Stanisław z Zawady (zm. 1491), teolog, profesor i rektor Uniwersytetu Krakowskiego.
Pochodził ze śląskiej wsi Zawada, położonej nieopodal miasteczka Pyskowice, dlatego czasem pisał się także «z Pyskowic». Był synem Andrzeja.
W semestrze letnim, ok. 23 IV 1436, wpisał się S. na Wydz. Artium Uniw. Krak., płacąc całą opłatę immatrykulacyjną. Stopień bakałarza sztuk wyzwolonych uzyskał w semestrze letnim 1440 za dziekana Jana Orienta z Krakowa; w aktach uniwersyteckich wystąpił ze stopniem bakałarza 26 III 1443. Mistrzem sztuk wyzwolonych został po Bożym Narodzeniu w semestrze zimowym 1444/5. Po zakończeniu studiów na Wydz. Artium został jego profesorem. Pod koniec l. czterdziestych podjął studia teologiczne pod kierunkiem Mikołaja Byliny z Leszczyn, ok. r. 1450 został bakałarzem biblijnym. Potem przerwał studia teologiczne na kilkanaście lat. W semestrach zimowych 1450/1 i 1460/1 był dziekanem Wydz. Artium. W semestrze zimowym 1454/5 wykładał tam „Politykę” Arystotelesa. Od r. 1455 był członkiem Kolegium Większego. W r. 1460 wspólnie z Janem Dąbrówką pełnił urząd prepozyta tego Kolegium oraz sprawował nadzór nad jego biblioteką i formowaniem się księgozbiorów bibliotek Uniw. Krak. W r. 1463 na propozycję Byliny wygłosił na Wydz. Teologicznym wykład wstępny do pierwszej księgi „Sentencji” Piotra Lombarda (B. Jag.: rkp. 2302), dziękując przy tej okazji rektorowi Uniw. Krak., Pawłowi z Kłobucka; rozpoczął tym samym wykłady z problematyki teologicznej, poruszanej w tym dziele. Mikołaj Bylina przedstawił go również do prowadzenia wykładów z „Biblii”. Od 3 XII r.n. występował S. jako bakałarz teologii. Doktorat uzyskał przed 11 V 1467, w tym dniu był już bowiem profesorem teologii. Wykłady zwyczajne prowadził w r.n. i 17 VIII 1469. Dziekanem Wydz. Teologii był w r. 1478. Wykłady na Wydz. Teologii i pisanie komentarza do „Księgi Rodzaju” nie przeszkodziło S-owi w pełnieniu wielu funkcji uniwersyteckich. Co najmniej dwukrotnie powierzano mu stanowisko wicerektora, raz w semestrze zimowym 1475/6, w zastępstwie Jana ze Słupcy, drugi raz w semestrze zimowym 1477/8 za Macieja z Kobylina. Rektorem Uniw. Krak. został wybrany w semestrze letnim 1478 oraz ponownie w semestrze zimowym 1478/9.
Godności i beneficja zapewniły S-owi niezłe uposażenie. Posiadał altarię św. Bartłomieja w katedrze krakowskiej (data objęcia nie jest znana), z której zrezygnował w r. 1464 na korzyść Stanisława z Brzezin zwanego Koniczem. Przyjmuje się, że w r. 1444 obejmując katedrę na Wydz. Artium otrzymał uniwersytecką kanonię w kolegiacie św. Floriana na Kleparzu. Beneficjum to zostało powiększone najpóźniej w r. 1473 o godność i dochody kustosza tego kościoła (kustoszem nazywa go Jan Długosz w „Liber beneficiorum”). Z kanonii S. ustąpił przed r. 1483. Podobnie jak inni beneficjanci, doktorzy dekretów i teologii, pożyczał mieszczanom krakowskim pieniądze pod zastaw lub na innych warunkach. Niejednokrotnie powoływany był na arbitra w sporach między profesorami. Często brał czynny udział w posiedzeniach władz uniwersyteckich, gdzie zapadały uchwały finansowe i personalne dotyczące uczelni, m.in. był sędzią w sporze uniwersyteckim między Stanisławem Bielem z Nowego Miasta i Mikołajem z Michałowa. W charakterze sędziego wystąpił jeszcze 24 III 1491, na parę tygodni przed śmiercią. Kilkakrotnie egzekwował testamenty profesorów i benefaktorów Uniw. Krak., m.in. był w r. 1443 (jeszcze jako bakałarz sztuk wyzwolonych) świadkiem w testamencie kanonika płockiego Jakuba z Piotrkowa. W l. 1472–85, razem z Maciejem z Sąspowa, był egzekutorem testamentu Jana Dąbrówki. Należał także do wykonawców testamentu kaszt. sandomierskiego Jana Hinczy z Rogowa (Hinczy z Rogowa, zm. 1473). Podobnie był kolejno egzekutorem testamentów kanonika św. Floriana Klemensa Zagajewskiego z Gębic, zmarłego na zarazę w r. 1482, oraz w r. 1485 Jakuba Groloka z Bardiowa (Bártfa), wspólnie z prof. teologii Bernardem z Nysy i Janem z Głogowa, członkiem Kolegium Większego.
Zachowana spuścizna literacka S-a obejmuje wykłady wstępne do „Biblii” i do „Sentencji” Lombarda oraz trzyczęściowy profesorski komentarz do „Księgi Rodzaju” (B. Jag.: rkp. 1358, 1429), pisany w l. siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XV w. Bezpośrednim źródłem tego ostatniego, jedynego polskiego, w całości zachowanego komentarza, było analogiczne dzieło H. Langensteina z Hesji, kolejnym zaś pisma św. Augustyna, w interpretacji jego zwolenników z 2. poł. XIII w., kiedy doktryna augustiańska zawierała już elementy filozofii arystotelesowskiej. Do tej kompilacji wprowadził jednak S. szereg własnych kwestii. Jako długoletni profesor teologii, nazywany w źródłach wykładowcą zwycz., «lector ordinarius», profesorem Starego Testamentu i Pisma Świętego, wywarł wielki wpływ na krakowską teologię 2. poł. XV w. Wykłady teologii prowadził prawie do końca życia. Przejął je po nim Maciej z Kobylina. S. zmarł 14 V 1491. Wg zachowanego fragmentu testamentu zapisał Kolegium Większemu dwa inkunabuły oraz trzy łyżki srebrne. Przypisuje się S-owi posiadanie pięciu rękopisów zachowanych do dziś w Bibliotece Jagiellońskiej. Dwa z nich to autografy jego komentarza do „Księgi Rodzaju”, dwa zapisał wcześniej Uniw. Krak. Paweł z Pyskowic, a S. opatrzył je rejestrem kwestii św. Tomasza z Akwinu, ostatni zawiera sporządzony przez S-a wykaz kwestii teologicznych św. Tomasza. W wielu kodeksach przechowywanych w Bibliotece Jagiellońskiej pozostawił S. ślady swej lektury w postaci not i glos, na które pozwalała mu pełniona godność prepozyta Kolegium Większego. Znajdują się wśród nich dzieła przede wszystkim teologiczne, ale też medyczne, prawnicze, filozoficzne i gramatyczne, a także „Floretus theologicus” (B. Jag.: rkp. 1305) ze skreśleniami tych partii tekstu, w których widoczne były wpływy wiklefowskie (profesorom teologii wolno było czytać księgi zakazane, by później móc dyskutować z błędnymi tezami). Mimo osiągnięcia wysokiej pozycji w środowisku uniwersyteckim, S. nie doszedł do znaczących godności i urzędów kościelnych.
Catalogus codicum manuscriptorum medii aevi Latinorum qui in Bibliotheca Jagellonica Cracoviae asservantur, Wr. 1980–93 I–V, Kr. 1996–2000 VI–VII, VIII (w druku); Kaczmarczyk, Catalogus diplomatum Univ. Crac.; Katalog dokumentów pergaminowych Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, Wyd. K. Dziwik, Wr. 1966 I 37–8, 40; Stegmüller F., Repertorium biblicum medii aevi, Matriti 1955 V 229–30; Wisłocki W., Incunabula typographica Bibliothecae Universitatias Jagellonicae Cracoviensis, Kr. 1900; tenże, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kr. 1877–81; – Pietrzyk Z., Poczet rektorów Uniwersytetu Jagiellońskiego. 1400–2000, Kr. 2000 s. 98; Słown. Pol. Teologów Katol., IV 182–3; – Markowski M., Pierwsi bakałarze i doktorzy teologii Uniwersytetu Krakowskiego, „Przegl. Tomistyczny” T. 6–7: 1997 s. 254, 275–6, 297; tenże, Spis osób dopuszczonych do wykładów i do katedry na Wydziale Teologii Uniwersytetu Krakowskiego w XV wieku, Mater. do hist. filoz. średniowiecznej w Pol., IV 168, 237; – Dzieje teologii katol., I 116, 118, 121–3; Hist. B. Jag., I; Markowski M., Dzieje Wydziału Teologii Uniwersytetu Krakowskiego w latach 1397–1525, Kr. 1996; Michalski K., Jan Buridanus i jego wpływ na filozofię scholastyczną w Polsce, „Spraw. AU” R. 21: 1916 s. 25–34; Morawski, Historia UJ; Przymusiała A., O polskiej filozofii na podstawie prac Konstantego Michalskiego, Mater. do hist. filoz. średniowiecznej w Pol., II (XIII) 142; Szafarkiewicz M., Czwarty dzień stworzenia według Komentarzy do „Księgi Rodzaju” Stanisława z Zawady i Henryka z Hesji, „Acta Mediaevalia” T. 5: 1989 s. 143–248; taż, Edycja wybranych kwestii z Komentarza do „Księgi Rodzaju” (cz. 1) Stanisława Zawady, tamże T. 3: 1978 s. 109–41; taż, Stanisław z Zawady. Rys biograficzny, tamże T. 4: 1983 s. 83–97; taż, Uwagi dotyczące edycji krytycznej wybranych kwestii z Komentarza do „Księgi Rodzaju” Stanisława z Zawady, „Spraw. KUL” T. 1–2: 1972 s. 185–6; taż, Uwagi dotyczące edycji krytycznej wybranych kwestii z Komentarza do „Księgi Rodzaju”. Cz. 1: Rękopis Biblioteki Jagiellońskiej 1358, k. 136v–141v Stanisława z Zawady, „Acta Mediaevalia” T. 2: 1974 s. 301–20; Szelińska W., Dwa testamenty Jana z Dąbrówki, Studia i Mater. z Dziej. Nauki Pol., S.A, T. 5: 1962 s. 25; Wielgus S., Die mittelalterlichen polnischen Bibelkommentare, Wolfenbütteler Forschungen Bd. 30: 1986 s. 284; tenże, XV-wieczny komentarz Stanisława z Zawady do Księgi Rodzaju, „Acta Mediaevalia” T. 2: 1974 s. 121–86; tenże, Średniowieczna łacińskojęzyczna biblistyka polska, L. 1992 s. 114–24; tenże, Die Theorie des Menschen in den Werken Krakauer Theologen aus der zweiten Hälfte des XV. Jahrhunderts, w: Historia philosophiae medii aevi. Studien zur Geschichte der Philosophie des Mittelalter, Amsterdam–Philadelphia 1991 s. 1047–64; Wolny J., Maurycy Rwaczka i „Floretus teologicus” w rękopisach Biblioteki Jagiellońskiej i innych księgozbiorów, „Biul. B. Jag.” R. 27: 1977 s. 10; – Acta capitulorum, II; Acta rectoralia; Album stud. Univ. Crac., I 88, 233, 235; Cod. Univ. Crac., II; Conclusiones Univ. Crac.; Długosz, Liber benef., I 246, 486, 497; Kod. m. Kr., III; Kod. tyniecki; Księga promocji Wydz. Sztuk Uniw. Krak.; Mon. M. Aevi, VIII 878, XIV 351; Statuta nec non liber promotionum, s. 32, 35, 42, 55; – Arch. Kurii Metropolitalnej w Kr.: Episc. III 149–150, 309, IV 38; Arch. UJ: rkp. 63; B. Jag.: rkp. 5359, 6394.
Marian Zwiercan