Paszkowski Tytus (ok. 1860–1894), działacz rewolucyjny, aptekarz. Ur. w majątku Ligiszki w pow. wiłkomierskim, ze strony ojca pochodził z drobnoszlacheckiej rodziny osiadłej od XVIII w. w Kowieńszczyźnie. Ojciec P-ego, Eliasz, patronował szeroko rozgałęzionej rodzinie, zajmował się wychowaniem bratanka Władysława, ojca Marii, znanej działaczki socjalistycznej (zob.). Matka, Kazimiera z Dłuskich, pochodziła z Podola i była podobno spokrewniona z Alojzym, Janem i Kazimierzem Dłuskimi, pionierami polskiego ruchu socjalistycznego. P. kształcił się początkowo w domu, następnie w klasycznym gimnazjum w Wilnie. W tajnych kółkach uczniowskich poznał ideologię Narodnej Woli i jak wielu ówczesnych rewolucjonistów postanowił «pójść w lud». Z pocz. stycznia 1880 wyjechał do Warszawy, gdzie pracował jako zwrotniczy na stacji: wg wystawionego mu później świadectwa «w pracy był gorliwy i cieszył się dobrą opinią». Prawdopodobnie jeszcze w Warszawie nawiązał kontakty z powstałą we wrześniu 1882 partią Proletariat, po powrocie do Wilna w październiku 1883 uczestniczył w działalności propagandowej miejscowej grupy tej partii. Aresztowany 23 III 1884 pod zarzutem udziału w Proletariacie, przebywał pół roku w areszcie prewencyjnym. Decyzją administracyjną z 18 IX 1884 zaliczono mu areszt na poczet kary i skazano na 2 lata jawnego dozoru policji. Nie mając ani środków, ani możliwości dalszego kształcenia się zaczął praktykować w różnych aptekach wileńskich.
Zapewne już w r. 1885 P. został wciągnięty przez Izaaka Dembo i Antoniego Gnatowskiego do wileńskiego koła sympatyków Narodnej Woli. Z początkiem 1887 r. Bronisław Piłsudski skontaktował go z przybyłym do Wilna M. Kanczerem, przedstawicielem frakcji terrorystycznej Narodnej Woli, utworzonej u schyłku 1886 r. przez grupę młodych rewolucjonistów rosyjskich. P., od r. 1886 właściciel składu komisowego materiałów aptecznych, zobowiązał się dostarczyć środków chemicznych dla przygotowania materiału wybuchowego do planowanego na dzień 1 (13) III 1887 zamachu na cara Aleksandra III. Spisek wykryto przypadkowo i jeszcze przed planowanym terminem aresztowano w Petersburgu głównych organizatorów na czele z A. I. Uljanowem, starszym bratem W. I. Lenina. P. wydany przez M. Kanczera, któremu jako wysłannikowi petersburskich spiskowców przekazał niektóre chemikalia potrzebne do przygotowania bomby, został 22 III 1887 aresztowany w mieszkaniu B. Piłsudskiego. Przewieziony po kilku dniach pod silną eskortą do Petersburga, był wraz z innymi uczestnikami spisku sądzony 27 IV – 1 V 1887 przez specjalną Komisję Senatu rządzącego; fakt dostarczenia środków chemicznych usprawiedliwiał chęcią zysku. Skazany jak wszyscy na śmierć, w wyniku prośby do cara uzyskał złagodzenie wyroku do 10 lat katorgi, którą odbywał pod Karą w obwodzie Zabajkalskim. Brał tam udział w słynnej «tragedii karyjskiej», zbiorowym usiłowaniu samobójstwa na znak protestu przeciwko stosowaniu kar cielesnych wobec więźniów politycznych. Po likwidacji w związku z tym katorgi karyjskiej został w końcu 1890 r. wysłany do Jakucji. W r. 1893 wyszedł na tzw. osiedlenie, w rok później zastrzelił się w Jakucku. Od r. 1885 był żonaty z Heleną Walentynowicz.
Istnieje też inna wersja, wg której samobójstwo P-ego zostało upozorowane dla umożliwienia ucieczki z Jakucka. P. podając się za syna prawosławnego duchownego, Mikołaja, mieszkać miał potem w Kijowie i współpracować z Socjaldemokratyczną Partią Robotniczą Rosji, miał też uczestniczyć w rewolucji październikowej i wojnie domowej na terenie Kijowa i Homla. Zmarł jakoby w kwietniu 1922 w Kijowie. Ponieważ jednak Feliks Kon, współtowarzysz P-ego z katorgi, w publikowanych już po rewolucji wspomnieniach nie odwołał wiadomości o samobójstwie, trudno dać wiarę tym informacjom.
A. I. Uljanov i delo 1-go Marta 1887 g., Moskva–Leningrad 1927; Jędrzejewicz W., Kronika życia Józefa Piłsudskiego 1867–1935, Londyn 1977 I; Kapłanas I., Epizod v gorode Vil’no, „Kommunist” 1966 nr 8 s. 58–9; Kulczycki L., Rewolucja rosyjska, Lw. 1911 Cz. 2 s. 534–8; Očerki revolucionnych svjazej narodov Rossii i Polši 1815–1917, Moskwa 1976; Pobóg-Malinowski W., Józef Piłsudski 1861–1906, W. 1935 I; tenże, Niedoszły zamach 13 marca 1887 roku i udział w nim Polaków, „Niepodległość” T. 10: 1934; Życie i praca Marii Paszkowskiej. Księga Pamiątkowa, W. 1929 s. 52, 68; – Archiwum Ruchu Robotniczego, W. 1976 III; Kon F., W katordze na Karze. Ze wspomnień „Proletariatczyka”, Kr. 1908 s. 75; toż, w: Kon F., Narodziny wieku. Wspomnienia, W. 1969 s. 330; Kółka socjalistyczne, Gminy i Wielki Proletariat, Zebrał, oprac. i wstępem opatrzył L. Baumgarten, W. 1966; Krzywicki L., Wspomnienia, W. 1958–9 II–III; Pervoe Marta 1887 g., Moskva 1927; Piłsudski J., Pisma zbiorowe, W. 1937 I; – „Katorga i Ssylka” 1930 nr 2; „Krasnaja Letopis” 1922 nr 5; „Niepodległość” T. 4: 1931, T. 11: 1935; „Przedświt” 1896 nr 4 s. 28; – Centr. Gosud. Ist. Archiv (Leningrad): 140585 nr 10777 k. 31–31v., nr 10770 k. 19–25, 29–29v., nr 10887 k. 17–20, 1405 87 nr 10219 k. 264–266; – List Julii T. Paszkowskiej z Kijowa z 25 VIII 1977 (w Mater. Red. Słown. Biogr. Działaczy Pol. Ruchu Robotniczego).
Alicja Pacholczykowa