Kulczycki Władysław Sas, pseud. i krypt. Cezary Polewka, Dobrogost, L’abbatexxx, jn (1834–1895), publicysta, emigracyjny działacz polityczny. Pochodził z licznie rozrodzonej rodziny szlacheckiej h. Sas. Ur. 2 XII we wsi Ludwinówka w gub. podolskiej. Kształcił się w domu, Niemirowie i Odessie. Ok. r. 1855 wyjechał z Rosji, zwiedził Konstantynopol i Grecję, po czym osiadł w Rzymie. W l. 1848–9 zamieścił w „Athenaeum” wileńskim rozprawki: Kilka słów o pani Sand i Dante i Beatrix. W Rzymie tłumaczył na język polski niektóre pieśni „Boskiej Komedii” Dantego („Czas” 1857) oraz sonety G. Pratiego. W r. 1860 napisał i opublikował kilka broszur politycznych (Papiestwo i aneksja, P. 1860, Włochy wobec Piusa IX, Rzym 1860, La Polonia e l’Italia dinazi a Pio IX, Roma 1860, tłum. z „Przegl. Pozn.” T. 28: 1859, oraz tłum. H. Lacordaire’a „O wolności Włoch i Kościoła”, P. 1860), w których bronił świeckiej władzy papieża. Otrzymał od Piusa IX tytuł hrabiego i szambelana papieskiego. K. był zdolnym i aktywnym publicystą. Przez wiele lat pisał rzymskie korespondencje do pism krajowych: „Gazety Codziennej” (1859–1860), „Gazety Warszawskiej”, „Kłosów”, „Kuriera Warszawskiego”, „Tygodnika Illustrowanego”, „Przeglądu Poznańskiego”, „Dziennika Poznańskiego”, „Czasu” (od r. 1857), „Kraju” (1869–71), „Gazety Narodowej”, „Ruchu Literackiego”, „Gazety Krakowskiej”. Wydobył także z archiwów i opublikował wiele dokumentów dotyczących stosunków Polski z Włochami w XVI–XVII w.
Po wybuchu powstania styczniowego Rząd Narodowy (RN) mianował K-ego agentem w Rzymie. Nominacja ta została krytycznie przyjęta przez Hotel Lambert i W. Czartoryski stale domagał się odwołania K-ego. K. pozostał jednak na stanowisku agenta RN do czasu przybycia do Rzymu K. Czartoryskiego, po czym został sekretarzem agencji rzymskiej. W tym czasie prowadził podwójną grę: starał się zdobyć zaufanie K. Czartoryskiego, a jednocześnie oskarżał go przed RN, co przyczyniło się do odwołania K. Czartoryskiego z Rzymu. Przy nowym agencie G. Łuniewskim sprawował K. nadal obowiązki sekretarza. Jako agent RN, a następnie sekretarz agencji rzymskiej, nie miał K. większych wpływów w Watykanie, mimo że łączyły go dobre stosunki z ministrem wojny Państwa Kościelnego, arcbpem F. G. de Mérodem. Próżny, gadatliwy i niedyskretny, starał się nadać swym akcjom wiele rozgłosu. Również w agencji rola K-ego nie była duża, a K. Czartoryski i G. Łuniewski nie dopuszczali go do ważniejszych spraw. Stopniowo tracił też oparcie w Watykanie, zapewne za sprawą zmartwychwstańców, których oskarżał przed RN o działanie na szkodę powstania. W marcu 1864 r. domagał się usunięcia K-ego z agencji kardynał J. Antonelli. Łuniewski skłonił więc RN do udzielenia K-emu dymisji i jego miejsce jako sekretarza objął T. Kalm-Podoski. K. był jednak nadal wykorzystywany jako tłumacz depesz i memoriałów. W końcu 1864 r. J. Kurzyna mianował K-ego swym przedstawicielem w Rzymie, jednakże Łuniewski i Podoski nie przekazali mu akt agencji, które odesłano do Hotelu Lambert.
Pozostając w Rzymie nadal po r. 1864, pisał K. korespondencje do prasy krajowej o stosunkach watykańskich i włoskich, a do dzienników włoskich o sprawach polskich. W r. 1868 wskutek zatargu ze zmartwychwstańcami został wydalony z Rzymu i zamieszkał w Terni, co pogorszyło jego sytuację materialną. Było to, jak się wydaje, także konsekwencją konfliktu protektora K-ego arcybpa de Mérode z kardynałem Antonellim, zwłaszcza że K. nie stronił od intryg rzymskich. Pozbawiony został również tytułu szambelańskiego. Wskutek tego z papisty stał się zwolennikiem dynastii sabaudzkiej. W r. 1870 powrócił do Rzymu. Dzięki powiązaniom z wolnomularstwem miał kontakty z rządem włoskim oraz stosunki w prasie. Współpracował z dziennikami: „Rivista Internazionale”, „Gazetta d’Italia”, „Nuovo Roma”, „Le Correspondent”, „Liberta” oraz z „Le Messager de Vienne” (wyd. od r. 1874 przez B. Wołowskiego). K. był politycznym informatorem rządu włoskiego, pośredniczył w sprzedaży tytułów i orderów włoskich (m. in. dla J. I. Kraszewskiego). Po wydaleniu z Rzymu uważał się za liberalnego katolika, nienawidził zmartwychwstańców, dając temu wyraz w korespondencjach i polemikach zamieszczanych w pismach krajowych. W r. 1870 ogłaszał w „Tygodniu” J. I. Kraszewskiego swe Listy soborowe zawierające wiele zakulisowych informacji o obradach soboru watykańskiego oraz krytykę dogmatu o nieomylności papieża. Listy K-ego wywołały oburzenie sfer konserwatywnych i ultramontańskich w Galicji i Poznańskiem i były ostro atakowane w prasie klerykalnej, zwłaszcza w „Tygodniku Katolickim”.
W grudniu 1876 r. K. został agentem Konfederacji Narodu Polskiego (KNP), przełożył na język włoski i ogłosił w prasie odezwę KNP, prowadził propagandę, kontaktował się z ambasadą turecką w Rzymie, rozgłaszał przesadne zapewnienia W. Koszczyca o gotowości Polski do antyrosyjskiego powstania, a jednocześnie zapewniał KNP o przygotowywanej pomocy europejskiej. Po pewnym czasie widząc, że Konfederacja nie dysponuje funduszami na propagandę, zaofiarował swe usługi «Kołu» lwowskiemu, kierowanemu przez A. Gillera, który nie wiedząc o poprzedniej działalności K-ego dał mu nieco pieniędzy na inspirowanie prasy włoskiej. W r. 1877 K. nie został jednak dopuszczony do prac Rządu Narodowego. Po zawarciu pokoju w San Stefano pisał memoriały do sułtana tureckiego wzywając do podjęcia wojny z Rosją, agitował wśród dyplomatów w Rzymie, pisał listy do polityków angielskich. W r. 1878 opracował Memorandum do uczestników kongresu berlińskiego, w którym pisał o potrzebie rozwiązania sprawy polskiej. W latach następnych nie przerwał antyrosyjskiej propagandy. W r. 1883, wspólnie z A. Gillerem i ks. A. Krechowieckim, prowadził w Rzymie agitację przeciwko ugodzie Watykanu z caratem.
K. napisał wiele drobniejszych utworów poetyckich, liryków i poematów w duchu romantycznym zamieszczanych w prasie (osobno druk.: Izella, Drezno 1871, Ixion, Lw. 1890, Pompeja, Lw. 1884, Diana Nocena, Pałac Nerona) oraz kilka rozprawek i szkiców w języku włoskim (o Koperniku, Barbarze Ubryk, T. Wężyku i in.). W r. 1874 ukazał się we Florencji tom jego wierszy w przekładzie włoskim. Zmarł 23 XI 1895 r. w Rzymie na atak serca. Ożeniony z Włoszką, pozostawił czterech synów, z których Władysław był sekretarzem króla Humberta, a Kazimierz pracował w prefekturze rzymskiej.
Nowy Korbut (J. I. Kraszewski), XII; Maliszewski E., Bibliografia pamiętników; W. Enc. Ilustr.; – Borejsza J., Emigracja polska po powstaniu styczniowym, W. 1966; Czartkowski A., J. I. Kraszewski a próby ruchu zbrojnego, „Kur. Warsz.” 1931 nr 313; Danek W., Publicystyka J. I. Kraszewskiego w latach 1859–1872, Wr. 1957; Gawroński Rawita F., Konfederacja Narodu Polskiego w roku 1876, Lw. 1909 s. 4, 18–9, 24; Krechowiecki A., Zygmunt Kaczkowski i jego czasy, Lw. 1918 s. 410–1; Lewak A., Dzieje emigracji polskiej w Turcji, W. 1935; tenże, Rząd Narodowy 1877 r., W. 1935 s. 7, 10–1, 19; Morawski K., Polacy i sprawa polska w dziejach Italii 1830–1866, W. 1937; Preisner W., Dante i jego dzieła w Polsce, Tor. 1957; tenże, Stosunki literackie polsko-włoskie w l. 1800–1939 w świetle bibliografii, Tor. 1949; Sinko T., Hellada i Roma w Polsce, Lw. 1933 s. 128–34; – Czartoryski W., Pamiętnik 1860–1864. Protokoły posiedzeń Biura Hotelu Lambert cz. 1 i 2. Entrevues politiques, Oprac. H. Wereszycki, W. 1960; Hertz P., Zbiór poetów polskich XIX w., W. 1959 III 463–69; Papiestwo wobec sprawy polskiej w latach 1772–1864. Wybór źródeł, Oprac. O. Beiersdorf, Wr. 1960; Polska działalność dyplomatyczna w 1863–1864. Zbiór dokumentów, T. 1 W. 1937, T. 2 W. 1962; Wołodźko W. (Koszczyc), Ruch narodowy w roku 1877. Konfederacja Narodu Polskiego 1876 r. Spisał były Konfederat, Chicago 1899 s. 10, 25, 29, 45, 50–1, 54–6; – „Czas” 1869 nr 143, 150, 1895 nr 274; „Gaz. Narod.” 1869 nr 183; „Kraj” 1895 nr 47; „Kur. Codz.” 1895 nr 329; „Kur. Warsz.” 1895 nr 327; „Przegl. Tyg.” 1895 nr 49 s. 559 (fot.); „Słowo” 1895 nr 272; „Tyg. Illustr.” 1895 t. 2 s. 386; – B. Czart.: rkp. 5736, 5737, 5745, 5746, 5747, 5748, 5749; B. Jag.: rkp. 4710, 4839, 6469, 6491, 6494, 6539, 7813, 7922; B. Ossol.: rkp. 7179, 12198; B. PAN w Kr.: rkp. 1826, 1881 t. 4, 2028 t. 3, 2040 t. 1, 2064 t. 3, 2158, 4685, 6412, 6416, 7140.
Jerzy Zdrada