Poniński Stefan h. Łodzia (1657–1733), jezuita, kaznodzieja. Ur. 31 XII, był synem Zygmunta, dziedzica dóbr Przystanki, Lubosina, Charzewo i Wituchowo w pow. poznańskim, oraz Doroty z Mieszkowskich, bratem jezuity Franciszka (zob.), bratankiem Hieronima Adama (zob.). Ukończywszy szkoły jezuickie, wstąpił do zakonu jezuitów 20 IX 1672. Nowicjat odbył w Krakowie (1672–4), studia retoryczne przeszedł pod kierunkiem Jana Kwiatkiewicza w Sandomierzu (1674–5). Filozofię ukończył w Kaliszu (1675–8) i – nie uzyskawszy zgody generała zakonu na misje zagraniczne – nauczał w Sandomierzu poetyki (1678–9), a w Toruniu poetyki (1679–80) i retoryki (1680–1). Studia teologiczne odbył w Poznaniu (1681–5), gdzie w r. 1684 przyjął święcenia kapłańskie. Po rocznym nauczaniu retoryki w Kaliszu (1685–6) i odbyciu tzw. trzeciej probacji w Jarosławiu (1686–7) rozpoczął wieloletnią pracę kaznodziejską. Był kaznodzieją w katedrze lwowskiej (1687–8) i krasnostawskiej (1688–90), gdzie – będąc równocześnie superiorem – otworzył szkoły jezuickie, a następnie w kościele jezuickim w Kaliszu (1690–1), w kolegiacie poznańskiej (1691–3), kościele trybunalskim w Piotrkowie (1693–4) i we Lwowie (1694–5). Był następnie regensem konwiktu Karnkowskiego w Kaliszu (1695–7) i instruktorem trzeciej probacji w Jarosławiu (1697–9). W trudnym okresie wojny północnej sprawował urząd rektora kolegium w Łucku (1700–4). Pełnił następnie obowiązki regensa konwiktu w Sandomierzu (1704–5), sekretarza prowincjała polskiego (1705–6), kaznodziei trybunalskiego w Lublinie (1706–7), kaznodziei w kolegiacie i kościele jezuickim w Poznaniu (1707–11).
Od 13 VII 1711 do 16 VIII 1714 był P. rektorem kolegium we Lwowie. Przeniósł w tym czasie szkołę, aptekę i bibliotekę do nowych pomieszczeń, przeprowadził remont kolegium, dbał o obudzenie gorliwości wśród nauczycieli szkół jezuickich, sprowadził marmury do ozdoby kościoła, a w r. 1712 wprowadził uroczyście Bractwo Opatrzności Bożej. W r. 1714 zamieszkał w Poznaniu jako prefekt miejscowych szkół, a następnie był duszpasterzem w dobrach jezuickich kolegium poznańskiego w Siekierkach (do r. 1719). Od 22 II 1720 do 8 VIII 1723 był rektorem kolegium poznańskiego. Uzyskał w tym czasie liczne zapisy fundacyjne, nabył kamienicę położoną przy szkołach, którą przerobił na salę wystawową z portretami fundatorów i benefaktorów, wystawił nowy młyn, zakupił dla jezuickiej drukarni nowy zestaw czcionek za sumę 2000 tynfów, a nadto prowadził budowę nowych gmachów kolegium. Dbał o dobra kolegium poznańskiego: w jezuickich ogrodach podmiejskich wystawił nowy budynek z kaplicą, w Słupi wybudował nowy kościół i domy, wprowadził w r. 1723 jezuitów do Wschowy, gdzie proboszczem był jego stryjeczny brat, późniejszy bp sufragan poznański Karol Poniński (zob.), nabył też dla jezuitów we Wschowie odpowiedni dom.
Po złożeniu urzędu rektora pozostał P. w Poznaniu jako doradca rektora, prefekt Bractwa Dobrej Śmierci oraz kaznodzieja. Od r. 1719 wydawał w Poznaniu swoje obszerne kazania maryjne: Królowa nieba i ziemi (1721), kazania postne o męce Pańskiej: Król Bolesny Chrystus Zbawiciel (1723), kazania poświęcone św. Marii Magdalenie: Pokuta świętej Marii Magdaleny (1723), na święta Pańskie: Król nieba i ziemi Chrystus Zbawiciel (1725). Tłumaczył też prawdopodobnie z języka francuskiego książkę Ludwika Pontanusa „Sposób krótki, łacny i pewny do zbawienia” (1728). Wydał też dwie łacińskie książki ascetyczne, przeznaczone głównie dla zakonników: Olympus sanctitatis (1719) i Apocalypsis ascetica (1721) stanowiące kompilację z różnych autorów. Kazania polskie, pisane w stylu manierystycznym, polegały głównie na zadziwianiu słuchacza i czytelnika, w czym okazał się naśladowcą swego profesora retoryki Jana Kwiatkiewicza. Głosił też kazania panegiryczne na cześć żyjących i zmarłych benefaktorów zakonu. Zmarł 21 IX 1733 w Poznaniu.
Estreicher; Enc. Kośc.; Enc. Org.; Podr. Enc. Kośc.; Backer–Sommervogel, Bibl. Comp. de Jesus, VI szp. 995–6; Brown, Bibl. pisarzów; Drukarze dawnej Pol., III cz. 1 s. 112–15; Niesiecki, VII 381–2; Uruski, XIII 235; Żychliński, V; – Historia Residentiae Valcensis Societatis Jesu, Köln 1967 s. 189; Krasicki I., Zbiór potrzebniejszych wiadomości, W. 1781 II 390; Pelczar J., Zarys dziejów kaznodziejstwa, Kr. 1896 II 257; Załęski, Jezuici, III–IV; tenże, OO jezuici we Lwowie, Lw. 1880 s. 14, 96–8; tenże, OO jezuici w Stanisławowie, Nowy Sącz 1896 s. 14; – Arch. Państw. w P.: Poznań Grodz. 352 k. 75; Arch. Rom. S. I.: Polonica 44–46 (Katalogi roczne prow. polskiej z lat 1673–1733), Pol. 17–25 (Katalogi trzyletnie prow. polskiej z lat 1678–1730), Pol. 57 k. 75 (Historia Collegii Luceoriensis); B. Jag.: rkp. nr 5196 s. 189–194 (Resignationes Collegii Posnaniensis), nr 5198 k. 112, 135 (Historia Collegii Posnaniensis, nekrolog); Nationalbibliothek w Wiedniu: rkp. nr 12362 k. 24, nr 12363 k. 175, nr 12365 k. 40 (Informationes ad gubernandum, 1700, 1726, 1730); B. PAN w Kr.: rkp. 1958 s. 61–64 (Resignationes Collegii Leopoliensis).
Ludwik Grzebień