Świętobor (XI/XII w.), książę pomorski.
Wg Anonima zwanego Gallem był krewnym «consangvineus» księcia polskiego Bolesława Krzywoustego, którego «progenies» (przodkowie) nigdy nie dotrzymali wierności książętom polskim.
Na temat pochodzenia Ś-a istnieje wiele hipotez, że był potomkiem czy to syna księcia Mieszka I i Ody, Świętopełka, lub jego syna Dytrycha, który w r. 1032 objął jedną z części podzielonego wówczas państwa polskiego, czy to księcia pomorskiego z r. 1046 Siemomysła (S. Zakrzewski, Z. Wojciechowski, E. Rymar), czy to Ottona, syna księcia Kazimierza Odnowiciela (J. Wagilewicz). Sądzono, że imię nosił po Ściborze (Czciborze), bracie Mieszka I, zwycięzcy spod Cedyni (J. Mitkowski); imię Ścibor miało być skrótem imienia Świętobor. Hipotezy te pod wpływem Kazimierza Myślińskiego i Gerarda Labudy obecnie się odrzuca, przyjmując, że Ś. związany był z Piastami po kądzieli. Widziano w nim zatem potomka wspomnianego w legendzie św. Wojciecha «Tempore illo» (z końca XII w.) nieznanego z imienia księcia pomorskiego, ożenionego przed r. 997 z córką Mieszka I lub Bolesława Chrobrego (O. Balzer, L. Koczy, A. Hofmeister, K. Maleczyński, Labuda); w rzeczywistości ów władca i wydana za niego Piastówna nie istnieli (B. Śliwiński). Wskazywano, że matką Ś-a mogła być córka książąt: Mieszka II lub Kazimierza Odnowiciela (L. Qunadt), czy Bolesława Śmiałego (H. Łowmiański), ewentualnie Władysława Hermana (A. Naruszewicz). Niektórzy sądzą, że może matka Ś-a pochodziła z rodu spokrewnionego z Piastami: czeskich Przemyślidów (Rymar) lub ruskich Rurykowiczów (J. Tęgowski, S. Rosik). Zakres poszukiwań związków rodzinnych Ś-a z Piastami ogranicza się obecnie do prapradziada włącznie, do którego stosuje się jeszcze termin «consangvineus» (K. Jasiński).
Wykluczono (za T. Kantzowem) pogląd, że Ś. był tożsamy z naczelnym księciem Pomorza, rezydującym w Kołobrzegu, wspomnianym kilkakrotnie bez imienia przez Galla, oraz m.in. z ojcem pierwszego historycznego władcy Pomorza Zachodniego, Warcisława I. Większość badaczy uważała go za księcia Pomorza Wschodniego (Quandt, Balzer, S. Kujot, Zakrzewski, Koczy, Wojciechowski, K. Tymieniecki, Labuda, R. Kiersnowski), błędnie wnioskując na podstawie legendy św. Wojciecha, wg której książę ten władał w Gdańsku, z którego św. Wojciech wyruszył na wyprawę pruską. Drugim filarem hipotezy o wschodniopomorskich rządach Ś-a jest domysł, że był on ojcem księcia Świętopełka (zob.), znanego z walk o Nakło z Bolesławem Krzywoustym, z dodatkową hipotezą, że władał on Nakłem z Gdańska. Przyjmując taką genealogię i opierając się na informacji, że Świętopełk ok. r. 1112 oddał syna Bolesławowi Krzywoustemu jako zakładnika, przypuszczano, że sam Ś. urodził się ok. r. 1065 i to on walczył z księciem Władysławem Hermanem podczas jego pomorskich wypraw z przełomu l. osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XI w. (Maleczyński).
Ś. został uwięziony przez zdrajców i pozbawiony władzy w swoim «regnum», ale Pomorzanie wydali go Bolesławowi Krzywoustemu, który ruszył z interwencyjną wyprawą na Pomorze. Późniejsze rozbudowane interpretacje tego przekazu, dokonane przez Jana Długosza i Tomasza Kantzowa (za Długoszem), nie mają żadnej wartości. Większość badaczy uważa, że wyprawa Krzywoustego nastąpiła w r. 1105, inni, że na przełomie l. 1105 i 1106 (Hofmeister), czy w r. 1107 (K. Górski). Wg badaczy negujących rządy Ś-a na Pomorzu Wschodnim, jego «regnum» leżało nad Odrą w okolicach Kołobrzegu i Białogardu (Wojciechowski na podstawie złożenia hipotez, że synem Ś-a był książę nakielski Świętopełk tożsamy z księciem odrzańskim Świętopełkiem ), lub bardziej na zachód (Maleczyński, na podstawie założenia, że idący mu z pomocą Krzywousty władał w tym czasie na granicy z Pomorzem ziemiami od Odry po Poznań, ewentualnie po Santok), w okolicach Stargardu i Pyrzyc (J. Spors, ponieważ w ziemiach tych koncentrowała się w XII w. własność ziemska rodziny Świętoborzyców, uchodzących za potomków Ś-a), czy ziem na wschód od Białogardu (A. W. Obrzyński). Najbardziej racjonalny wydaje się pogląd, że księstwa Ś-a należy szukać na terenach, na które kierowały się interwencyjne wyprawy Krzywoustego, opisane przez Galla zaraz po przedstawieniu przez niego uwięzienia Ś-a (Labuda, Śliwiński), zwłaszcza dwie wyprawy woj. Skarbimira. Wg Galla, w jednej z wypraw zdobyto gród «Bitom», który należy identyfikować z Bytyniem koło Wałcza (Maleczyński, Labuda, Rymar, Śliwiński). Dało to podstawę nowej hipotezie, że «regnum» Ś-a najprawdopodobniej leżało w południowej części Pomorza, orientacyjnie między dolną Drawą aż po Brdę (z ziemią raciąsko-szczycieńską), bezpośrednio granicząc także z ówczesnym (w r. 1105) księstwem Krzywoustego (Śliwiński). W myśl tej hipotezy do tego «regnum» należały także niedalekie grody Czarnków i Nakło. Domysł ten współgra z upatrywaniem w jednym z synów Ś-a Świętopełka nakielskiego, również określonego przez Galla krewniakiem Krzywoustego, ale bez przypisywania obydwu władzy także w Gdańsku (na co nie ma dowodów). Uprawdopodabnia to także hipotezę, że Ś. utracił swoje «regnum» na skutek buntu poddanych, niezadowolonych ze współpracy z Krzywoustym, a zwłaszcza z przepuszczania jego wojsk podczas walk z księciem z Kołobrzegu. Sądzi się, że Krzywousty poprzez Ś-a starał się utrzymać swoje wpływy na Pomorzu, konkurując w ten sposób ze swym bratem Zbigniewem (Rosik). Z opisu Galla, że «progenies» Ś-a nigdy nie dochowali wierności polskim książętom, sądzi się od czasów Długosza, że uznawali oni polskie zwierzchnictwo.
Imię Ś-a występowało już w XII w. w zachodniopomorskim rodzie Świętoborzyców, spokrewnionym z dynastią zachodniopomorskich Gryfitów, która imienia tego do poł. XIV w. nie używała. Pierwszym znanym jej przedstawicielem był Świętobor, którego syn Warcisław (zm. 1198) był kaszt. szczecińskim (1168 <1173> — 1189) i regentem Pomorza Zachodniego (1187—9). W tym Świętoborze upatruje się syna lub wnuka Ś-a (m.in. Hofmeister, Wojciechowski, Rymar). Świętoborzyce zajmowali szczególne miejsce w ziemi kołbackiej, stąd też pogląd, że jeśli wywodzili się od Ś-a, to już on być może władał tym obszarem. Przeczyć zdaje się temu cel i kierunek wspomnianych wypraw Skarbimira (którego ataki na ziemie pomorskie mogły wychodzić tylko z posiadanej przez Krzywoustego ziemi lubuskiej), wybierających raczej cel dalszy (Bytyń) niż bliższy (okolice Pyrzyc z ziemią kołbacką). Nie można zatem wykluczyć, że jeśli Świętoborzyce wywodzili się od Ś-a lub od jego krewnego, to na terenie ziemi kołbackiej osiedli np. z łaski krewniaka Warcisława I po utracie swego «regnum». Zapisane w kronikach i występujące w dawnej nauce hipotezy o córce Ś-a, Sławinie, żonie księcia obodryckiego Kurta (Kantzow), żonie Ś-a, Rusince Werchosławie, córce Wszewołoda Mścisławicza pleskowskiego, oraz jego dzieciach, Janie i nieznanej z imienia córce, wydanej za księcia wieleckiego (J. Wagilewicz), nie są wiarygodne.
Balzer, Genealogia, s. 59—61; Hofmeister A., Genealogische Untersuchungen zur Geschichte des pommerschen Herzogshauses, Grieswald 1938 s. 12—21; Jasiński K., Rodowód pierwszych Piastów, W.—Wr. 1992 s. 73—4; Słownik starożytności słowiańskich, P. 1977 V 583; Werhmann M., Genealogie des pommerschen Herzogshauses, Stettin 1937; — Górski K., Na północ od Wełny. Studium z dziejów osadnictwa pogranicza pomorsko-wielkopolskiego, w: Studia historica w 35-lecie pracy naukowej Henryka Łowmiańskiego, W. 1958 s. 139—40; Kiersnowski R., Świętopełk — „dux Odrensis”, „Przegl. Zachodni” T. 8: 1952 s. 517; Koczy L., Kilka uwag o najstarszych dziejach Pomorza, „Roczn. Hist.” R. 8: 1932 s. 148; Kujot S., Dzieje Prus Królewskich, „Roczn. Tow. Nauk. w Tor.” R. 22—25: 1915—18 s. 235; Labuda G., Czy książęta zachodniopomorscy wywodzili się z Piastów? „Studia i Mater. do Dziej. Wpol. i Pomorza” T. 4: 1958 z. 1 s. 33—47; Łowmiański, Początki Pol., V 418; Maleczyński K., Bolesław Krzywousty, Wr. 1975 s. 139—40; Mitkowski J., Pod berłem książąt pomorskich, w: Pomorze Zachodnie, P. 1949 s. 81—2; tenże, Pomorze Zachodnie w stosunku do Polski, P. 1946 s. 25; Myśliński K., Bogusław I książę Pomorza Zachodniego, Bydgoszcz— Gd.—Szczecin 1948 s. 53—6; Naruszewicz A., Historia narodu polskiego, Kr. 1859 II 118; Obrzyński A. W., Uwagi na temat organizacji politycznej Pomorza na przełomie XI/XII wieku, „Studia i Mater. do Dziej. Wpol. i Pomorza” T. 16: 1987 z. 2 s. 89; Piskorski J. M., Pomorze plemienne. Historia — archeologia — językoznawstwo, P.—Szczecin 2002 s. 57—73; Powierski J., Stosunki polsko-pruskie do 1230 r. ze szczególnym uwzględnieniem roli Pomorza Gdańskiego, Tor. 1968 s. 101—2; Powierski J. i in., Studia z dziejów Pomorza w XII w., Słupsk 1992 s. 26; Quandt L., Ostpommern, seine Fürsten, fürstlichen Landestheilung und Districte, „Baltische Studien” Bd. 16: 1857 nr 2 s. 70—1; tenże, Zur Urgeschichte der Pomoranen, tamże Bd. 22: 1868 s. 181—2; Rosik S., Bolesław Krzywousty, Wr. 2013 s. 167—8; Rymar E., „Dagome iudex” jako organiczna część decyzji Mieszka I w sprawie podziału Polski na dzielnice. Reanimacja koncepcji o piastowskim rodowodzie dynastii pomorskiej, „Mater. Zachodniopomor.” T. 32: 1986 s. 293—350; tenże, Niektóre aspekty dyskusji wokół początków dynastii książęcej na Pomorzu Nadwiślańskim, „Roczn. Gdań.” R. 43: 1983 z. 1 s. 22; tenże, Rodowód książąt pomorskich, Szczecin 2005 s. 87—9; Spors J., O domniemanej jedności plemiennej i państwowej Pomorza we wczesnym średniowieczu, w: Społeczeństwo Polski średniowiecznej, Red. S. K. Kuczyński, W. 1994 VI 32; tenże, Pochodzenie dynastii książęcych na Pomorzu w XI i XII wieku — w szczególności Świętobora i Świętopełka z Kroniki Galla Anonima, „Roczn. Hist.” R. 49: 1983 s. 1—46; tenże, Podziały administracyjne Pomorza Gdańskiego i Sławieńsko-Słupskiego od XII do początku XIV w., Słupsk 1983 s. 196—7; tenże, Z genealogii pierwszych książąt wschodniopomorskich, w: Z badań nad społeczeństwem i kulturą Pomorza Środkowego, Słupsk 1977 s. 28—9; Śliwiński B., Początki Gdańska. Dzieje ziem nad zachodnim brzegiem Zatoki Gdańskiej w I połowie X wieku, Gd. 2009 s. 55—124; tenże, Pomorze w polityce i strukturze państwa wczesnopiastowskiego (X—XII w.), „Kwart. Hist.” T. 107: 2000 z. 2 s. 3—38; Tęgowski J., Spokrewnienie Bolesława Krzywoustego ze Świętoborem i Świętopełkiem, książętami pomorskimi z początków XII wieku, „Genealogia” T. 12: 2000 s. 7—21; Tymieniecki K., Pomorze za Bolesławów, „Roczn. Hist.” R. 3: 1927 s. 18; Wagilewicz J., Genealogia książąt i królów polskich od roku 880—1195, Lw. 1866 s. 44, 52; Werhmann M., Geschichte von Pommern, Gotha 1904 I 56; Wojciechowski Z., Jeszcze o Mieszku I. Nieco polemiki i uzupełnień, w tym słowo o pochodzeniu dynastii zachodniopomorskiej, „Zap. Tow. Nauk. w Tor.” T. 10: 1935—7 s. 239—42; tenże, Polska nad Wisłą i Odrą w X wieku, Kat. 1939 s. 172; Zakrzewski S., Mieszko I jako budowniczy państwa polskiego, Kr. 2006 s. 116; — Długosz, Annales, I; Kantzow T., Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku, Oprac. K. Gołda i in., Szczecin 2005 I; Mon. Pol. Hist. (S. N), II.
Błażej Śliwiński