodnich aliantów 1943–1945 (Combined Chiefs of Staff), Londyn 1971; Nowak-Jeziorański J., Kurier z Warszawy, Kr. 1993; Organizacja zrzutów materiałowych dla Armii Krajowej w wybranych dokumentach, Oprac. J. Tarczyński, Londyn 2001; Podoski J., Zbyt ciekawe czasy, W. 1991; Powstanie warszawskie 1944. Wybór dokumentów, Red. P. Matusak, W. 1997–2004 I–VI; Raczyński E., W sojuszniczym Londynie. Dziennik ambasadora Edwarda Raczyńskiego 1939–1945, W. 1989; Rocznik oficerski, W. 1923, 1924, 1928, 1932; Roman W., Oficer do zleceń, W. 1989; Rybka–Stepan, Rocznik; Rzepecki J., Wspomnienia i przyczynki historyczne, W. 1983 s. 353; [Utnik M.] Archiwista, Zestawienie wydarzeń dotyczących kierowania konspiracją w kraju po powstaniu warszawskim, „Zesz. Hist.” (Paryż) T. 26: 1973 s. 207–16; [tenże] Intedent, Kilka uwag o gospodarce pieniężnej polskich władz w Londynie w latach 1944–1946, tamże T. 26: 1973 s. 203–6; tenże, Likwidacja Oddziału VI, tamże T. 62: 1982 s. 201–5; tenże, Obrona utopijnych planów: „Burza” czy powstanie?, „Wojsk. Przegl. Hist.” 1984 nr 2 s. 68–119; tenże, Oddział Łącznikowy Komendanta Głównego AK przy Naczelnym Wodzu na emigracji (VI Oddział Sztabu Naczelnego Wodza), tamże 1981 nr 3–4, 1982 nr 1; [tenże], Wyjaśnienia sztabowca, „Zesz. Hist.” (Paryż) T. 28: 1974 s. 60–87; Zawodny J. K., Uczestnicy i świadkowie powstania warszawskiego. Wywiady, W. 1994; – Arch. IPN w W.: sygn. 00170/274 (Raport agenta ps. „Ibrahim” z rozmowy z płk. J. Bokszczaninem, Paryż 13 II 1947), sygn. 2386/13806 (Stenogram z rozprawy sądowej przeciw T-owi i in. – zeznania B. Zakrzewskiego, 8 VIII 1951), sygn. 2386/13938 ([„K”] Spraw. z pobytu T-a w kraju, ściśle tajne) k. 68–96, sygn. 2386/13909, 2386/13910 (Koresp. attaché wojsk. w Londynie z Oddz. II SG 1946–9), sygn. 2386/13880, 2386/13881, 2386/13882, 2386/13883, 2386/13884, 2386/13885, 2386/13886, 2386/13887, 2386/13888 (Sprawa prowadzona przez GZI przeciw T-owi), sygn. 2386/13778, t. 1–2, sygn. 2386/13791, 2386/13803, 2386/13805, 2386/13806, 2386/13807 (Stenogram rozprawy sądowej T-a i in.), sygn. 2386/13860, 2386/13861, 2386/13862, 2386/13863, 2386/13864, 2386/13865, 2386/13866, t. 1–2, sygn. 2386/13867 (Sprawa prowadzona przez GZI przeciw S. Nowickiemu), sygn. 2386/13938 (Rozpracowanie T-a i in. przez GZI), sygn. 2386/13890, 2386/13891, 2386/13897, 2386/13899 (Sprawa prowadzona przez GZI przeciw M. Utnikowi), sygn. 2602/471, 2602/472, 2602/474 (Oddz. II SG. Mater. dot. TUN); IPiM Sikorskiego: Relacje z kampanii 1939 r., sygn. B.I.76c (dowódcy PD 3. DP Leg. płk. dypl. J. Korkozowicza), sygn. B.I.76g (oficera zwiadowczego 3. pal Leg. ppor. S. Kolańczyka), sygn. B.I.76b (szefa Oddz. III Płd. Zgrupowania Armii „Prusy” ppłk. dypl. J. Rudnickiego); Studium Polski Podziemnej w Londynie: Kolekcje T. Pełczyńskiego, sygn. 13/83 (listy Z. Augustowskiego do Pełczyńskiego z lutego i 15 X 1959); Wojsk. Biuro Hist. – CAW w W.: Kolekcja Generałów i Osobistości, sygn. I.480.615 (teczka akt personalnych), sygn. 1098/65/361 (Oddz. VI SNW), sygn. II.52.33 (Rozkaz NW gen. broni K. Sosnkowskiego o mianowaniu T-a zastępcą szefa SNW ds. Krajowych, NW, L. dz. 672/Sztab/44/Tjn., 10 V 1944 r., Oddz. VI SNW), sygn. II.52.10 ([płk dypl. W. Onacewicz] Rozmowa gen. Tabora z gen. mjr. Clayton Bissel, szefem Oddz. II i zcą Szefa Szt. Gen. Armii USA, L. 2707/tj.45, [płk dypl. W. Onacewicz] Konferencja gen. Tabora z podsekretarzem Dep. Wojny McCloy i gen. por. MacNarne, p.o. szefa Szt. Gen. Armii USA 10 VI 1944 r., L. 2707/tj.45, [płk dypl. L. Mitkiewicz-Żołłtek] Notatka z posiedzenia Combined Chiefs of Staff z dn. 12 VI 1944 r., [13 VI 1944 r.], Oddz. VI SNW), sygn. II.52.27, II.52.28, II .52.49, II.52.52, II.52.89, II.52.121, II.52.123, II.52.399 (WBBH), sygn. IX.5.21.8 (Hist. Oddz. VI Sztabu N.W., szczegółowa relacja hist. b. szefa Oddz. VI płk. dypl. rez. M. Utnika).
Daniel Koreś