Stanisław z Gołocina h. Bolesta (zm. 1449/50), kanclerz ziemski wiski, kanclerz nadworny księcia mazowieckiego Władysława I.
Pochodził z drobnej szlachty mazowieckiej; pisał się z Gołocina (paraf. Słupia) w ziemi płockiej. Był synem nieznanego bliżej Jana. Możliwe, że był identyczny ze Stanisławem z Gołocina, wymienionym w r. 1408 w przywileju Siemowita IV dla rodu Boleściców.
W lutym 1426 wystąpił S. w Płocku jako notariusz publiczny (imperiali auctoritate), zapewne zdobył wcześniej stosowne wykształcenie. Został wkrótce pisarzem wspólnej kancelarii młodych książąt mazowieckich Siemowita V, Kazimierza II, Władysława I i Trojdena II, synów Siemowita IV. Dn. 13 VII 1429 spisał dokument nadania prawa chełmińskiego dla nowo założonej Mławy, a 11 I 1431 w Miedniewicach spisał dokument dla Prawdziców z Kozer w ziemi sochaczewskiej, poświadczający podział ich dóbr. Z nominacji książąt był od 20 X 1433 do lipca r.n kanclerzem ziemskim sochaczewskim. Równocześnie z ich prezenty od r. 1433 był kanonikiem kolegiaty św. Michała w Płocku, co m.in. uprawniało go do objęcia kurii kanonickiej przy tym kościele.
W lecie 1434 zdecydował się S. na dalszą służbę przy boku Władysława I, który został (31 VIII) ks. płockim, i zajął się organizowaniem jego kancelarii. Zrezygnował wówczas z urzędu kanclerza ziemskiego sochaczewskiego, związanego odtąd z księstwem rawskim. Dn. 2 IX t.r. został wymieniony jako pisarz, ale już 28 IX został nazwany kanclerzem książęcym. Występował w metryce książęcej jako kanclerz ziemski wiski od 23 V 1435 do r. 1449, gdy odszedł z kancelarii. Urząd otrzymał zatem bezpośrednio po wykupie tej ziemi przez Władysława I i była to pierwsza nominacja księcia rozpoczynającego tworzenie nowej hierarchii ziemskiej. Kanclerstwo ziemskie łączył S. z funkcją kanclerza dworu książęcego, ale z tym tytułem występował znacznie rzadziej. Dn. 18 VII 1435 spisał dokument książęcy dla m. Płocka, wystawiony wyjątkowo pod nadzorem Michała, prepozyta kolegiaty św. Michała w Płocku, wcześniej kanclerza młodych książąt. Potem wyłącznie już sam redagował wystawiane dokumenty. W tym czasie zrezygnował z kanonii w kolegiacie płockiej i zapewne założył rodzinę. Ostatni raz z tytułem kanonika wystąpił 27 IV r.n. Jego następcą został bliski współpracownik ks. Władysława I, pleban wiski Stanisław, kanonik od 1 III 1439, zapewne identyczny z kapelanem księcia. S. wziął udział w sądzie polubownym 14 II 1438 między książętami Władysławem I i Bolesławem IV a bp. płockim Stanisławem Pawłowskim. Sąd złożony z dygnitarzy Mazowsza zbadał i unieważnił część przedstawionych dokumentów z archiwum kościoła płockiego, dążąc do uregulowania sytuacji prawnej dóbr i dochodów kościoła. S. przywiesił do dokumentu swą pieczęć. Wraz z innymi urzędnikami Mazowsza uczestniczył 3 XI t.r. w zjeździe książąt, rawskiego Siemowita V, płockiego Władysława I i czersko-warszawskiego Bolesława IV w Błoniu i świadczył na dokumencie umowy o ich współdziałaniu militarnym oraz wspólnym zwalczaniu przestępców. W grudniu 1440 zasiadał wśród dygnitarzy w składzie roków książęcych w Płocku. Dn. 23 VII r.n. zredagował dokument Władysława I dla m. Bielska w ziemi płockiej, z nadaniem pełnego prawa chełmińskiego i innymi regulacjami.
S. towarzyszył księciu w objazdach, prowadził metrykę księstwa płockiego, redagował i nadzorował kolejne wpisy oraz wystawiane na ich podstawie dokumenty. Od r. 1442, po przejęciu przez Władysława I po zmarłych braciach księstw rawskiego i bełskiego, zakres działalności S-a i jego współpracowników w kancelarii książęcej uległ znacznemu rozszerzeniu. S. był u boku księcia nie tylko podczas jego pobytów na Mazowszu rawskim, ale także w ziemi bełskiej na Rusi Czerwonej. W grudniu 1443 brał zapewne udział w rozliczeniu rejestrów podatkowych i skarbowych pisarza ziemi płockiej Racibora za ubiegłe lata; imion wyznaczonych urzędników książęcych nie odnotowano, ale dokument sporządzono w kancelarii książęcej. W r. 1446 wchodził S. w skład sądu polubownego, rozstrzygając spory o dziesięcinę między wikariuszami katedry płockiej a mieszczanami płockimi, a także o czynsz między bp. płockim Pawłem Giżyckim a rybakami płockimi. W Sochaczewie 30 V t.r. spisał dokument ugody Władysława I i szlachty jego księstwa z bp. Andrzejem z Bnina i duchowieństwem diec. poznańskiej w sprawie poboru dziesięcin oraz egzekucji testamentów.
S. posiadał w Płocku dom wolny od świadczeń, w pobliżu kolegiaty św. Michała, obok domu woj. rawskiego Andrzeja z Ciechomic (mogła to być wcześniej kuria kanonicka). Dn. 21 III 1444 otrzymał od Władysława I włókę ziemi wraz z przynależnym ogrodem na przedmieściu Płocka. S. zmarł po 28 III 1449, a zapewne przed czerwcem 1450, kiedy pojawił się następny kanclerz dworu Władysława I, Racibor z Golejewa.
Jako kanclerz S. z Gołot (faktycznie innej miejscowości mazowieckiej pod Ciechanowem) miał zredagować dokument Władysława I opatrzony datą i IX 1444, zapewniający prawo do dziedziczenia jego władztwa Bolesławowi IV czersko-warszawskiemu i jego potomkom. Dokument ten okazał się jednak falsyfikatem kancelarii mazowieckiej z r. 1463, napisanym w obronie racji stanu książęcego Mazowsza.
S. miał, z nieznanej z imienia żony, córkę Katarzynę, żonę Grzegorza ze Skarżyna w ziemi ciechanowskiej, która sprzedała w l. 1470–6 dom oraz włókę ziemi w Płocku, odziedziczone po ojcu, za 34 kopy gr, z obowiązkiem uposażenia ołtarza w kolegiacie św. Michała w Płocku. Można ją identyfikować z Katarzyną, która wraz z bratem Tomkiem sprzedała w r. 1460 dział ojcowizny w Gołocinie za 30 kop gr oraz konia w cenie 10 kop gr, czyli o wartości 4 włók ziemi uprawnej, zatem 1/3 obszaru Gołocina. Majątek S-a pozostawiony dzieciom był znacznie mniejszy od dóbr innych dygnitarzy książęcych ówczesnego Mazowsza.
Boniecki, VI 211; – Słown. Hist.-Geogr. Ziem Pol., III (Gołocin); – Brodzicki C., Początki osadnictwa Wizny i ziemi wiskiej, W. 1994 s. 101, 103, 255–62; Pacuski K., Kancelarie książęce w obronie racji stanu Mazowsza. Dwa dokumenty książąt mazowieckich rzekomo z r. 1444, w: Homines et societas. Czasy Piastów i Jagiellonów, Red. T. Jurek, P. 1997 s. 485–96; Wolff A., Metryka mazowiecka, W. 1929 s. 118–19; Wolff, Studia nad urzędnikami maz., s. 84, 147; – Akta grodz. i ziem., VI; Gawarecki W. H., Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich […] udzielone miastom województwa płockiego, W. 1928 s. 126–31; Iura Masoviae terrestria, Wyd. J. Sawicki, W. 1972 I nr 86, 89 (falsyfikat z r. 1463), nr 92; Kod. maz. (Lubomirskiego), nr 176, 179, 181, 185, 186, 191 (falsyfikat z r. 1463), nr 193; Zbiór dok. m. Płocka, I; – AGAD: Metryka Kor., t. 15 k. 217, t. 36 k. 57, t. 76 k. 283–4, t. 335, 336 k. 4–39, 52v–88v, t. 337 k. 110–35; Arch. Diec. w Płocku: dok. perg. 194; Arch. Pozn. Tow. Przyjaciół Nauk w P.: Notaty K. Tymienieckiego, nr 426; B. Kórn.: rkp. 194 k. 183v; – Mater. Kazimierza Pacuskiego z W. do spisu urzędników Mazowsza do r. 1526.
Kazimierz Pacuski