Tarnawski Władysław Hubert (1885–1951), historyk literatury, anglista, tłumacz, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza i Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Ur. 3 XI w Przemyślu, był synem Leonarda Michała (zob.) i Wincenty z Waygartów (zob. Tarnawska Wincenta), bratankiem Apolinarego Tarnawskiego (zob.), bratem stryjecznym Wita Tarnawskiego (zob.). Miał brata Stefana Waleriana i siostrę Jadwigę Franciszkę (informacje o rodzeństwie zob. w biogramie ojca).
Po ukończeniu szkoły ludowej T. uczył się od r. 1896 w I Gimnazjum w Przemyślu i ukończył je w r. 1903; należał do przemyskiego Tow. Młodzieży Polskiej «Znicz», z którego wystąpił w r. 1906, oraz do przemyskiego oddz. Tow. Gimnastycznego «Sokół». W r. 1903 podjął studia z zakresu filologii polskiej i filologii klasycznej na Wydz. Filozoficznym Uniw. Lwow.; słuchał wykładów Wilhelma Bruchnalskiego, Józefa Kallenbacha oraz Jana Kasprowicza z literatury angielskiej w katedrze literatury powszechnej porównawczej. Przerwał studia z powodu choroby, po czym kontynuował je od r. 1908 na Wydz. Filozoficznym UJ; słuchał wykładów Ignacego Chrzanowskiego, Jana Łosia, Stanisława Tarnowskiego, Stanisława Windakiewicza, a od r. 1911 uczestniczył w seminarium Romana Dyboskiego z literatury angielskiej. W lwowskim „Słowie Polskim” debiutował w r. 1909 wierszem z okazji setnej rocznicy urodzin Juliusza Słowackiego U grobu wieszcza (nr 508). Stopień doktora uzyskał 23 V 1913 na podstawie rozprawy O polskich przekładach dramatów Szekspira (Kr. 1914), której promotorem był Łoś. Praca, jako pierwsze studium poświęcone wszystkim przekładom dramatów W. Shakespeare’a na język polski, została wysoko oceniona przez badaczy literatury, m.in. Juliusza Kleinera („Kwart. Hist.” R. 29: 1915).
W maju i czerwcu 1913 przeszedł T. ośmiotygodniowe szkolenie wojskowe jako rezerwista w 10. p. haubic polowych armii austro-węgierskiej. Od 1 II 1914 pełnił obowiązki zastępcy nauczyciela języka polskiego, historii i geografii w macierzystym I Gimnazjum w Przemyślu; t.r. wstąpił do przemyskiego oddz. Tow. Przyjaciół Nauk. Po zmobilizowaniu 1 VIII pełnił służbę od 10 VIII w 10. p. haubic polowych na froncie rosyjskim w Król. Pol., Galicji i Karpatach. Ranny, leczył się od lutego do maja 1915 w szpitalu w Homonna (obecnie Humenné); w 2. poł. maja t.r. został przydzielony do Czerwonego Krzyża w Wiedniu. Od maja 1916 pełnił służbę w Szent György koło Bratysławy. Wyreklamowany z armii na początku października t.r. przez dyrekcję przemyskiego I Gimnazjum, był od 28 XI nauczycielem języka polskiego, łaciny i historii w III Gimnazjum w Przemyślu. Jego jubileuszowy odczyt Kościuszko. Przemówienie wygłoszone w 100 rocznicę śmierci Naczelnika do uczniów Gimnazjum III w Przemyślu na Zasaniu opublikowano w Przemyślu w r. 1917. Działał w Kole Tow. Nauczycieli Szkół Wyższych i 6 III 1918 został jego sekretarzem. Od 4 X t.r. był redaktorem naczelnym tygodnika o orientacji narodowej „Ziemia Przemyska”. Na przełomie l. 1918 i 1919 uczestniczył w kampanii wyborczej ojca do Sejmu Ustawodawczego. W r. 1919 ogłosił w lwowskim „Słowie Polskim” artykuły Agitacyjna książka. Henryk Barbusse „Ogień” (nr 202) oraz Mickiewicz o bolszewizmie (nr 315). We współpracy z Józefą Pongratz wydał pierwszy powojenny Podręcznik do nauki języka angielskiego. Według Plate’a (Przemyśl 1920 cz. 1–2, wyd. 2, Przemyśl 1921, wyd. 3, Przemyśl–W. 1927). Regularnie publikował artykuły o literaturze angielskiej w redagowanym przez Wacława Borowego miesięczniku „Przegląd Warszawski” (John Keats. , t. 1: 1921 nr 3, wyd. osobne, W. 1921, Shelley i „Prometeusz”, t. 1: 1921 nr 2, wyd. osobne, W. 1921, Szekspir czy nie Szekspir, t. 2: 1923 nr 21, wyd. osobne, W. 1923). Dla serii „Biblioteka Narodowa” przetłumaczył, opracował i poprzedził wstępami trzy dramaty Shakespeare’a: „Antoniusz i Kleopatra” (Kr. 1921), „Romeo i Julia” (Kr. 1924) oraz „Juliusz Cezar” (Kr. 1925). Na podstawie rozprawy Krzysztof Marlowe. Jego życie, dzieła i znaczenie w literaturze angielskiej (W. 1922) habilitował się 9 I 1922 na Wydz. Humanistycznym UJK. Od 15 II 1923 był członkiem przybranym Tow. Naukowego we Lwowie. W sierpniu t.r. po raz pierwszy wyjechał do Wielkiej Brytanii, co zaowocowało kolejnymi artykułami w „Przeglądzie Warszawskim”: Angielskie prymitywy powieściowe. (Lyly, Sidney, Greene, Lodge, Nashe) (t. 4: 1924 nr 38, wyd. osobne, W. 1924) oraz Dwie ostatnie sztuki Bernarda Shaw („Back to Methuselah” i „Saint Joan”) (t. 1: 1925 nr 42, wyd. osobne, W. 1925), a także cyklem felietonów Z pobytu w Londynie w „Ziemi Przemyskiej” (1923 nr 26–34, 1924 nr 1–26) oraz Z propagandy antypolskiej i polskiej w Anglii w „Słowie Polskim” (R. 29: 1924 nr 152–153).
W r. 1923 dostał T. urlop w III Gimnazjum, by z rekomendacji Dyboskiego objąć nowo utworzoną katedrę filologii angielskiej na Wydz. Humanistycznym UJK; 29 I 1924 otrzymał profesurę. Prowadził wykłady z historii literatury od epoki staroangielskiej do wiktoriańskiej oraz z literatury początku dwudziestego wieku. Opublikował pierwszy podręcznik literatury angielskiej w języku polskim Historia literatury angielskiej. t. 1: Od czasów najdawniejszych do Miltona i Drydena, t. 2: Od Swifta do Burke’a i Burnsa (Lw. 1926–30). Literaturze i kulturze angielskiej poświęcił zbiór Z Anglii współczesnej. Pięć szkiców (Lw. 1927). W dalszym ciągu sympatyzując z ruchem narodowym, został w r. 1928 przewodniczącym lwowskiego koła Stronnictwa Narodowego, a także prezesem komitetu redakcyjnego „Lwowskiego Kuriera Porannego”. Od 27 III t.r. był członkiem czynnym Tow. Naukowego we Lwowie, a od maja 1929 sekretarzem jego Wydz. Filologicznego. Publikował w „Sprawozdaniach Tow. Naukowego we Lwowie”: Falstaf a religia Szekspira (R. 9: 1929 z. 1, wyd. osobne, Lw. 1929), „Otello” jako tragedia zemsty (R. 10: 1930 z. 2, wyd. osobne, Lw. 1930), Niemiecki dramat o Tytusie Androniku (R. 12: 1932 z. 1, wyd. osobne, Lw. 1932). Razem z innymi profesorami UJK podpisał 22 XII 1930 protest przeciw uwięzieniu byłych posłów w twierdzy brzeskiej. Interesując się problematyką nauczania w Polsce języka angielskiego, opublikował artykuł Uwagi o potrzebach anglistyki w Polsce („Nauka Pol.” t. 10: 1929, wyd. osobne, W. 1929). Do zbioru „Języki nowożytne. Księga pamiątkowa I Zjazdu nauczycieli języków nowożytnych w Warszawie w dn. 2–4 lutego 1929” (W. 1929) napisał artykuł Walory etyczne powieści angielskiej. W r. 1931 ogłosił pierwszą polską pracę dla młodego czytelnika o życiu i twórczości Shakespeare’a pt. Szekspir. Książka dla młodzieży i dorosłych (Lw.); zawarł w niej także fragmenty dramatów we własnym przekładzie. Publikował artykuły przybliżające europejskie, głównie angielskie i niemieckie, badania nad twórczością Shakespeare’a (Wyniki badań shakespearowskich XX wieku, „Przegl. Human.” t. 6: 1931 z. 3–5, wyd. osobne, Lw. 1931). Do trzeciego tomu „Wielkiej literatury powszechnej” (W. 1932) pod redakcją Stanisława Lama opracował hasło Literatura angielska. W „Neofilologu” (t. 4: 1933) ogłosił artykuł O styl i język Johna Galsworthy’ego (W. 1933), będący reakcją na śmierć pisarza. Dn. 1 II 1933 w siedzibie lwowskiego Stronnictwa Narodowego wygłosił odczyt krytykujący reformę szkolnictwa wyższego Janusza Jędrzejewicza. Po wejściu reformy w życie katedra filologii angielskiej na UJK została 25 IX t.r. zlikwidowana, a T-ego przeniesiono 30 IX w stan nieczynny. Od 31 V 1934 był T. czasowo redaktorem naczelnym „Kuriera Lwowskiego”. W listopadzie t.r. został przedwcześnie przeniesiony na emeryturę. Po reaktywacji 27 X 1937 katedry filologii angielskiej na UJK prowadził wykłady i seminaria z romantyzmu angielskiego i angielskiej powieści powojennej. Badając sprawę konfesji Shakespeare’a, przychylał się do opinii o jego katolicyzmie (Szekspir katolikiem, Lw. 1938). W l. trzydziestych publikował również w „Kurierze Porannym”, „Kurierze Warszawskim”, „Kronice Polski i Świata”, „Nowej Książce”, „Scenie Lwowskiej”, „Kurierze Literacko-Naukowym” (dod. do „Ilustr. Kur. Codz.”) oraz „Listach z teatru”.
Po zajęciu Lwowa 22 IX 1939 przez wojska sowieckie T. od stycznia 1940 pracował jako profesor filologii angielskiej na Uniw. im. I. Franki. Gdy 29 VI r.n. weszły do Lwowa wojska niemieckie i zamknięto Uniwersytet, działał w konspiracyjnych strukturach Stronnictwa Narodowego. W obawie przed aresztowaniem wyjechał na przełomie l. 1942 i 1943 z rodziną do Krakowa, gdzie brał udział w tajnym nauczaniu uniwersyteckim. Po ponownym zajęciu Lwowa przez wojska sowieckie w lipcu 1944 i wznowieniu działalności Uniwersytetu wrócił na katedrę filologii angielskiej. W wyniku tzw. repatriacji opuścił Lwów z rodziną w lipcu 1945 i zatrzymał się na trzy miesiące w Przemyślu, u rodziny żony. Po śmierci 1 VI 1945 Dyboskiego objął 1 XI t.r. katedrę filologii angielskiej UJ, którą zorganizował od podstaw. W Krakowie zamieszkał z rodziną przy ul. Wenecja 17. Do r. 1946 przetłumaczył wszystkie dramaty Shakespeare’a, «jeśli nie lepiej, to przynajmniej wierniej, niż poprzednicy» („Zdrój” 1946 nr 14–15). Poza wydanymi, pozostały w rękopisie: „Otello”, „Makbeth”, „Król Jan”, „Król Henryk IV”, „Król Henryk V”, „Król Henryk VI”, „Król Ryszard III”, „Król Henryk VIII”, „Stracone zachody miłości”, „Komedia omyłek”, „Dwaj panowie z Werony”, „Poskromienie złośnicy”, „Kupiec wenecki”, „Wesołe kobiety z Windsoru”, „Wiele hałasu o nic”, „Jak wam się podoba”, „Wieczór trzech króli”, „Troilus i Kressyda”, „Koniec dzieło chwali”, „Wet za wet”, „Perykles, książę Tyru”, „Cymbelin”, „Baśń zimowa”, „Koriolan”, „Tymon Ateńczyk” i „Tytus Andronikus”. Dn. 12 VI 1946 otrzymał nominację na profesora zwycz. Prowadził wykłady z literatury angielskiej okresu reformacji i romantyzmu, popularyzował wiedzę o twórczości Shakespeare’a. Dn. 2 X 1946 został członkiem korespondentem PAU i 18 XI t.r. wygłosił w akademii referat „Romeo i Julia” i „Sen nocy letniej” jako sztuki bliźniacze („Spraw. PAU” t. 47: 1946 nr 8). Z Marią Laskowską opracował dla PSB (1948 VI) biogram Dyboskiego. Współpracował w tym czasie z „Tygodnikiem Powszechnym”, „Tygodnikiem Warszawskim”, „Zdrojem” i „Nowymi Horyzontami”.
Zaangażowany w konspirację niepodległościową, objął T. w r. 1946 funkcję wiceprezesa powołanego przez Stronnictwo Narodowe tajnego Komitetu Ziem Wschodnich, zajmującego się pomocą dla mieszkańców Lwowa oraz wydawaniem podziemnego „Biuletynu Kresowego” i „Centralnego Biuletynu Wewnętrznego”. Po rewizji w mieszkaniu został 4 XII t.r. aresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego; oskarżony o dążenie do «zmiany ustroju Państwa Polskiego», został przez Sąd Rejonowy w Warszawie skazany 1 X 1947 na dziesięć lat więzienia (na mocy amnestii z 22 II t.r. karę obniżono do pięciu lat) oraz utratę praw publicznych i honorowych. Osadzony we Wronkach, a następnie od 15 I 1948 w więzieniu mokotowskim przy ul. Rakowieckiej w Warszawie, przebywał tam w celi m.in. z Władysławem Bartoszewskim, który potem wspominał jego trzydzieści «pasjonujących» wykładów o Shakespearze. W marcu 1948 został przeniesiony do tzw. celi profesorskiej i uzyskał zgodę na kontynuowanie pracy naukowej. Napisał wówczas rozprawy: Składniki twórczości Szekspira, Szkic krytyczny o pismach niedramatycznych Shakespeare’a, Shakespeare na tle epoki, Historia powieści angielskiej oraz Historia rozwoju kultury angielskiej, przełożył wszystkie „Sonety”, poematy „Lukrecja” oraz „Wenus i Adonis” Shakespeare’a, pisząc do nich przedmowy, a także przetłumaczył „Szkice historyczne i krytyczne” T. Babingtona-Macaulaya.
Po Dyboskim był T. drugim polskim anglistą, którego praca poszerzyła wiedzę o Shakespearze i włączyła Polskę w nurt światowej szekspirologii. Jego przekłady sztuk Shakespeare’a zostały dokonane, wg Stanisława Helsztyńskiego, «bez uszczerbku dla swobody, swady, inwencji poetyckiej» („Pam. Teatr.” 1954 z. 2). T. zmarł na gruźlicę 8 IV 1951 w Warszawie w więzieniu, osiem miesięcy przed zakończeniem odbywania kary, został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kw. 140 rząd 1 grób 13) w obecności najbliższej rodziny i funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego.
Pośmiertnie ukazały się we Wrocławiu dramaty Shakespeare’a w przekładach T-ego: „Hamlet” w seriach „Nasza Biblioteka” (oprac. G. Sinko, Wr. 1953) oraz „Biblioteka Narodowa” (oprac. S. Helsztyński, wyd. 3, Wr. 1955, wyd. 4, Wr. 1960, wyd. 5, Wr. 1966, wyd. 6, Wr. 1971), w tej ostatniej także „Król Lear” (oprac. tenże, Wr. 1957), „Burza” (oprac. tenże, wyd. 3, Wr. 1958) i „Sen nocy letniej” (oprac. P. Mroczkowski, Wr. 1970, wyd. 2, Wr. 1987). W Warszawie wydano „Króla Ryszarda II” (1956, wyd. 2, 1957) oraz kilka przekładów sonetów w tomie „Sonety” (1964). W „Roczniku Przemyskim” (t. 31: 1995 z. 3) opublikowano przekład dwunastu sonetów Shakespeare’a i esej Macaulaya „Lord Clive” ze zbioru jego „Szkiców historycznych i krytycznych”. Rękopisy rozpraw i przekłady T-ego jego córka Joanna przekazała do Biblioteki Jagiellońskiej (sygn. Przyb. 616/04–624/04). Jako tłumacz Shakespeare’a T. zaistniał w odbiorze czytelniczym głównie dzięki staraniom Helsztyńskiego. Natomiast dorobek naukowy T-ego nie był po jego śmierci wznawiany.
W zawartym 26 IV 1919 małżeństwie z Marią z Kościńskich (ur. 1900), córką Józefa i Heleny z Optułowiczów, miał T. syna Władysława (1920–1962), żołnierza WP we Francji, osiadłego i zmarłego tamże, oraz córki: Jadwigę (ur. 1924), magistra farmacji, absolwentkę UJ, zamężną od r. 1947 za Zdzisławem Dobrzańskim, lekarzem, oraz Joannę (ur. 1926 we Lwowie), anglistkę, absolwentkę UJ, zamieszkałą w Krakowie, a od r. 2011 w Warszawie.
W Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie otwarto 18 XI 2011 wystawę „Żyjąc dla idei… Roman Dyboski (1883–1945). Władysław Tarnawski (1885–1951)”. Rozprawę T-ego O polskich przekładach dramatów Szekspira wykorzystano w pracy Anny Cetery i Alicji Kosim „Polskie przekłady Shakespeare’a w XIX wieku” (w druku), poświęconej recepcji Shakespeare’a w polskich tłumaczeniach.
Nowy Korbut (Słown. Pisarzy), III; Rożnowska-Szymczykowa J., Bibliografia prac Władysława Tarnawskiego (1885–1951), „Roczn. Przemyski” 1993/4 z. 4; – Biedrzycka A., Kalendarium Lwowa 1918–1939, Kr. 2012; Pudłocki T., Przemyślanin w drodze do katedry uniwersyteckiej, „Roczn. Przemyski” 2004 z. 2; tenże, Trudna rzeczywistość. Listy Władysława Tarnawskiego z więzienia do rodziny (lata 1947–1948), tamże 2005 z. 2; tenże, Władysław Hubert Tarnawski, „Zesz. Hist. WIN-u” R. 13: 2004 nr 22; tenże, Władysław Tarnawski. Cz. 5. Ostatnie lata, „Roczn. Przemyski” 2005 z. 3; tenże, Władysław Tarnawski. Pochodzenie, dzieciństwo, młodość, tamże 2001 z. 2; tenże, Władysław Tarnawski. Przemyśl, lata przełomu, tamże 2002 z. 1; tenże, Z zapomnianych artykułów Władysława Tarnawskiego, tamże 2003 z. 1; Stanisz E., Kierunki polskiej szekspirologicznej myśli krytycznej w dwudziestoleciu powojennym, Tor. 2011; Starnawski J., Sylwetki lwowskich historyków literatury, Ł. 1997; Złota Księga Wydziału Filologicznego UJ, Red. J. Michalik, W. Walecki, Kr. 2000; – Bartoszewski W., Życie trudne, lecz nie nudne, Kr. 2010; – „Chwila” 1934 nr 5456; „Wiek Nowy” 1931 nr 9007 (konflikt z L. Kozłowskim); – Arch. Nauki PAN i PAU w Kr.: sygn. KSG 176/45, SG 644/46; Arch. UJ: sygn. s III 246 (teczka osobowa), sygn. s II 519, s II 217a, 228a, sygn. s II 205a, 206a; – Mater. Red. PSB: Dokumenty dot. T-ego od córki, Joanny, fot.
Marta Gibińska-Marzec