Tarnowska z Ustrzyckich Urszula (przed 1755–1829), pamiętnikarka.
Ur. zapewne we Wróblewicach (Wróblowicach) koło Drohobycza, pochodziła z rodziny wywodzącej się ponoć z tzw. kniaziów wołoskich (sołtysów), osiadłych w XVI w. w okolicach Ustrzyk Dolnych, którzy na przełomie XVII i XVIII w. przyjęli katolicyzm. Była córką Bogusława Augustyna Ustrzyckiego h. Przestrzał (ok. 1712 – 14 XII 1784), kaszt. inowłodzkiego, i Konstancji z Siemianowskich h. Grzymała (ok. 1721 – 23 XII 1796), córki Mikołaja i Franciszki z Mokronowskich, siostry Andrzeja (zob.), Ludwika (zob.) i Wojciecha (1729–1790, zob.) Mokronowskich, damy Krzyża Gwiaździstego (1776). Jedyny brat Kazimierz (1758 – 1 X 1786) był poetą, szambelanem królewskim, uczestnikiem «obiadów czwartkowych», posłem na sejmy w l. 1778, 1782 i 1784, konsyliarzem Rady Nieustającej i wolnomularzem. Jej daleką krewną była Apolonia z Ustrzyckich, żona Kazimierza Poniatowskiego (1721–1800, zob.).
Po sześciotygodniowej znajomości poślubiła 14 III 1781 w kościele Dominikanek we Lwowie Rafała Amora Tarnowskiego (1741–1803, zob.); małżonkowie zamieszkali w należących do rodziców T-iej Wróblewicach. T. była obecna w październiku t.r. w Wiśniowcu u marszałkostwa w. kor. Mniszchów, Michała i Urszuli z Zamoyskich, w czasie spotkania wielkiego księcia rosyjskiego Pawła i jego żony Marii, księżniczki Wirtemberskiej, z królem Stanisławem Augustem. W grudniu 1782 we Wróblewicach urodziła pierwsze dziecko, syna Ignacego, który zmarł po dziesięciu dniach; przez trzy miesiące ciężko potem chorowała. W r. 1783 jeździła z mężem do Grodna i Wilna w sprawach procesowych o Kożangródek (Kazangródek), sukcesji po Teodorze Tarnowskim; proces zakończono 3 VI t.r. Prawdopodobnie na początku r. 1784 za sumy posagowe T-iej (wg intercyzy wniosła 300 tys. posagu i wartą 24 tys. wyprawę) małżonkowie nabyli dobra Drążgów (Drążków, Drzązgów) w pobliżu Puław i Dęblina; zamieszkali na miejscowej plebanii i tam urodziła się 17 IV t.r. ich córka, Zofia Urszula. Z Czartoryskimi z Puław utrzymywali bliskie kontakty, zimę przeważnie spędzali we Lwowie. T. została 3 V 1785 mianowana przez cesarza Józefa II damą Krzyża Gwiaździstego. Dn. 20 XI t.r. w Drążgowie na plebanii powiła syna, Jana Władysława. Jesienią 1786 była w Dęblinie, gdzie u marszałkostwa Mniszchów bawił Stanisław August, skąd zdążyła dotrzeć do Wróblewic tuż przed śmiercią brata; po zmarłym odziedziczyła Wróblewice, a jak zanotowała, zawdzięczała mu «słodycz wynikającą z roztropnej nauki», twierdziła też, że to on uczynił ją «oświeconą». Pod koniec r. 1785 lub na początku r.n. przeprowadziła się z rodziną do wzniesionego pałacu w Drążgowie. W dziedzicznych dobrach męża, Wasylowie, zwanych też Wasylowszczyzną lub Wasiłkami w woj. kijowskim, Tarnowscy gościli w dn. 22–23 III 1787 podążającego do Kaniowa Stanisława Augusta; T. zapewne brała udział w przygotowaniu inscenizacji i tekstu kantaty, którą na cześć króla «kilka panienek za nimfy poprzebieranych, śpiewało […] w czterech strofach», sama zaś z krewną, Józefą Puzynianką, starościanką upicką, śpiewała (być może do własnego tekstu) pieśń na cześć gościa. Z mężem towarzyszyła królowi w dalszej podróży, m.in. w celu podjęcia starań o odzyskanie sąsiadujących z Wasylowem dóbr Obuchów, przejętych w r. 1711 przez Rosję. W Kaniowie 10 IV 1787 była z mężem prezentowana carycy Katarzynie II, a 6 V t.r. ich półtoraroczny syn, Jan Władysław, dostąpił w szalupie na Dnieprze ceremonii dopełnienia chrztu, dokonanej przez pisarza w. lit., ks. Adama Naruszewicza; rodzicami chrzestnymi byli Stanisław August i Katarzyna II, a T. w prezencie od władczyni otrzymała zegarek. Już wtedy, 16 V w Tulczynie, malutki Jan Władysław został zapisany jako towarzysz w partii ukraińskiej Szczęsnego Potockiego. Przy okazji wyjazdu do Kaniowa T. odbyła prawdopodobnie «sentymentalną» podróż na Wołoszczyznę, była też w Mohylowie i Kamieńcu Podolskim.
Na wieść o uchwalonej przez Sejm Wielki stutysięcznej armii T. na potrzeby wojska ofiarowała kolczyki, wycenione 10 XI 1788 na 4500 złp. Dar składała razem ze starościną opinogórską Antoniną z Czackich Krasińską, siostrą Tadeusza i Michała Czackich, budząc entuzjazm; z mężem była wtedy u marszałka sejmu, Stanisława Małachowskiego. Przekazanie darów upamiętnił anonimowy wiersz „Do J. W. Rafała i Urszuli z Ustrzyckich hrabstwa Tarnowskich” (b.m.r.w.). Dn. 1 V 1789 małżonkowie wypłynęli z Drążgowa Wieprzem, a następnie Wisłą, do Gdańska; podróż trwała dwanaście dni, ale już 8 VI t.r. byli w Warszawie, gdzie T. w gronie arbitrów z zainteresowaniem śledziła obrady Sejmu Wielkiego, sympatyzując z reformatorami. Goszczący w tym czasie u Tarnowskich poeta, Franciszek Fredro Boniecki, chwalił w wierszu „Do J.W.U.z.H.T.” patriotyczne wychowanie czteroletniego towarzysza partii ukraińskiej, któremu matka sprawiła mundur, a ładownicę opatrzyła własną inskrypcją („Wierszo-pismo czyli zabawki różne…” [b.m.w.] 1790 I). Przebieg sejmiku w Opatowie, zwołanego na 8 II 1790 dla obrania komisarzy cywilno-wojskowych, obserwowała T. z chóru kościelnego i spisała relację z jego obrad. W czasie uchwalania Ustawy Rządowej 3 V 1791 bawiła z dziećmi we Lwowie, w Warszawie natomiast uczestniczyła w obchodach pierwszej rocznicy jej przyjęcia. Po wybuchu 20 V 1792 wojny z Rosją przesłała gen. Tadeuszowi Kościuszce otrzymany od Katarzyny II zegarek. Pod koniec lipca t.r. wyjechała z dziećmi na krótko z Drążgowa, chroniąc się w Sandomierskiem u Joachima Tarnowskiego (zob.), brata męża, przed działaniami wojennymi.
Insurekcja kościuszkowska zastała T-ą w Drążgowie; była obecna w Stężycy 7 V 1794, gdy jej mąż ze szlachtą ziemi stężyckiej podpisywał akces do powstania. Wobec nalegań męża, wyjechała w czerwcu t.r. do Lwowa. Za udział w powstaniu skonfiskowano Tarnowskim Wasylów, który dostał się Franciszkowi Ksaweremu Branickiemu. W marcu 1796 była we Lwowie na ślubie Józefy Puzynianki i Augustyna Debolego, byłego polskiego przedstawiciela dyplomatycznego w Rosji, którego charakter i patriotyzm wielce ceniła. Dla odzyskania zasekwestrowanego majątku wybrała się do Grodna, by prosić o pomoc Stanisława Augusta i gen.-gubernatora lit. N. Repnina. Ze spędzonych tam pięciu dni (22–27 VI 1796) sporządziła dokładny raport dla męża, barwnie opisując tamtejsze stosunki i spotkane osoby, m.in. Stanisława Trembeckiego, z którym rozmawiała o literaturze, oraz swoje starania o majątek, pt. Bytność moja w Grodnie r. 1796 (Wspomnienia damy polskiej z XVIII wieku…, „Arch. Wróblewieckie” t. 1: 1869). Jej zabiegi zakończyły się pomyślnie i pod koniec t.r. Tarnowscy odzyskali Wasylów; wkrótce go jednak sprzedali, kupując w zamian Markuszew (Markuszów), położony między Lublinem a Puławami. Po śmierci matki została T. pełnoprawną właścicielką Wróblewic, które wcześniej wykupiła po tym, jak brat przegrał je w karty, oraz pobliskiej Śniatynki.
Na początku XIX w. T. z mężem przeniosła się do Warszawy i tylko miesiące letnie spędzała w Drążgowie. W r. 1802 małżonkowie kupili od Stanisławostwa Potockich pałac przy ul. Krakowskie Przedmieście (nr 388); tam 8 III 1803 zmarł mąż. Z inspiracji T-iej pałac znacznie przerobiono; zgodnie z ówczesną modą urządzono m.in. salę z malowidłami «pompejańskimi» i pokój «à la Watteau». Zajęła się też urządzaniem ogrodu w Markuszewie i w r. 1804 zawarła kontrakt z J. Savage’em, ogrodnikiem z Puław. W r. 1805 bawiła na pruskim Śląsku u wód w Warmbrunn (Cieplice). W czasie wizyty cesarza Rosji Aleksandra I w Puławach (29 IX – 20 X 1805) była wśród zaproszonych gości; wydarzeniu temu poświęciła rozdział Rok 1805, życie prywatne imperatora rosyjskiego Aleksandra I w Puławach i różne anegdoty o bytności jego tamże (Wspomnienia). Po wkroczeniu wojsk francuskich do Warszawy uczestniczyła, zapewne pod koniec r. 1806 lub na początku r.n., w jednym z balów, na którym z cesarzem Napoleonem I tańczyła poloneza. W warszawskim pałacu T-iej odbywały się okazjonalnie posiedzenia Tow. Przyjaciół Nauk, a w r. 1809 mieszkał tam Julian Ursyn Niemcewicz. Z kolei w r. 1810 w jej Drążgowie przebywał pamiętnikarz Prot Lelewel. Ona sama była w Warszawie w maju 1812, podczas wizyty króla Westfalii Hieronima Bonaparte. Po klęsce Napoleona wspierała w l. 1814–15 akcję zbierania datków na armię austriacką.
T. miała ambicje literackie, wg Romana Aftanazego korespondowała z uczestnikami «obiadów czwartkowych» oraz Czartoryskimi z Puław i Ignacym Potockim, a także układała wiersze (m.in. Pieśń Polaka, Pieśń o beatyfikowanym Asie oraz Mensis September, w: „Katalog rękopisów Biblioteki Narodowej. Zbiory Biblioteki Rapperswilskiej”, W. 1938 II). Spisywała też wspomnienia, w większości retrospektywne, czasami na bieżąco, bywało, że zaznaczała dzień, w którym pisze. Wspomnienia te, wg wydawcy, jej prawnuka, Władysława Tarnowskiego (zob.) powstawały od razu jako trzy pamiętniki. W jednym spisywała wydarzenia europejskie w nawiązaniu do spraw krajowych, w drugim w sposób fragmentaryczny sprawy rodzinne i osobiste, a w trzecim sprawy krajowe, w których brała udział lub była ich świadkiem. Część trzecią, zachowaną w rękopisie (Xięnga czasu, B. Narod., rkp. 9052 IV) prawnuk opublikował jako Wspomnienia damy polskiej z XVIII w. Obejmuje zdarzenia z l. 1789, 1790, 1791–2, 1794, 1796 i 1805 („Arch. Wróblewieckie” t. 1: 1869). Część drugą (jej rękopis nie jest znany) wydał jako Pamiętnik damy polskiej (tamże t. 2: 1876), prawdopodobnie zamieszczając w nim ciąg wydarzeń europejskich z tłem krajowym; ponieważ są tam również wątki osobiste, nie jest jasne, czy to wersja autorska T-iej, czy redakcja wydawcy. Ostatni zapis z tej wersji nosi datę 3 XI 1811, wiadomo jednak, że T. pisała i później. Część rodzinna i osobista nie została wydana i losy rękopisu nie są znane. Notatki ozdabiała rysunkami, szkicowała też widoki z okolic; zachowały się kopie litograficzne jej pejzaży: Widok Drążgowa oraz Widok na Wieprz i miasteczko Baranów (Muz. Narodowe w Warszawie). Zapamiętano ją jako «ugrzecznioną i z dobrym sercem, ale zanadto dumną i pełną etykiety» (L. Dembowski); wg prawnuka, Stanisława Tarnowskiego, nielubiąca jej młodzież nazwała ją «hrabejsą» (wg W. Dworzaczka) lub «hrabysą» (wg „Domowej Kroniki Dzikowskiej”). Pod koniec życia ociemniała. Zmarła w Drążgowie 13 XI 1829; podawane nieraz daty jej śmierci 1830 lub 1831 są błędne.
W małżeństwie z Rafałem Amorem Tarnowskim miała T., oprócz dzieci wymienionych, córkę Olimpię (informacje o dzieciach zob. w biogramie męża).
Pośmiertnie opublikowano T-iej, poza częściami pamiętników, także fragmenty pt. Król Hieronim w Warszawie w 1812 roku. Z niewydanego rękopismu wyd. W. T. („Ruch Liter.” t. 2: 1876 s. 54 i n.) oraz Pamiątki o Rafale Tarnowskim. Ustęp dodatkowy ze „Wspomnień damy polskiej z XVIII wieku” (tamże s. 73 i n.). Wspomnienia i zapiski pamiętnikarskie T-iej świadczą o jej zaangażowaniu w sprawy publiczne oraz wykształceniu i były wielokrotnie wykorzystywane przez badaczy epoki i popularyzatorów.
Portret przez Józefa Pitschmanna sprzed r. 1800 w Muz. Narod. w Kr. (sygn. MNK II – a-1074 <311021>); – Dunin-Borkowski J. S., Panie polskie przy dworze rakuskim, Lw. 1891; Dworzaczek; Estreicher; Estreicher w. XIX; Katalog rękopisów Biblioteki Narodowej. Zbiory Biblioteki Rapperswilskiej, W. 1938 II cz. 2; Nekrologi „Kuriera Warszawskiego” 1821–1939, W. 2001 I; Nowy Korbut, IV–VI; Słown. geogr. (Wróblowice); Święcki, Historyczne pamiątki, II 480; Żychliński, VI 375–7; – Grochola A., Urszula Tarnowska, w: artystki polskie. Katalog wystawy, W. 1991; – Aftanazy, Dzieje rezydencji, VIII; Augustyn M., Dzieje rodzin szlacheckich herbu Przestrzał od XVI do XVIII wieku, „Bieszczad” t. 9–10: 2002–3 cz. 1–2; Baczkowski M., W służbie Habsburgów. Polscy ochotnicy w austriackich siłach zbrojnych w latach 1772–1815, Kr. 1989; Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy od schyłku XVI wieku do czasów współczesnych, Tarnobrzeg 1996 s. 46–74; Kaleta R., Oświeceni i sentymentalni, Wr. 1971; Korzon, Wewnętrzne dzieje, III; Krakowski B., Oratorstwo polityczne na forum sejmu czteroletniego. Rekonesans, Gd. 1968; Rolnik D., Portret szlachty czasów Stanisławowskich, Kat. 2009; tenże, Sapiehowie czasów Stanisławowskich na kartach pamiętników polskich, w: Sapiehowie epoki Kodnia i Krasiczyna, Red. K. Stępnik, L. 2007; tenże, Urszula Tarnowska z Ustrzyckich i jej pamiętnik. O mentalności i świadomości „dam polskich” końca XVIII w., w: Staropolski ogląd świata, Red. E. Kościk i in., Tor. 2017; Sobieszczański F., Warszawa, W. 1967 II; Szczygielski W., Referendum trzeciomajowe. Sejmiki lutowe 1792 roku, Ł. 1994; Zielińska T., Poczet polskich rodów arystokratycznych, W. 1997; – Dembowski L., Moje wspomnienia, Pet. 1898 I 204, 246, 288; Diariusz sejmu […] grodzieńskiego […] 1784, W. 1785; Diariusz sejmu walnego ordynaryjnego warszawskiego […] 1778, W. 1779 s. 4; Diariusz sejmu […] warszawskiego 1782, W. (b.r.w.); [Giller A.], Wróblewice z księgi wspomnień B. Sulity, „Kłosy” t. 31: 1880 s. 342, 365; Korespondencja Adama Naruszewicza 1762–1796, Wyd. J. Platt, Wr. 1959; Koźmian K., Pamiętniki, Wr. 1972 III; Lelewel P., Pamiętniki i diariusz domu naszego, Wr. 1966; Listy Katarzyny z Potockich Kossakowskiej kasztelanowej kamieńskiej, Wyd. K. Waliszewski, P. 1883; Maksimowicz K., Wiersze polityczne sejmu Czteroletniego, W. 1998; [Naruszewicz A.], Diariusz podróży Najjaśniejszego Stanisława Augusta, króla polskiego, na Ukrainę i bytność w Krakowie aż do powrotu do Warszawy dnia 22 lipca roku 1787, W. 1788 s. 145; Tarnowski S., Domowa kronika dzikowska, Oprac. G. Nieć, Kr.–Rudnik 2010; Trembecki S., Pisma wszystkie, Oprac. J. Kott, W. 1953 I; – „Gaz. Pol.” 1829 nr 315 s. 1355 (nekrologi).
Dariusz Rolnik