Tatarkiewicz-Małkowska z domu Tatarkiewiczówna Wanda (1890–1972), aktorka, pisarka, reżyser teatralny i radiowy.
Ur. 12 I w Suwałkach, była córką Józefa Franciszka Stanisława (1848–1912), weterynarza, i Małgorzaty z Wojtkiewiczów (ok. 1860–1929). Miała czterech braci, m.in. Bolesława (ur. 1888) i Jerzego.
Uczyła się w Warszawie w siedmioklasowej pensji Jadwigi Sikorskiej; zajęcia z dykcji prowadziła tam Romana Popiel. W r. 1907 zdała maturę, po czym uczęszczała na wyższe Kursy Naukowe dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego w Krakowie (lub na Kursy Pedagogiczne dla Kobiet Jana Miłkowskiego w Warszawie). Naukę aktorstwa, zdobywaną prywatnie u Popiel, Marii Przybyłko-Potockiej i Józefa Kotarbińskiego, kontynuowała w Szkole Aplikacyjnej przy Warszawskich Teatrach Rządowych. Debiutowała w zespole Przybyłko-Potockiej, występującym od 5 VIII 1909 na Wystawie Rolniczej w Częstochowie. Po jej roli w granym tam „Osiołku” G. A. Caillaveta i R. de Flersa napisano w „Scenie i Sztuce” (1909 nr 38), że «posiada niewątpliwy talent liryczny». Od jesieni 1910 była zaangażowana w Teatrze Polskim w Łodzi u Aleksandra Zelwerowicza, ale na początku grudnia r.n. wraz z nim i grupą aktorów przeniosła się do Teatru Zjednoczonego w Warszawie, kierowanego przez Franciszka Rychłowskiego; zagrała tam m.in. Haneczkę w „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego (reż. Zelwerowicz). Już jednak wiosną 1912 Arnold Szyfman zaangażował ją do organizującego się Teatru Polskiego. Grając Klarę w „Zemście” Aleksandra Fredry, występowała z tym zespołem od 11 X t.r. do końca listopada w Mińsku, Kijowie, Żytomierzu i Petersburgu.
W wystawionym 29 I 1913 na inaugurację Teatru Polskiego „Irydionie” Zygmunta Krasińskiego (reż. Szyfman) zagrała Służebnicę II. Drobna, zgrabna, pełna wdzięku, obdarzona miłym głosem, była obsadzana w takich rolach, jak Ariel w „Burzy” W. Shakespeare’a (reż. J. Sosnowski), Anioł i Piaskarz w „Szopce warszawskiej” Artura Oppmana (reż. M. Węgrzyn), Skierka w „Balladynie” Juliusza Słowackiego (reż. Węgrzyn), Pacholę w „Dziadach” Adama Mickiewicza (reż. Sosnowski) i Magdusia w „Królewnie Lilijce” Tadeusza Konczyńskiego – debiucie reżyserskim Leona Schillera, współreżyserowanym przez Konstantego Tatarkiewicza (premiera 22 XII 1917). W zespole Teatru Polskiego pozostała do końca sezonu 1917/18. Przeniosła się następnie do Teatru Praskiego, gdzie w l. 1919–21 grała m.in. Joasa w „Sędziach” Wyspiańskiego (reż. B. Gorczyński) i Hesię w „Moralności pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej (reż. J. Kęcki). Z tym zespołem przeszła do nowo utworzonego w Warszawie Teatru im. Wojciecha Bogusławskiego, w którym wystąpiła m.in. jako Anioł i Gazeciarz w „Szopce polskiej” Oppmana (reż. L. Śliwiński). Od r. 1920 należała do ZASP. Na jubileuszu Mariana Tatarkiewicza 4 III 1923 zagrała w jego sztuce (i w jego reżyserii) „W sieciach satyra”. Na sezon 1923/4 wróciła do Teatru Polskiego, występując m.in. jako Laldomina w „Uczcie szyderców” S. Benellego (reż. R. Ordyński).
Od r. 1924 w Teatrze im. A. Fredry w Warszawie T.-M. reżyserowała sztuki dla dzieci. Z poznanym wówczas Benedyktem Hertzem założyła objazdowy teatrzyk dla dzieci. Premiery teatrzyku odbywały się początkowo w Teatrze im. Fredry, który wyszedł z kryzysu finansowego dzięki wystawieniu sztuk autorstwa T.-M-iej i Hertza w ich inscenizacji: Zaklęte trzewiczki, czyli Jak szewc uszczęśliwił królewnę, Szopka warszawska oraz Cudowny sen (informacje na temat autorstwa tych i następnych utworów są niekiedy sprzeczne); kolejne premiery teatrzyku odbywały się w Teatrze Nowości, a dalsze w kinie «Rialto». Teatrzyk, w którym grała także T.-M., występował m.in. w Bydgoszczy, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Lwowie, Łodzi, Poznaniu, Toruniu i Wilnie; dziecięcą «gwiazdą» tego zespołu była Nina Wilińska. Dla nowo założonego Teatru Odrodzonego na warszawskiej Pradze (T.-M. związała się z nim w r. 1925) przetłumaczyła z języka niemieckiego „Jarmark małżeński” G. Okonkowsky’ego (premiera 13 XI 1926). Kolejne utwory duetu autorskiego T.-M-iej i Hertza w większości wystawiane były w ich inscenizacji, m.in.: Jaś i Małgosia, „Pan Kotek był chory…” wg Stanisława Jachowicza, „Koza, Kózka i Wilk” wg bajki Mickiewicza („Płomyk” 1926 nr 400, „Bajki na scenie”, W. 1951 ), Psotny Ignaś, Czerwony Kapturek, Sen Kazi („Teatr w Szkole” 1936/7 nr 4–5), Ninka nie chce iść do szkoły, „Konik polny i mrówka” wg J. de La Fontaine’a („Bajki na scenie”, W. 1951) oraz Krasnoludek ukarany; w wielu z nich T.-M. odtwarzała różne postaci. Objazdowy teatrzyk dziecięcy działał do r. 1928.
Występem przed mikrofonem Polskiego Tow. Radiotechnicznego 17 II 1926 rozpoczęła T.-M. współpracę z radiem. Już 25 II t.r. odbyła się premiera minisłuchowiska „Pan Kotek był chory” w jej reżyserii. Dyrekcja powstającego wówczas Polskiego Radia (PR) zaproponowała T.-M-iej stworzenie działu programów dla dzieci. Pierwszy program został wyemitowany w maju, a 2 IX otrzymała etat kierownika Działu Dziecięcego. Przygotowywała baśnie i bajki, wprowadzała m.in. tematy związane z przyrodą, techniką, sportem, życiem szkolnym i podróżami. Wystąpiła w wyreżyserowanym wspólnie z Hertzem słuchowisku „Wesele Boryny” wg fragmentu „Chłopów” Władysława Stanisława Reymonta (emisja 19 XII). Równocześnie w sezonie 1926/7 występowała w Teatrze im. Fredry. Dla PR opracowała w r. 1927 „Kulig w Tarninach” wg fragmentu „Popiołów” Stefana Żeromskiego (reż. A. Węgierko) oraz wyreżyserowała m.in. fragment „Balladyny”, w którym także wzięła udział.
W sezonie 1927/8 w Teatrach Miejskich w Łodzi wystawiono sztuki dla dzieci autorstwa T.-M-iej i Hertza: Tomcio Paluch (9 X 1927, reż. T.-M.) oraz Choinka Buma i Bączka (6 I 1928, reż. K. Tatarkiewicz). Wkrótce jednak zrezygnowała z pracy na scenie i poświęciła się działalności radiowej. Początkowo opowiadała w PR bajki, m.in. „Przygody Maciusia” Janiny Porazińskiej (1928), następnie reżyserowała, m.in. „Jak krasnoludki dopomogły Skrobkowi” wg „O krasnoludkach i sierotce Marysi” Marii Konopnickiej (1929), a także dokonywała radiofonizacji i reżyserowała, m.in. „Syrenę” H. Ch. Andersena (1930). Przygotowywała również słuchowiska dla dorosłych, m.in. dokonała radiofonizacji i wyreżyserowała „Dziadów cz. II” Mickiewicza (1 XI 1928) oraz „Dziewiczy wieczór” Zapolskiej (1929). Od r. 1927 prowadziła audycje dla dzieci: „Skrzynka pocztowa”, następnie „Listy od dzieci”, a od r. 1931 „Skrzynkę dziecięcą” (po pewnym czasie z Henrykiem Ładoszem). Do współpracy z Działem Dziecięcym PR pozyskała m.in. Janusza Korczaka, Stanisława Sumińskiego (z tematyki przyrodniczej), Wacława Frenkla (cykl o technice), Henryka Stanisława Mościckiego (pogadanki historyczne) i Jana Żabińskiego (opowieści z życia zwierząt), a także pisarzy: Porazińską, Marię Dąbrowską, Hannę Januszewską, Marię Kownacką, Lucynę Krzemieniecką, Ewę Szelburg-Zarembinę, Arkadego Fiedlera, Jana Grabowskiego i Kazimierza Konarskiego. W programie radiowym znajdowały się też przygotowane przez T.-M-ą wspólnie z Hertzem słuchowiska, m.in. Złotonóżka u krasnoludków oraz Gdy niósł prezenty Mikołaj Święty («wymyśliła» T.-M., «zrymował» Hertz, „Teatr w Szkole” 1934 nr 3, 5). W wytwórni płyt Syrena Record wyreżyserowała w r. 1936 audycję „Jesteśmy jednej krwi” Hertza dla Funduszu Szkolnictwa Polskiego za Granicą.
Po wybuchu drugiej wojny światowej T.-M. zakończyła 18 X 1939 pracę w PR. W czasie okupacji niemieckiej prowadziła początkowo czytelnię dla dzieci, a od maja do września 1940 była kelnerką w cukierni Kazimierza Dakowskiego. Zatrudniona od 1 X 1941 do sierpnia 1944 w Sekcji Opieki nad Dziećmi Rady Głównej Opiekuńczej, organizowała świetlicowe i ogrodowe zabawy teatralne. Była pomysłodawczynią i redaktorką wydawanego przez Stołeczny Komitet Samopomocy Społecznej – Sekcja Opieki nad Dziećmi i Młodzieżą (najpierw za zgodą władz okupacyjnych, potem konspiracyjnie) miesięcznika „Komunikat Półkolonijno-Ogródkowy”, ukazującego się zapewne od lipca 1940 do co najmniej sierpnia 1942. Redagowała też podziemny „Biuletyn Świetlicowy” oraz występowała na tajnych koncertach dla dorosłych. Wysiedlona po upadku powstania warszawskiego 1944 r., zamieszkała w miejscowości Puszcza Mariańska.
Po powrocie do Warszawy 13 I 1945 wznowiła T.-M. pracę w PR (mieszczącym się na Pradze) jako kierownik Działu Dziecięcego; pierwszą audycję wyemitowano 18 II. Została członkiem Stronnictwa Demokratycznego. W okresie reorganizacji PR wyreżyserowała „Moralność pani Dulskiej”; premiera odbyła się 24 XI 1949 w Teatrze Ziemi Opolskiej w Opolu. T.r. została reżyserem Teatru dla Dzieci w PR. Wyreżyserowała m.in. „W pustyni i w puszczy” wg Henryka Sienkiewicza w adaptacji Januszewskiej (1955), a także „Księcia i żebraka” wg M. Twaina w adaptacji Jadwigi Żylińskiej (1956). W r. 1955 otrzymała nagrodę Prezesa Rady Ministrów, w r.n. obchodziła 30-lecie pracy w PR, a w r. 1958 została laureatką nagrody Radia i Telewizji Polskiej. Kolejnymi pracami reżyserskimi T.-M-iej były m.in.: „Kaprys królowej Marysieńki” Januszewskiej wg fragmentu „Pamiętników” Jana Chryzostoma Paska, „Rogaliki króla Jana” Anny Świrszczyńskiej, „Artysta z wioski Doborján” Joanny Guze (na temat F. Liszta), „Cerebroskop” Konrada Fiałkowskiego, wszystkie w r. 1961, oraz „Niebieski ptak” wg M. Maeterlincka w opracowaniu Januszewskiej. T.r. obchodziła 50-lecie pracy artystycznej. Przygotowała potem m.in. „Powrót z Haranu” Michała Toneckiego (1962), „Braci Grimm i Panią Holle” Żylińskiej (1963), „Przygody Dory i Flory” (1963) wg „Wiatru z księżyca” E. Linklatera w adaptacji Andrzeja Nowickiego, „Koncert Półpanka” wg „O krasnoludkach i sierotce Marysi” w adaptacji Januszewskiej (1964) oraz „Przygody Czarnego Noska” Porazińskiej (1966). Dn. 1 III 1967 przeszła na emeryturę; t.r. otrzymała nagrodę ministra kultury i sztuki III st. Kontynuowała pracę w PR, reżyserując m.in. „Czuka i Heka” wg A. Gajdara w opracowaniu Anieli Jasińskiej (1969), „Bajkę o wesołej Maluni i zaczarowanym wilku” Julii Hartwig wg baśni francuskiej (1970) oraz „Słodkie i słone morze” wg Włodzimierza Odojewskiego (1970). W r. 1970 została laureatką Złotego Mikrofonu. Na dalszą pracę nie pozwoliła jej choroba (przeszła wylew). W sumie wyreżyserowała ok. 3500 audycji, głównie dla dzieci. Ostatnie lata spędziła w Domu Artystów Weteranów Scen Polskich w Skolimowie. Tam zmarła 13 X 1972, została pochowana 18 X w Warszawie na cmentarzu Powązkowskim w grobie rodzinnym (kw. 256–6). Była odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1954), Srebrnym Krzyżem Zasługi (1946) oraz Medalem 10-lecia Polski Ludowej (1955).
W zawartym ok. r. 1920 małżeństwie (zakończonym rozwodem) z Witoldem Małkowskim (1884–1962), scenografem, miała T.-M. syna Jana Gwalberta Małkowskiego (1922–1983), reżysera radiowego i realizatora dźwięku w Telewizji Polskiej.
Audycje w reżyserii T.-M. znajdują się w Archiwum PR w Warszawie. Na płytach CD „Polskie Radio dzieciom” ukazały się w r. 2008 „Przygody Dory i Flory” oraz „Przygody Czarnego Noska”.
Fot. w: „Tyg. Ilustr.” 1914 nr 5 (jako Piaskarz w „Szopce polskiej” Oppmana), „Antena” 1935 nr 39; – Czachowska J., Gabriela Zapolska. Monografia bio-bibliograficzna, Kr. 1966; Dramat pol.; Lerski T., Syrena Record – pierwsza polska wytwórnia fonograficzna 1904–1939, W.–Nowy Jork (2004); Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; Pleszkun-Olejniczakowa E., Słuchowiska Polskiego Radia w okresie piętnastolecia 1925–1939, Ł. 2000; Węgrzyniak R., Encyklopedia „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego, Kr. 2001; Wyspiański S., Dzieła zebrane. Monografia bibliograficzna, Kr. 1967–8 XV; – Berger B., Teatr Bogusławskiego przed Schillerem, „Pam. Teatr.” 1972 z. 1; Czempiński J., Teatry polskie w Warszawie, W. 1917 s. 239 (fot.); Kowalski J., Czasopisma działkowe do roku 1949, „Kwart. Hist. Prasy Pol.” 1988 nr 3 s. 113, 124; Kwiatkowski M., Mama, „Radio i Telewizja” 1970 nr 4 (fot.); tenże, Stary Doktor w Polskim Radio, w: Janusz Korczak – życie i dzieło, Red. H. Kirchner i in., W. 1982 s. 102–3; Lorentowicz J., Dwadzieścia lat teatru, W. 1930–5; Małkowska M., Życie na przekąskę, W. 2015; Marczak-Oborski S., Teatr czasu wojny, W. 1967; Włodek R., Jadwiga Andrzejewska na scenie i ekranie, Kr.–W. 2018; – „Express Wieczorny” 1956 nr 136 (fot.); „Gaz. Lwow.” 1927 nr 104; „Gaz. Wyborcza”, wyd. stoł., 1997 nr 239; „Głos Pol.” 1927 nr 275, 1928 nr 103; „Głos Poranny” 1929 nr 92; „Ilustr. Republika” 1926 nr 96, 297, 355; „Kur. Warsz.” 1923 nr 64, 1928 nr 48 wyd. poranne, 1929 nr 14; „Pam. Teatr.” 1973 z. 3–4 s. 360, 410–11, 415, 420–1, 423–4, 445, 1974 z. 2 s. 294–6, 1975 z. 1 s. 172, 1988 z. 3–4 s. 515–17; „Radio i Telewizja” 1961 nr 2, 33, 42, 44, 48, 51–52, 1963 nr 6, 16, 52, 1966 nr 5, 21, 25, 26, 1967 nr 10 (fot.), 1969 nr 23, 26, 27, 31, 37, 1970 nr 1; „Scena i Sztuka” 1909 nr 30; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne: Almanach sceny polskiej 1972/73, W. 1974, „Radio i Telewizja” 1972 nr 43, 44 (fot.), „Stolica” 1973 nr 1, „Życie Warszawy” 1972 nr 247, 248; – AP w Suwałkach: Akt ur.; B. Śląska w Kat.: B. Teatru Lwow., sygn. 4394 („Krasnoludek ukarany”); Inst. Teatr. im. Zbigniewa Raszewskiego w W.: teczki 842, 3433 (akta personalne, fot.); Muz. Liter. w W.: sygn. 580 (Szopka warszawska, rkp., egz. teatr.), sygn. 582 (Kot w butach, mszp.), sygn. 586 (Cudowna stajenka, mszp.), sygn. 592 (Czerwony kapturek, Konik polny i mrówka, Koza, kózka i wilk, Nina nie chce iść do szkoły, Sen Kazi, czyli Porcelanowa laleczka i Pluszowy Niedźwiedź, wszystkie mszp.); – Informacje wnuczki, Moniki Małkowskiej z W.
Roman Włodek