Świętosław Litwos (Litwosz) z Businy i Kazanowa h. Grzymała (zm. między 1430 a 1436), wielkorządca krakowski, protoplasta rodziny Kazanowskich.
Był synem Dominika z Businy i Lipek, kaszt. konarskiego sieradzkiego (1377—90). Miał braci: Gronostaja Wyszotę (Wyssotę) z Businy (zm. po 1441, zob.), Grzymałę z Lipek, pokojowca króla Władysława Jagiełły (1394—1408), Mroczka z Businy, podrzęczego (wicewielkorządcę) krakowskiego (1408—13), oraz Mikołaja, plebana w Czarncy, i Przecława, plebana w Pyzdrach.
Zapewne dzięki staraniom ojca Ś. z bratem Grzymałą znaleźli się przed r. 1393 na dworze króla Władysława Jagiełły jako jego pokojowcy; po raz pierwszy w tym charakterze Ś. został odnotowany w r. 1393. Nosił wówczas przezwisko Litwos, co oznacza, że prawdopodobnie jeszcze przed r. 1393 jeździł z monarchą na Litwę. Często bywał przez króla wysyłany w różnych sprawach. T.r. zawiózł do Nowego Miasta Korczyna dwa emaliowane brunatne pierścienie, które następnie Władysław Jagiełło polecił wysłać żonie księcia Witolda, księżnej Annie Światosławownie. W sprawach króla przebywał też t.r. na Mazowszu. Na polecenie władcy w r. 1394 wypłacono Ś-owi, jego bratu Grzymale i innym pokojowcom po półtorej grzywny na jedwabne kaftany. T.r. towarzyszył monarsze w objeździe Małopolski; został wysłany z Chełma z listami króla do Krakowa, a następnie wrócił do orszaku królewskiego. Na początku r. 1395 Władysław Jagiełło wysłał go z Sandomierza do Krakowa po medyka Dominika, któremu Ś. następnie towarzyszył w drodze do księcia Świdrygiełły. Przed 6 X 1405 objął urząd wielkorządcy krakowskiego; skoncentrował się na ściąganiu zaległości z kar sądowych od r. 1393, otrzymując regularnie z sądu wyższego prawa niemieckiego na zamku krakowskim wykazy skazanych na kary pieniężne od r. 1399. W wydanym w styczniu 1406 dokumencie poświadczył, że mieszczanie Koszyc zapłacili wszelkie nałożone na nich kary. T.r. razem z poddanymi króla ze Stradomia procesował się z dwudziestoma czterema kmieciami z Czyżyn, oskarżonymi o bezprawie i pobicia. Wobec rozpoczętego t.r. przez Henryka Zelera z Norymbergi sporu o sołectwo w Bronowicach Niemieckich (obecnie Bronowice Wielkie w Krakowie) wydał zakaz zajmowania dóbr posesora Bronowic, żupnika krakowskiego Mikołaja Bochnera i sołtysa bronowickiego Konrada Zegelbacha, do czasu powrotu króla z Wielkopolski do Krakowa. Również w r. 1406 wystąpił jako świadek w dokumencie wyroku sądu ziemskiego krakowskiego, kończącego wieloletni spór między Krakowem a Lwowem o drogę handlową do Tartarii (na Krym) i Mołdawii. Pod koniec t.r. sądził w zastępstwie star. krakowskiego Jana z Tarnowa, był również asesorem na roczkach sądowych w Żarnowcu. Wspólnie ze star. Janem z Tarnowa stłumił w r. 1407 rozruchy antyżydowskie w Krakowie. T.r. dostał od rajców krakowskich wino i łososie. Jako jeden z podejrzanych o zabór dóbr klasztoru klarysek w Krakowie został t.r., na polecenie papieża Grzegorza XII, wezwany na przesłuchanie do urzędu oficjała krakowskiego.
Ś. zabiegał o całość majątku wielkorządowego. Wraz z Michałem, rządcą z Łobzowa, procesował się z sołtysem Paszkiem i włodarzem Grzegorzem z Bronowic o bezprawne łowienie ryb w Królewskiej Rzece (Rudawie). W l. 1407—8 pozywał Zaklikę z Korzkwi o główszczyznę za zabitego przez jego włodarza mieszczanina z Proszowic oraz o szkody wyrządzone w mieście wielkorządowym. Świadkował w dokumencie kaszt. wiślickiego Klemensa Moskorzowskiego w sprawie fundacji ołtarza p. wezw. Wniebowstąpienia Pańskiego w katedrze krakowskiej. Z braćmi Grzymałą i Mroczkiem przebywał od czerwca do sierpnia 1408 w sprawach monarchy na Litwie, zatrzymując się po drodze na dwa dni w Nowym Mieście Korczynie. Powołał w tym czasie brata Mroczka na urząd podrzędczego (wicewielkorządcy) krakowskiego. W r. 1409 pozwał łaziebnika z «Łaźni od panny Beaty», zapewne przed Bramą Miejską Kazimierza, o bezprawne wbicie 150 pali w grunt królewski. Na polecenie króla zachował w r. 1410 spadkobierców Dominika, kucharza królowej Jadwigi, przy darowanych mu przez nią prawach do łanu w Skotnikach. Poświadczył w Krakowie w r. 1411 sprzedaż części młyna z przyległościami w Proszowicach. Jego umiejętności gospodarcze wykorzystał w r. 1412 opat klasztoru benedyktynów na Łyścu (Świętego Krzyża) Jan Katarzynka, ustanawiając go opiekunem dóbr i zarządcą wszystkich swych posiadłości. W r. 1413 razem ze współrodowcem, sędzią sandomierskim Mikołajem Cztanem, Ś. dowodził szlachectwa i h. Grzymała Mikołaja Żydówki z Racławic. Choć w maju t.r. ustąpił z urzędu wielkorządcy, objął go z polecenia króla w styczniu 1414 ponownie, po krótkim urzędowaniu Dziersława (zmarł przed 19 X 1413) i zastępstwie Klemensa Wątróbki ze Strzelec; świadczy to, że władca cenił go jako sprawnego zarządcę i organizatora. W r. 1414 został Ś. pozwany przez Stanisława z Mojkowic o zadane mu rany i wyrządzone krzywdy. Od króla otrzymał w r. 1415 polecenie wydawania co tydzień klasztorowi kanoników regularnych przy kościele Bożego Ciała w Kazimierzu po dwie miary żyta.
Gdy w r. 1411 Ś. z ludźmi wtargnął do Dobczyc, podejmując próbę wyegzekwowania wyroków sądowych i pozbawienia Marcina Moskorzowskiego (syna Klemensa) tenuty dobczyckiej, ten oskarżył go o szkody na kwotę 100 grzywien i wytoczył proces przedłużany z powodu jego niestawiennictwa aż do r. 1416. Wprawdzie Ś. poręczył dług Elżbiety, matki Marcina, ale w r. 1416 pozwał go o przybycie do Sieciechowic z dziesięcioma równymi sobie oraz ośmioma niższego stanu i zabór dwudziestu trzech sztuk bydła z poręk i kar. Pozwał także Piotra z Cikowic o wycięcie drzew w Puszczy Niepołomickiej. Z powodu konfliktu z Klemensem Wątróbką ze Strzelec stanął przed sądem wiecowym i wraz z Wątróbką został 30 IX 1416 skazany na kary «piętnadzieścia» sądową i «siedmnadzieścia» królewską za używanie w trakcie rozprawy nieobyczajnych słów. T.r. był też jednym z poręczycieli Bartosza z Dębna, że pod zakładem 2 tys. fl. stawi się on przed królem i rozjemcą w sporze dziedziców Łuczyc: na jego ręce Piotr pod karą trzech grzywien miał zapłacić 18 grzywien swej matce Wichnie. Osobnym dokumentem, wydanym w obecności kaszt. i star. krakowskiego Krystyna z Ostrowa oraz kustosza sandomierskiego i pisarza ziemskiego krakowskiego Stanisława Ciołka, poświadczył, że Piotr Gundel z Olkusza sprzedał za 150 grzywien rajcom kazimierskim łaźnię przed Bramą Miejską Kazimierza. Podczas drugiej kadencji Ś-a na wielkorządach brakowało pieniędzy na potrzeby dworu królewskiego i w r. 1417 został Ś. pozwany przez mieszczan krakowskich o należności za piwo i wino wynoszące 1241 grzywien. Na urzędzie wielkorządcy zastąpił go w poł. marca 1417 Klemens Wątróbka ze Strzelec. Ś. w l. 1418—19 procesował się z nim o konia, którego, jak zeznali zakonnicy z klasztoru Bożego Ciała, zabrał mu on ze szpitala na Stradomiu; sąd grodzki orzekł, że jeśli kaszt. krakowski stwierdzi, że koń należy do Ś-a, wówczas Wątróbka albo zwróci mu konia, albo za niego zapłaci. W r. 1420 pozwała Ś-a Katarzyna, wdowa po Henryku Parchwiczu z Krakowa, o 50 grzywien długu za zbroję dla króla; sąd uznał, że jeśli monarcha nie przejmie tego długu, to Ś. sam jej zapłaci. Ś. zobowiązał się też wówczas zapłacić 14 grzywien i 6 skojcy Katarzynie, żonie Piotra Zeifreda z Krakowa. Własne długi u mieszczan krakowskich spłacał w l. 1421—4. Jesienią 1422 ponownie objął na krótko urząd wielkorządcy. W r. 1425 naganił szlachectwo Klemensa z Pomorzan. Jako wielkorządca miał do pomocy pisarzy: Michałka (1406—7), Henryka (1408), Stanisława z Damic (1415), Dziwisza (1415) i Więcesława, który w r. 1418 przyjął prawo miejskie Krakowa. Do obowiązków pisarzy należało też ściąganie kar sądowych. Głównym egzekutorem królewskich kar sądowych był podległy Ś-owi Jan Krzepki, któremu np. w r. 1412 polecił przekazać wykaz 32 kar za r. 1411. Wspierał też go często w jego konfliktach z unikającymi płacenia kar, np. w r. 1416 poręczył zasądzoną na nim karę w wysokości 67 grzywien za rany zadane Mikołajowi Ślaszowi ze Szczepanowa. Ś. przez wiele lat pozostawał z braćmi w niedziale.
W r. 1405 wspólnie z nimi wziął w zastaw część Businy za 100 grzywien od dziedziców z Rossoszycy; w r. 1407 kupili ją oni za 400 grzywien. W wyniku dokonanego w r. 1416 podziału dóbr Ś. z Mikołajem dostali dzierżawione wsie królewskie Siedlec i Będków (pow. radomszczański) oraz w ziemi sandomierskiej: Kazanów, Sierosławice, części w Gowarczowie i Rapocicach. Ponieważ część pozyskana przez nich miała niższą wartość od działów pozostałych braci, Grzymała i Mroczek mieli im wypłacić po 50 grzywien. Od tego czasu Ś. rozpoczął zabiegi o powiększanie własnego majątku. Jeszcze w r. 1416 wziął w dzierżawę na trzy lata za 70 grzywien od Konstantego z Mikluszowic połowę tej wsi i cały Dębowy Dział z rudą (kuźnicą), pozyskał też sądownie 200 grzywien, na wójcie mstowskim Dobku z Żurawia, a Nawojowi z Tęczyna pożyczył 20 grzywien. Od Anny, żony Piotra Gizy z Łazisk, wydzierżawił tę wieś na trzy lata za 30 grzywien. W r. 1417 Urszula, wdowa po Piotrze Osmanie z Krakowa, po raz czwarty okazała przed sądem zastawiony przez Ś-a pancerz, który sąd nakazał sprzedać. W r. 1419 pod karą trzech grzywien miał zapłacić 32 grzywny i 9 skojców Katarzynie Zawrzykrajowej z Krakowa. W r. 1421 został wspomniany jako dziedzic Kazanowa, Brodów, Sierosławic i Dęby. W r. 1424 miał kilka spraw przed sądem ziemskim krakowskim, m.in. z Hinczką z Wąglan, który oskarżył Ś-a o bezprawne trzymanie jego dziedziny Bedlna i szkodę na 100 grzywien. W r.n. Ś. nie stawił się w sądzie przeciw Annie Stypce z Żurawia, którą oskarżył o posiadanie dziedziny Żuraw, na której pozyskał 150 grzywien. W r. 1428 sprzedał część Pomorzan Falisławowi z Wyszyny. W r.n. pozwał Franciszka Gryfa z Chronowa o wierzchowca wartości 24 grzywien. Ostatnia wiadomość o Ś-ie pochodzi z r. 1430, kiedy sprzedał on część Dęby z rudą za 300 grzywien. Ś. zmarł między l. 1430 a 1436.
Żoną Ś-a była nieznana bliżej Małgorzata (zm. po 1436), która kupiła w r. 1430 Dębę za 100 grzywien od Małgorzaty z Dęby, a jako wdowa wspólnie z synami w r. 1436 zastawiła jej część. Z tego małżeństwa pochodziło czterech synów: Jan, Mikołaj, Dominik i Jerzy oraz córka Barbara. Jan pisał się z Dęby i Kazanowa, w l. 1408—14 wspomagał ojca w zarządzaniu wielkorządami i egzekwowaniu kar. Mikołaj dziedziczył w Kazanowie i Sierosławicach, jako zaciężny wziął udział w wojnie trzynastoletniej z zakonem krzyżackim, dowodząc rotą 160 konnych. Dominik z Kazanowa (zm. 1485) był od r. 1454 star. niepołomickim, był też star. radomskim (1463—85), wojskim lubelskim (1464—81) i łowczym krakowskim (1472—4). Uczestniczył w wojnie trzynastoletniej i po przegranej bitwie pod Chojnicami (18 IX 1454) wywiózł króla Kazimierza Jagiellończyka do Bydgoszczy. W r. 1468 ufundował wspólnie z monarchą klasztor bernardynów w Radomiu. Jerzy (zm. 1489) rozpoczął w r. 1442 studia na Uniw. Krak., od r. 1465 był kanonikiem przemyskim, sandomierskim i w kolegiacie św. Jerzego w Krakowie, od r. 1468 archidiakonem i oficjałem lubelskim, a w l. 1465—87 pisarzem w kancelarii królewskiej. Przez pewien czas zarządzał żupą przemyską i był poborcą cyzy (podatek od piwa) lubelskiej. W r. 1465 przejął opiekę nad opustoszałym kościołem p. wezw. Świętego Krzyża w Kleparzu pod Krakowem z klasztorem benedyktyńskim w obrządku słowiańskim. Córka Ś-a Barbara wyszła za mąż za Stanisława Oraczowskiego z Przybysławic, który w r. 1448 oprawił jej po 75 grzywien posagu i wiana.
Brak przesłanek do uznania za syna Ś-a Stanisława Litwosa, w l. 1423—35 pokojowca królewskiego, a za krewnego — Piotra Litwosa, występującego w l. 1407—8 przed sądem grodzkim, mieszczanina kleparskiego, który w r. 1409 przyjął prawo miejskie Krakowa.
Przy wystawionym przez Ś-a dokumencie z r. 1413 zachowała się pieczęć z h. Grzymała i napisem: +s*swanthoslai*de*bussina*p[ro]curatoris*c.
Boniecki, IV 277, IX 354—5; Fedorowicz, Dostojnicy i urzędnicy; Szymczakowa, Szlachta sieradzka, s. 378—96; Urzędnicy, IV; — Sikora F., Grzymałowie z Businy w służbie Władysława Jagiełły, w: Polska, Prusy, Ruś. Rozprawy ofiarowane prof. zw. dr. hab. Janowi Powierskiemu w trzydziestolecie pracy naukowej, Red. B. Śliwiński, „Gdań. Studia z Dziej. Średniowiecza” 1995 nr 2 s. 149—62; tenże, Rejestr długów wielkorządcy krakowskiego Świętosława Litwosa z Businy sprzed roku 1417, w: Cracovia, Polonia, Europa. Studia z dziejów średniowiecza ofiarowane Jerzemu Wyrozumskiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, Kr. 1995 s. 69—80; tenże, Wielkorządy krakowskie na przełomie XIV i XV wieku, w: Urzędnicy dworu monarszego dawnej Rzeczypospolitej i państw ościennych. Materiały sesji zorganizowanej przez Zamek Królewski na Wawelu listopad 1993, Red. A. Gąsiorowski, R. Skowron, Kr. 1996 s. 111, 126—7; Wroniszewski J., Nobiles Sandomirienses. Rody Dębnów, Janinów, Grzymałów, Doliwów i Powałów, Kr. 2013; — Długosz, Annales, X (błędnie jako Mikołaj); Kod. katedry krak., cz. 2; Kod. m. Kr., cz. I—II; Kod. Mpol., IV; Najst. księgi m. Kr., cz. 2 s. 278; Najstarsza księga sądu najwyższego prawa niemieckiego na zamku krakowskim, Wyd. A. Kłodziński, „Arch. Kom. Prawn.” T. 10: 1936 (adnotacje Ś-a jako wielkorządcy przy zapiskach z l. 1393—1405 sporządzono po r. 1405); Potkański K., Zapiski herbowe z dawnych ksiąg ziemskich przechowanych w archiwach radomskim i warszawskim, „Arch. Kom. Hist.” T. 4: 1938 nr 57; Rachunki dworu Władysława Jagiełły; Starod. Prawa Pol. Pomn., II nr 1265, 1296, 1598, VIII nr 5859, 6156, 6230a, 6320a, 6765 (adnotacje Ś-a jako wielkorządcy przy zapiskach z l. 1397—9 sporządzono po r. 1405); Zbiór dok. mpol., cz. 1 nr 292, cz. 6 nr 1740, 1793; Żydzi w średniowiecznym Krakowie. Wypisy źródłowe z ksiąg miejskich krakowskich, Oprac. B. Wyrozumska, Kr. 1995 nr 178; — Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Terr. Crac., t. 3b s. 45, 73, 339, 385, 523, 537, 544, 568, 618, 637, 653, 659, 662—3, 682—3, t. 5 s. 51, 97, 150, 233, 255, 263, 265, 318, 360, 446, t. 6 s. 1, 23, 37, 49, 76, 98, 104, 107, 157, 179, 198—200, 205, 211—12, 225, 231, 236, 240, 249, 255, 259, 261—3, 296, 298, 324, 331, 360, 362, 517, 547, 610, t. 7 s. 37, 392, 398, 421, t. 9 s. 37, t. 13 s. 208, t. 146 s. 9, 26, t. 193 s. 97, 102, 294, 300, 341, 345, 351, t. 194 s. 7—8, t. 195 s. 36, t. 311 s. 38, t. 312 s. 28, 178, Castr. Crac., t. 1 s. 40, 53, 61, 77—8, 459—60, 514, t. 1a k. 60, 79v, 107v, 108, 110v, 111, 112v, 129, 131, 135v, t. 1b s. 5, 12, 26, 99—100, 146, 148—9, t. 2 s. 180.
Franciszek Sikora