Świętosław (zm. ok. 1410), karmelita, kapelan papieski, biskup łucki.
Był synem bliżej nieznanego Jarosława, prawdopodobnie Czechem, chociaż nie można wykluczyć też jego polskiego pochodzenia. Władysław Abraham niesłusznie identyfikował go z pisarzem kancelarii króla Kazimierza Wielkiego, występującym w źródłach w l. 1368—9.
W nieznanym czasie, zapewne w Pradze, wstąpił Ś. do zakonu karmelitów i możliwe, że pobierał nauki w tamtejszym zakonnym studium generalnym. Był już profesem karmelitańskim, gdy 15 XI 1392 został przez papieża Bonifacego IX mianowany kapelanem papieskim. Za zgodą i dyspensą Stolicy Apostolskiej, po rezygnacji Jakuba z Tachowa, otrzymał 28 V 1399 probostwo w Radčicach (obecnie Mariánské Radčice) w diec. praskiej; należące do majątku klasztoru cysterskiego w Oseku, było otaksowane na 4 grzywny srebra rocznie. Z objęciem tego beneficjum Ś. miał jednak trudności, bowiem bezprawnie zajął je Mikołaj z Lubania, podający się za kapłana diec. miśnieńskiej. Dn. 28 VI 1401 papież polecił audytorowi apostolskiemu Leonardowi z Sulmony przekazanie kościoła w Radčicach Ś-owi, nawet jeżeli zostanie stwierdzone, że nie ma on do niego praw.
Nie wiadomo, kiedy Ś. przybył do Polski; mogło to wiązać się z fundacją klasztoru Karmelitów w Krakowie, dokonaną przez parę królewską Jadwigę i Władysława Jagiełłę w l. 1395—7, lub z królewską fundacją konwentu karmelitańskiego w Poznaniu (1399/1400); w obu przypadkach sprowadzono zakonników z Pragi. Zapewne dzięki przychylności Bonifacego IX został Ś. jako sufragan halicki prekonizowany 12 V 1404 na pierwszego ordynariusza biskupstwa łuckiego, wyodrębnionego z diec. włodzimierskiej, z wyraźnym wskazaniem obowiązku rezydencji w diecezji i zakazem wykonywania czynności biskupich poza jej obszarem. Granice nowej diecezji pokrywały się wg prawa kanonicznego z granicami istniejącej w Łucku diec. prawosławnej. W starszej literaturze istniał pogląd, że Ś. cieszył się poparciem króla Władysława Jagiełły, jednak w rzeczywistości było odwrotnie: objęcie przez Ś-a katedry w Łucku destabilizowało stosunki kościelne na Wołyniu i spotkało się ze sprzeciwem zarówno monarchy, jak i wielkiego księcia lit. Witolda. Powstanie diec. łuckiej spowodowało też konflikt Ś-a z bp. włodzimierskim Grzegorzem Buczkowskim, wspieranym przez Witolda, obawiającego się zapewne dążeń do oderwania części Wołynia od Litwy i przyłączenia do Korony. Ś. prawdopodobnie przez pewien czas starał się wykonywać obowiązki pontyfikalne. W czerwcu 1406, wspólnie z bp. przemyskim Maciejem i bp. kamienieckim Aleksandrem, uczestniczył we Lwowie w synodzie prowincjalnym zwołanym przez arcybp. halickiego Jakuba Strepę; w synodzie nie wziął udziału bp Buczkowski, pragnący wyzwolić się spod zależności metropolity halickiego. Podczas synodu Ś. z bp. kamienieckim Aleksandrem, rektorem kościoła paraf. w Kamieńcu Podolskim Zygmuntem i domownikiem bp. kamienieckiego Mikołajem, zwanym Opulskim, świadkował 19 VI t.r. w dokumencie donacyjnym arcybp. Strepy dla kościoła franciszkanów lwowskich p. wezw. Świętego Krzyża. W r. 1409 uczestniczący w soborze w Pizie Buczkowski zwrócił się do (anty)papieża Aleksandra V z prośbą o rozstrzygnięcie konfliktu ze Ś-em; oponentowi zarzucał, że nie tylko niezgodnie z prawem objął biskupstwo w Łucku, ale ponadto niesłusznie domagał się, by w tym mieście, większym od Włodzimierza, był kościół katedralny, pierwotnie tam ufundowany. Buczkowski oskarżał też Ś-a o liczne krzywdy i gwałty, uniemożliwianie sprawowania jurysdykcji biskupiej ordynariuszowi włodzimierskiemu, oraz o działania sprzeczne z interesami wielkiego księcia Witolda, niegodzącego się z podziałem uposażonej przez siebie diec. włodzimierskiej. Spór między Ś-em a Buczkowskim był rozpatrywany przez komisję pod przewodnictwem bp. Sabiny, kard. Enrico Minutoli, ale 3 VIII, decyzją Aleksandra V, sędzią w tej sprawie wyznaczono uczestniczącego w soborze bp. krakowskiego Piotra Wysza, lepiej orientującego się w stosunkach kościelnych na Rusi. (Anty)papież pisząc o zgorszeniu wiernych wywołanym sporem, wyraźnie faworyzował bp. włodzimierskiego. Wydając Wyszowi polecenie rozstrzygnięcia konfliktu, ani razu nie nazwał Ś-a biskupem, ponadto nakazał wezwać go na przesłuchanie z innymi świadkami, a także sugerował, że w przypadku potwierdzenia się oskarżeń Buczkowskiego należy przywrócić bp. włodzimierskiemu jurysdykcję nad Łuckiem, nałożyć na Ś-a karę kościelną bez możliwości apelacji, usunąć go z biskupstwa, nakazać mu wieczne milczenie oraz polecić wypłatę odszkodowania. Aleksander V zastrzegł jednak, że po wysłuchaniu argumentacji obu stron, bp krakowski może odrzucić oskarżenia Buczkowskiego. Wysz otrzymał wolną rękę w sprawie ostatecznej sentencji wyroku, który powinien zostać wydany zgodnie z sumieniem i uczciwym rozeznaniem, bez możliwości apelacji. Wyrok ten nie jest jednak znany; o ile w ogóle został orzeczony przez Wysza, raczej nie był dla Ś-a korzystny. W niedatowanym liście Władysława Jagiełły (być może z ok. r. 1410), skierowanym do nieznanego z imienia papieża (może do papieża Aleksandra V lub jego następcy, Jana XXIII), Ś., nazwany nieposłusznym biskupem i uzurpatorem, został oskarżony o doprowadzanie do podziału diec. włodzimierskiej oraz bezprawne i zuchwałe przywłaszczenie katedry w Łucku. Władca zaznaczył także, że po konsultacji z wielkim księciem Witoldem zaaprobował uposażenie diec. włodzimierskiej. Z kontekstu oskarżeń króla wynika, że Ś. żył jeszcze w tym czasie. Zmarł po ok. r. 1410 lub został usunięty z biskupstwa. Diec. łucka nie została obsadzona i przestała funkcjonować.
Być może stronnikami Ś-a w konflikcie z bp. włodzimierskim byli pleban łucki Hińcza i tamtejsi dominikanie.
Enc. katol., XIX 400; Hierarchia catholica medii aevi, I 314; Nitecki P., Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965—1999. Słownik biograficzny, W. 2000 s. 440; Prokop K. R., Biskupi pomocniczy w diecezjach polskich w dobie przedtrydenckiej, Kr. 2002; tenże, Sylwetki biskupów łuckich, Biały Dunajec 2001; Szostkiewicz, Katalog biskupów obrządku łac., s. 568, 603; — Abraham W., Jakub Strepa arcybiskup halicki, Kr. 1908 s. 54—7; tenże, Udział Polski w soborze pizańskim, „Rozpr. AU Wydz. Hist.-Filoz.” T. 47: 1905 s. 148—9; tenże, Z dziejów dawnego biskupstwa w Łucku, „Kwart. Hist.” T. 51: 1937 s. 143—4; Fijałek J., Biskupstwa wołyńskie Polski i Litwy w swych początkach, „Spraw. AU” T. 16: 1911 nr 4 s. 20—1; Graff T., Episkopat monarchii jagiellońskiej w dobie soborów powszechnych XV wieku, Kr. 2008; Kijak S., Piotr Wysz biskup krakowski, Kr. 1933 s. 54—5; Klimecka G., Nieznane źródło do historii kultury XV wieku. Próba określenia proweniencji i identyfikacji autora, „Muzyka” 1992 nr 4 s. 85; taż, Z historii tworzenia języka dokumentu polskiego wieków średnich. Formularz ciechanowski, W. 1997 s. 46; Kumor B., Organizacja diecezji litewskich do końca XV wieku, w: Chrzest Litwy. Geneza. Przebieg. Konsekwencje, Red. M. T. Zahajkiewicz, L. 1990; tenże, Początki metropolii wileńskiej, „Studia Teolog.” R. 5—6: 1987—8 s. 76—7; Malinowski M., Kołosok B., Zarys dziejów diecezji łuckiej oraz katedry Św. Piotra i Pawła w Łucku, Kalwaria Zebrzydowska 1993 s. 15; Nikodem J., Witold. Wielki Książę Litewski (1354 lub 1355 — 27 października 1430), Kr. 2013; Trajdos T. M., Dominikanie i franciszkanie na ziemiach ruskich Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego wobec władzy państwowej za panowania Władysława II Jagiełły, w: Klasztor w państwie średniowiecznym i nowożytnym, Red. M. Derwich, A. Pobóg Lenartowicz, Wr. 2005 s. 438—40; tenże, Fundacja klasztoru karmelitów trzewiczkowych na Piasku w Krakowie, „Nasza Przeszłość” T. 60: 1983 s. 125—6; tenże, Kościół katolicki na ziemiach ruskich Korony i Litwy za panowania Władysława Jagiełły (1386—1434), Wr. 1983 I; tenże, Polityka Władysława II Jagiełły wobec Kościoła Katolickiego na ziemiach ruskich Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, „Zesz. Nauk. UJ. Prace Hist.” T. 141: 2014 z. 2 s. 333; tenże, U zarania Karmelitów w Polsce, W. 1993; Wysokiński I., Kościół łaciński na ziemiach ruskich Korony i Litwy w początkach panowania Jagiellonów, „Przegl. Hist.” T. 76: 1985 z. 3 s. 551—2; — Bull. Pol., III; Monumenta Vaticana res gestas Bohemicas illustrantia, sumptibus comitiorum regni Bohemiae ediderunt ad recensendos historiae Bohemicae fontes delegate. Acta Urbani VI et Bonifatii IX. 1378—1404, Ed. C. Krofta, Pragae 1903—5 V; Pontificia Commissio ad Redigendum Codicem Iuris Canonici Orientalis. Fontes, S. 3, Ed. A. L. Tăutu, Vaticanis 1971 XIII/2; Relationes status dioecesium in Magno Ducatu Lituaniae, Ed. P. Rabikauskas, Romae 1978 II.
Tomasz Graff