Taczanowski Władysław (1825–1893), ziemianin, poseł do sejmu pruskiego i parlamentu Rzeszy Niemieckiej oraz do sejmu prowincjonalnego Wielkiego Księstwa Poznańskiego, prezes Koła Polskiego w parlamencie Rzeszy Niemieckiej.
Ur. 12 VIII w Poznaniu, był synem Józefa (1799–1868), właściciela Mieszkowa i Choryni (pow. kościański), oraz Katarzyny Józefy Tekli z Hersztopskich (1801–1836), wdowy po Eustachym Grabskim, bratankiem Alfonsa Taczanowskiego (zob.). Miał trójkę rodzeństwa: starszego brata Edmunda Władysława Maksymiliana (zob.), siostrę Zofię Wiktorię (1827–1855), zamężną za Tadeuszem Dzierżykrajem-Morawskim, oraz przyrodnią siostrę Eustachię Józefę Grabską (1817–1889), żonę Edwarda Ponińskiego (zob.).
T. z bratem Edmundem pobierał pierwsze nauki w domu. Od października 1837 uczył się w Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu, a od r. 1844 w Gimnazjum św. Mateusza we Wrocławiu; w l. 1844–5 był członkiem działającego przy Uniw. Wrocł. Tow. Literacko-Słowiańskiego. Po zdaniu w r. 1846 matury immatrykulował się 8 V r.n. na Wydz. Prawa uniw. w Berlinie. Gdy w marcu 1848 wybuchła tam rewolucja Wiosny Ludów, zaciągnął się do polskiej legii akademickiej, z którą przybył do Poznania. Jako adiutant wodza naczelnego powstania poznańskiego Ludwika Mierosławskiego jeździł z jego rozkazu do komisarza królewskiego gen. W. von Willisena. Następnie wstąpił do dowodzonego przez brata, Edmunda oddziału artylerii, skierowanego najpierw do Pleszewa, a potem do Pogrzybowa pod Raszkowem. W drodze powrotnej do Pleszewa oddział został 26 IV t.r. otoczony przez wojsko pruskie i skapitulował; T. zdołał uciec do domu rodzinnego. Na studia nie wrócił; skreślony 3 II 1849 z listy studentów, podróżował po Europie (Niemcy, Francja, Włochy, kraje bałkańskie, Austria).
Na początku l. pięćdziesiątych osiadł T. w Szypłowie (pow. pleszewski), wsi przekazanej mu na własność przez ojca; za dobre gospodarowanie ojciec scedował na niego plenipotencję całego majątku. Od r. 1858 był T. członkiem Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk, a w l. 1860–71 Koła Towarzyskiego w Poznaniu, organizującego wieczorki literackie, koncerty i bale, z których dochód przeznaczano zazwyczaj na cele dobroczynne. W r. 1862 w okręgu koźmińskim (powiaty pleszewski i krotoszyński) był rezerwowym kandydatem polskim w wyborach do sejmu pruskiego, ale posłem nie został. T.r. uczestniczył w organizacji jednej z pierwszych polskich prywatnych spółek bankowych w Poznańskiem p.n. Tellus; był wybierany do rady nadzorczej spółki 4 VIII i 15 XII oraz 4 II 1863, po jej rejestracji jako «Bniński, Chłapowski, Plater i Spółka» (ustąpił z funkcji 1 VII 1866). Wg Teodora Żychlińskiego T. w czasie powstania styczniowego «jeździł z polecenia rządu narodowego do Paryża i Wiednia, gdzie przy naradach z wybitnymi mężami stanu, niemałe rozwinął zdolności dyplomatyczne»; informacja ta nie znajduje potwierdzenia w źródłach. W r. 1865 (być może także w r.n.) pomagał bratu Edmundowi, podejmującemu starania o utworzenie oddziałów polskich przy armii tureckiej.
Dn. 3 VII 1866 został T. wybrany z okręgu koźmińskiego na posła do Izby Deputowanych sejmu pruskiego IX kadencji (5 VIII 1866 – 24 VII 1867) w Berlinie. Należał do Koła Polskiego i podpisał się pod zgłoszoną przez nie 23 VIII 1866 poprawką do ustawy o wcieleniu do monarchii pruskiej królestwa hanowerskiego, elektorstwa heskiego, księstwa nassauskiego i wolnego m. Frankfurtu nad Menem, traktującą także o poszanowaniu praw narodowych Polaków; posłowie niemieccy odrzucili poprawkę miażdżącą przewagą głosów. W r. 1868, po śmierci ojca (24 VI) T. został (wg testamentu z 14 VI 1866) głównym spadkobiercą jego majątku, a także kuratorem niepełnoletnich dzieci brata, Edmunda (wydziedziczonego w związku z grożącą mu konfiskatą majątku za udział w powstaniu styczniowym). W wyniku sporu rodzinnego wokół testamentu, T. zawarł 14 VIII 1868 ugodę ze szwagrem Dzierżykrajem-Morawskim, na mocy której jego dzieciom, Henrykowi i Elżbiecie, wypłacił po 55 tys. talarów, by wyrównać należącą się im część majątku. Również z objętym amnestią bratem Edmundem zawarł 26 XI 1870 kontrakt dzierżawny, przekazując mu Choryń z przyległościami w pow. kościańskim na okres 26 XI 1870 – 24 VI 1882 za roczną opłatą 5 tys. talarów oraz spłatę 190 tys. talarów części majątku, należnej dotychczas jego niepełnoletnim dzieciom. Od 19 XII 1869 wchodził T. w skład Komitetu Teatralnego, powstałego w celu utworzenia w Poznaniu teatru narodowego; 21 I r.n. podpisał z pozostałymi członkami Komitetu odezwy, wzywające Polaków z zaborów pruskiego i austriackiego do składania datków na jego budowę. Od l. siedemdziesiątych był współwłaścicielem „Dziennika Poznańskiego”.
Po zjednoczeniu Niemiec został T. wybrany 3 III 1871 z okręgu wrzesińsko-pleszewskiego na posła do parlamentu Rzeszy Niemieckiej I kadencji (21 III 1871 – 29 XI 1873); wchodził tam w skład Koła Polskiego. W związku z projektem ustawy o przyłączeniu do Rzeszy Alzacji i Lotaryngii wygłosił 25 V 1871 mowę, w której stwierdził, że aneksja tych obszarów bez uwzględnienia uwarunkowań historycznych i narodowościowych stanie się w przyszłości przyczyną wojen, a ponadto osłabi Francję i wzmocni Rosję, co nie leży w interesie Europy. Mowa ta przyniosła T-emu uznanie w gronie posłów, a także wśród Polaków w Poznańskiem („Album posłów polskich na sejmie pruskim i parlamencie niemieckim od 1873 do 1876 r.”, Tor. 1877 z. 5). Dn. 7 VI 1873 obrano T-ego prezesem Koła Polskiego. Ponownie został posłem z tego samego okręgu w wyborach 10 I 1874, a także prezesem 13 II t.r. nowo ukonstytuowanego Koła Polskiego. Z jego ramienia składał 25 IV i 5 XII wniosek o przestrzeganie praw Polaków, zwłaszcza w sprawie używania języka polskiego. Gdy wniosek trafił pod obrady, wygłosił 20 I 1875 mowę, przypominając, że Polacy mieli w państwie pruskim zagwarantowane prawa narodowe, a w Rzeszy Niemieckiej uchwalono dyskryminujące ich rozporządzenia; jednocześnie ostrzegł, że taka polityka doprowadzi do zwrócenia się Polaków w stronę Rosji (Sprawa polska w parlamencie niemieckim 1875. Wniosek i motywa posła Taczanowskiego i Towarzyszy oraz rozprawy z posiedzenia parlamentu d. 20 stycznia 1875 wedle zapisków stenograficznych, P. 1875, również w jęz. niemieckim). Z ramienia Koła Polskiego złożył 9 II 1876 w komisji prawodawczej wniosek o uwzględnienie praw języka polskiego w nowych ustawach sądowych, tj. uznanie go na ziemiach polskich jako krajowego, obok języka niemieckiego (Wniosek oddany przez polskie koło poselskie do komisji parlamentu niemieckiego obradującej nad ustawami sądowemi, P. 1876, oraz „Album posłów polskich na sejmie pruskim i parlamencie niemieckim od 1873 do 1876 r.”, Tor. 1877 z. 5). W listopadzie t.r. uczestniczył w Min. Rolnictwa w poufnych rozmowach w sprawie utworzenia rządowego tow. kredytowego dla włościan w W. Ks. Pozn. Utrzymując dobre kontakty z władzami, należał do zwolenników panslawizmu; w raportach władz podkreślano jednak, że jego rusofilskie wypowiedzi służyły wywarciu nacisku na rząd pruski. Dn. 22 XII 1876 zakończył działalność parlamentarną.
Dn. 23 X 1875 wszedł T. w skład rady nadzorczej S.A. Teatru Polskiego w Ogrodzie Potockiego w Poznaniu i został jej prezesem (funkcję tę pełnił do września 1884). Na budowę gmachu teatralnego w r. 1876 pożyczył Spółce 15 tys. marek, a w r. 1882 zrzekł się procentów od tej pożyczki. W r. 1877 zasiadał w Dyrekcji Tow. Oświaty Ludowej w Poznaniu. W listopadzie 1880 został członkiem Komitetu Obchodów 50. rocznicy wybuchu powstania listopadowego i 29 XI t.r. otworzył uroczystości w poznańskim Bazarze. Dwukrotnie (w r. 1882 i 1885) był wybierany ze stanu rycerskiego do sejmu prowincjonalnego W. Ks. Pozn., gdzie reprezentował pow. pleszewski; pracował w komisji ds. ogólnych konstytucyjnych i administracyjnych oraz spraw związanych z komunikacją. W marcu 1885 należał do Komitetu Wpol., mającego uczcić 1000. rocznicę śmierci św. Metodego. Dn. 27 VI t.r. w pałacu Radolińskich w Jarocinie uczestniczył z żoną w przyjęciu na cześć następcy tronu, księcia Wilhelma. W listopadzie 1887 udzielił zięciowi Zygmuntowi Mycielskiemu, właścicielowi m.in. Grabia i Robakowa, pożyczki w wysokości 90 tys. marek, której zabezpieczeniem były oba majątki (po śmierci zięcia w r. 1892 przeszły na własność T-ego, który scedował je na syna Edmunda). W swym pałacu w Szypłowie gościł w l. 1887–91 rzeźbiarza Władysława Marcinkowskiego i wspierał jego edukację w Berlinie i Paryżu. Od r. 1889 starał się o utworzenie ordynacji rodowej, obejmującej majątki: Szypłów, Mieszków, Chwalencin i Chwalencinek. Na początku stycznia 1892 wygłosił we Wrześni przemówienie na cześć nowo wybranego arcybp. Floriana Stablewskiego; uczestniczył też w przygotowaniach do uroczystości związanych z jego ingresem na stolicę arcybiskupią w Poznaniu.
T. był powszechnie szanowany, zarówno przez Polaków, Żydów, jak i Niemców. W lipcu 1892 zastępował landrata jarocińskiego F. Engelbrechta (zarządzanie powiatem przez Polaka należało w tym czasie do rzadkości). Powiększał swój majątek i pod koniec życia posiadał jedne z największych dóbr w prow. poznańskiej; nie udało mu się sfinalizować utworzenia ordynacji rodowej. Zmarł 12 III 1893 w Szypłowie, został pochowany 16 III w Mieszkowie, gdzie w r. 1894 umieszczono poświęcone mu epitafium, wykonane przez Marcinkowskiego.
W zawartym 27 IV 1858 w Bonikowie małżeństwie z Bogumiłą (Bogusławą) z Chłapowskich, córką Jana Anzelma i Emilii z Koczorowskich, miał T. czworo dzieci: Emilię Angelikę (1860–1940), żonę (od r. 1879) Zygmunta Mycielskiego (1851–1892), właściciela Grabia, Robakowa i Górzyc w pow. pleszewskim, a po jego śmierci zamężną (od r. 1893) z Franciszkiem Unrugiem (1861–1929), Zofię (1863–1945), poślubioną Józefowi Mycielskiemu (1855–1918, zob.), Edmunda Jana (1866 lub 1867–1944), żonatego (od r. 1898) z Julią Modlibowską (ur. 1874), właściciela od r. 1892 Grabia i Robakowa, a po śmierci ojca dziedzica Szypłowa, Mieszkowa, Chwalencina i Chwalencinka, oraz Elżbietę Józefę Florę (Elizę Izabellę) (1878–1945), zamężną za Stanisławem Kurnatowskim (1871–1965), właścicielem Pożarowa pod Szamotułami, radcą Ziemstwa Kredytowego w Poznaniu, synem Stanisława Kurnatowskiego (zob.).
Portret przez Franciszka Tegazzo, w: Album posłów polskich na sejmie pruskim i parlamencie niemieckim od 1873 do 1876 r., Tor. 1877 z. 5; – Biographisches Handbuch für das Preussische Abgeordnetenhaus 1867–1918, Düsseldorf 1988 s. 250; Borkowski, Rocznik szlachty, s. 566; Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche. I. Das Königreich Preussen. VII Lieferung. Die Provinz Posen, Berlin 1881 s. 102–3; toż za r. 1884, Berlin 1884 s. 94–5; Lenczewski, Genealogie, I 147–8; Poczet członków Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk 1857–2007, P. 2008 s. 420; Słown. Geogr. (Mieszków, Szypłów); Wojtkowski, Bibliogr. historii Wpol., I 253; Żychliński, I 329, X 272, 274, XVI s. V–X; – Achremowicz E., Żabski T., Towarzystwo Literacko-Słowiańskie we Wrocławiu 1836–1886, Red. B. Zakrzewski, Wr. 1973 s. 127, 430; Benyskiewicz J., Posłowie polscy w Berlinie w latach 1866–1890, Zielona Góra 1976 s. 68, 89, 223; Białobłocki, Absolwenci, s. 132; Brzozowski S., Polacy na studiach gospodarstwa wiejskiego w Niemczech w XIX i XX wieku, Wr. 1989 s. 211; Chłapowski D., Chłapowscy, Oprac. K. Chłapowski, W. 1998 s. 138; Karwowski, Hist. W. Ks. Pozn., II 204, 268, 333, 378, III 37; Kisielewski J., Światła w mroku. Pięćdziesiąt lat pracy Towarzystwa Czytelni Ludowych 1880–1930, P. 1930 s. 27; Komierowski R., Koła Polskie w Berlinie 1875–1900, P. 1905 s. 7, 20–1, 30, 210, 253, 337; tenże, Koła Polskie w Berlinie 1861–1866. Z dodatkami…, P. 1913 s. 171–2; Kotowski A. S., Zwischen Staatsräson und Vaterlandsliebe. Die Polnische Fraktion im Deutschen Reichstag 1871–1918, Düsseldorf 2007 s. 94; Kwilecki A., Wielkopolskie rody ziemiańskie, P. 2010 s. 314; tenże, Ziemiaństwo wielkopolskie, W. 1998 s. 360–1; tenże, Ziemiaństwo wielkopolskie. Między wsią a miastem, P. 2001 s. 535, 537; Leitgeber S., Morawscy herbu Nałęcz I. 600 lat dziejów rodziny, P. 1997 s. 128–9; Macyra R., Tellus – szlachetne cele, smutny koniec, „Kron. M. Poznania” 1997 nr 2 s. 55–6, 61; Mycielski K., Mycielscy, W. 1998 s. 111, 132; Myschor Ch., Wyżsi urzędnicy pruskiej administracji prowincjonalnej w Poznańskiem (1871–1918), P. 2014 s. 309; Patro G., Mieszczaństwo i ziemiaństwo polskie w walce o przewodnictwo polityczne w Wielkim Księstwie Poznańskim w latach 1871–1893, Wągrowiec 2001 s. 189; Pieścikowski E., „Ach! W tym Poznańskiem…” Życie literackie XIX wieku, P. 2003 s. 145; Słowikowski J., Władysław Niegolewski 1819–1885, W.–P. 1988 s. 166; Staszewski J., Generał Edmund Taczanowski, P. 1936 s. 2, 4, 13, 144, 147–9, 223, 226; Taczanowski K., Generał Edmund Taczanowski (1822–1879), „Pozn. Zesz. Human.” T. 14: 2010 s. 32, 36–7; Trzeciakowski L., Posłowie polscy w Berlinie 1848–1928, W. 2003 s. 381; Ziemiaństwo wielkopolskie. W kręgu arystokracji, Red. A. Kwilecki, P. 2004 s. 99, 143–4; – Koryzna W., Pamiętnik sceny narodowej w Wielkopolsce do roku 1888, P. 1888 s. 67, 88, 91, 107; Leitgeber S., O życiu towarzyskim w Wielkopolsce w XIX i XX wieku. Jak je pamiętam, P. 2001 s. 83, 155; Die Matrikel der Friedrich-WilhelmsUniversität zu Berlin 1810–1850, (Oprac.) P. Bahl, W. Ribbe, Berlin–New York 2010 cz. 2 s. 1149; Motty M., Przechadzki po mieście, Oprac. Z. Grot, P. 1999 I 372; Pamiętnik Towarzystwa Literacko-Słowiańskiego przy Uniwersytecie Wrocławskim…, Wr. 1886 s. 68; toż, Wr. 1869 s. 18; Sammlung sämmtlicher Drucksachen des Hauses der Abgeordneten…, Berlin 1867 nr 1 s. 34; Sejmik relacyjny w Wągrowcu…, P. 1881 s. 21; Stenographische Berichte über die Verhandlungen der durch die Allerhöchste Verordnung vom 18. April 1867…, Berlin 1867 s. XV; Stenographische Berichte über die Verhandlungen des Deutschen Reichstages, Berlin 1871 I 72, II 919; toż, Berlin 1874, I 45–6, III 490–2; toż, Berlin 1875 I 261–2, II 1136–7, IV 876–8; Ś.p. Władysław Taczanowski z Szypłowa. Poseł do parlamentu niemieckiego i prezes Koła Polskiego, P. (1893); Verhandlungen 22. Provinzial-Landtages der Provinz Posen im Jahre 1882, Posen 1883 s. 7; toż, 1885, Posen 1885 s. 7; – „Dzien. Pol.” 1883 nr 222; „Dzien. Pozn.” 1862 nr 179, 290–291, 1871 nr 116, 210, 211, 1873 nr 131, 135, 145, 161, 164, 270, 281, 289, 290, 292, 294, 298, 1874 nr 37, 97, 1878 nr 157, 158, 1881 nr 203, 226, 1892 nr 165; „Gaz. Narod.” 1858 nr 62; „Gaz. Tor.” 1870 nr 18, 19, 1871 nr 78, 118, 215, 216, 1874 nr 11, 37, 100, 271, 1876 nr 270, 1877 nr 54, 1878 nr 44, 158, 1879 nr 231, 1880 nr 74, 278, 1881 nr 204, 228, 245, 1882 nr 259, 1884 nr198, 228, 1885 nr 65, 147, 1887 nr 258; „Goniec Wpol.” 1880 nr 272, 275, 1881 nr 76, 171, 177, 203, 228, 231, 1883 nr 218, 1885 nr 25, 85, 1896 nr 111; „Kur. Pozn.” 1873 nr 130, 131, 133, „Nadwiślanin” 1862 nr 40, 53; „Roczniki Koła Towarzyskiego w P.” 1860–71; „Thorner Presse” 1892 nr 3; „Wiarus” 1873 nr 149, 1875 nr 8, 73; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne: „Czas” 1894 nr 61, „Dzien. Pol.” 1893 nr 75, „Dzien. Pozn.” 1893 nr 60, 63–64, „Gaz. Lwow.” 1893 nr 61, „Gaz. Warsz.” 1893 nr 71, „Kur. Pozn.” 1893 nr 60, 64, „Orędownik” 1893 nr 61; – AP w P.: Gimn. św. Marii Magdaleny, sygn. 773 k. 3, sygn. 774 k. 8, sygn. 1069 k. 157, 159, 182, sygn. 1171 k. 1, sygn. 2653 k. 131, Taczanowscy, sygn. 1 k. 21, Majątek Mieszków–Taczanowscy, sygn. 3–7, 13–18, 34, Prezydium Policji, sygn. 2811 k. 41, 46, 116–18, 125, 133, 139, 141, sygn. 9282 k. 43; Arch. Uniw. Wrocł. we Wr.: sygn. WII. 4000 (Kania A., Słownik biograficzny członków Towarzystwa Literacko-Słowiańskiego we Wrocławiu 1836–1886, Wr. 1963 s. 136); B. Kórn.: sygn. 12993; B. Raczyńskich: rkp. 1616, 2348 k. 4, rkp. 2785 k. 67, 110, rkp. 2788 k. 100, 2792/II k. 317,Taczanowski K., Taczanowscy, rkp. 2928 s. 17, 48, 50–2, 69, 127, 138, 167; B. Wydz. Hist. UAM w P.: Taczanowski K., Ordynacje rodziny Taczanowskich, P. 1996 s. 22, 24, 25, 26, 39 (mszp.), tenże, Przewodnik po źródłach rodziny Taczanowskich, P. 1996 s. 11 (mszp.); Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie: I. HA Rep. 76 Vc Sekt. 12 Tit. XXIII Nr. 6 Bd. 1, Rep. 76 II Sekt. Via Nr. 2 Bd. 5 k. 90, Rep. 77 Tit. 343a Nr. 122, Bd. 24 k. 106–7, Bd. 25 k. 93, 252–3, 278, Rep. 176 Nr. 9671 k. 141–2.
Alina Hinc