Taczanowski Władysław (1819–1890), zoolog, ornitolog, kustosz warszawskiego Gabinetu Zoologicznego.

Ur. 1 III w majątku Jabłonna (pow. lubelski), był synem Kazimierza (zm. 1839), kapitana 7. pp liniowej WP, po r. 1818 komisarza Wydz. Wojny Komisji Woj. Lubelskiego, od r. 1826 komisarza obwodu krasnostawskiego, oraz Izabelli z Owidzkich (ur. 1794), córki Joachima Owidzkiego (zob.).

W r. 1838 zdał T. maturę w gimnazjum gubernialnym w Lublinie. Po śmierci ojca, ze względu na sytuację finansową rodziny, pracował jako oficjalista w majątkach na terenie Lubelszczyzny; przez rok przebywał w Zakrzowie (pow. krasnostawski), a od r. 1845 mieszkał w Bychawce (pow. lubelski) u zaprzyjaźnionego proboszcza Walentego Baranowskiego, byłego nauczyciela przyrody w szkołach pijarskich. Pod jego kierunkiem dokształcał się z zakresu zoologii, zwłaszcza ornitologii; prowadził obserwacje terenowe w okolicach rozlewisk Bugu, dóbr lubartowskich i Polesia, podczas których zgromadził liczny zbiór ptaków. Opublikował wtedy artykuły w „Bibliotece Warszawskiej”: Tabele ruchu wiosennego ptastwa w Bychawce w r. 1846 (1846 t. 3), Dwie tabele ruchu wiosennego ptastwa w latach 1846 i 1847 w Bychawce (1848 t. 2), Tabela ruchu wiosennego i jesiennego ptaków, w r. 1848 (1849 t. 4) oraz obejmujący 260 gatunków Spis ptaków Guberni Lubelskiej… (1851 t. 1), uzupełniony Dodatkami i sprostowaniami… (1853 t. 1, 1854 t. 3). Za pośrednictwem Jana Baranowskiego, dyrektora obserwatorium astronomicznego w Warszawie, nawiązał kontakt z przyrodnikami Antonim Wagą oraz Kazimierzem Stronczyńskim i zapewne za ich wstawiennictwem został w grudniu 1852 kustoszem kolekcji przyrodniczej przy Rządzie Gubernialnym Radomskim, a w r.n. przy Rządzie Gubernialnym Lubelskim; jego zadaniem było gromadzenie okazów zoologicznych z tych terenów. Prowadził także obserwacje ptaków i nietoperzy w Dolinie Ojcowskiej, a z wyprawy tam odbytej latem 1854 ze Stronczyńskim i Wagą opublikował z nimi Sprawozdanie z podróży naturalistów… („Bibl. Warsz.” 1855 t. 3, 1857 t. 2). W r. 1855 ogłosił Spis zwierząt ssących Guberni Lubelskiej („Bibl. Warsz.” t. 1). T.r. podjął pracę jako wolontariusz, a następnie pomocnik kustosza, w Gabinecie Zoologicznym w Warszawie; podarował Gabinetowi, liczący kilkaset okazów, swój zbiór ptaków i ssaków. Mimo że nie posiadał wykształcenia akademickiego, został 18 IV t.r. mianowany tamże adiunktem. Wysłany w r. 1857 przez Okręg Naukowy Warszawski do Paryża, kształcił się tam w sztuce konserwatorskiej i preparatorskiej w zakładzie braci Edwarda i Juliusza Verreaux oraz nawiązał kontakty z francuskimi ornitologami. W pracy O ptakach drapieżnych w Królestwie Polskim („Bibl. Warsz.” 1859 t. 4, 1860 t. 1–2), wydanej osobno pt. O ptakach drapieżnych […] pod względem wpływu, jaki wywierają na gospodarstwo ogólne (W. 1860), zaapelował o ochronę tych gatunków przed wyginięciem. Dla „Encyklopedii Powszechnej” Samuela Orgelbranda opracował w l. 1859–68 większość haseł zoologicznych, w tym wszystkie ornitologiczne. Publikował artykuły o faunie krajowej w „Dzienniku Powszechnym” (od r. 1861) i „Przyjacielu Dzieci” (od r. 1862). Do „Oologii ptaków polskich” Konstantego Tyzenhauza (W. 1862) napisał objaśnienia do większości ilustracji, które pod jego kierunkiem wykonano w Paryżu.

Po włączeniu Gabinetu Zoologicznego do utworzonej w czerwcu 1862 w Warszawie Szkoły Głównej T. został mianowany jego kustoszem i kierownikiem. Zorganizował w Gabinecie ośrodek badawczy prowadzący prace z geografii i systematyki zwierząt. Drogą wymiany i pozyskiwania darów (m.in. od Benedykta Dybowskiego, Wiktora Godlewskiego, Michała Jankowskiego, Jana Kalinowskiego i Ludwika Młokosiewicza) znacznie rozbudował zbiory. Od r. 1864 wyprawy badawcze T-ego finansowali Aleksander i Konstanty Braniccy. T.r. ukończył dwutomową monografię Ptaki krajowe, w której opisał morfologię, biologię oraz rozmieszczenie 320 gatunków ptaków, dając pierwszy w Polsce krytyczny przegląd krajowej ornitofauny; książka została wydana dopiero w r. 1882 w Krakowie. Pobocznie zajmował się arachnologią i w r. 1866 opublikował Spis pająków zebranych w okolicach Warszawy w ciągu roku 1865 („Wykaz Szkoły Głównej Warsz.” nr 5). Od końca listopada 1866 do końca kwietnia r.n. uczestniczył z Branickimi i Wagą w wyprawie badawczej po Algierii i francuskiej Saharze, po czym opublikował relacje: Polowania w Saharze Algierskiej („Bibl. Warsz.” 1868 t. 2), Opis Sahary Algierskiej (Kalendarz Ungra R. 23: 1868) oraz dwunastoczęściowe Wspomnienia z podróży odbytej do Algierii w zimie 1866 („Tyg. Ilustr.” T. 4: 1869 nr 86–87, 89, 92–93, 95–96, 98–100, 103). W „Journal für Ornithologie” zamieścił artykuł Uebersicht der Vögel, die in Algerien, Provinz Constantine… (Bd. 18: 1870, pt. List of Birds collected…, „Zoologist” Vol. 6: 1871). Dn. 27 IX 1867 został członkiem Académie Hippone (obecnie Université Badji Mokhtar – Annaba) w Bône (Annaba).

Ok. r. 1868 podjął T. badania (prowadzone również po przekształceniu w r.n. Szkoły Głównej w Cesarski Uniw. Warsz.) nad ornitofauną Azji, zwłaszcza Syberii Wschodniej, Kamczatki, Wysp Komandorskich i Korei. Równocześnie, dzięki okazom nadsyłanym przez Konstantego Jelskiego i Jana Sztolcmana, badał ornitofaunę Ameryki Południowej, stając się w tej dziedzinie cenionym specjalistą. Jego ośrodek badawczy w Gabinecie Zoologicznym był placówką uznaną w świecie naukowym, o czym T. pisał w pracy Istoričeskij očerk’ sostojanija Varšavskogo zoologičeskogo kabineta („Varšavskija universitetskija izvestija” 1870). W r. 1872 został członkiem Russkogo Entomologičeskogo Obščestva i w jego petersburskim organie „Horae Societatis Entomologicae Rossicae” opublikował kolejne prace z arachnologii: Les Aranéides de la Guyane française (T. 8: 1872 z. 2, T. 9: 1873 z. 5, T. 10: 1873/4 z. 1) oraz Les Aranéides du Pérou (T. 14: 1879 z. 2, T. 15: 1880 z. 2). W l. siedemdziesiątych wyjeżdżał do muzeów przyrodniczych w Londynie (1873), Paryżu (1876), Wiedniu (1878) i Berlinie. W l. 1874–87 opublikował kilkanaście prac w „Proceedings of the Zoological Society of London”, m.in. Description des oiseaux nouveaux du Pérou central (1874), Description d΄un nouveau Cerf tacheté du pays d΄Ussuri méridional, Cervus dybowskii (1876) oraz Description d΄une nouvelle espèce du genre Mustela du Pérou nord-oriental (1881). W „Bulletin de la Société zoologique de France” ogłosił w r. 1876 Revue critique de la faune ornithologique de la Sibérie Orientale, dokonując analizy porównawczej fauny Wschodniej Syberii z fauną Europy, Japonii, Chin i Ameryki Północnej. Na V Zjeździe Rosyjskich Przyrodników i Lekarzy w Warszawie wygłosił 3 IX 1876 odczyt Kritičeskij obzor ornitologičeskoj fauny vostočnoj Sibiri („Trudy 5-go S’ezda russkich’ estestvoispytatelej i vračej v Varšave v 1876 goda”, 1877). Z jego inicjatywy ukazywał się w Warszawie w l. 1880–2, finansowany przez Jana Tadeusza Lubomirskiego, organ Gabinetu Zoologicznego „Wiadomości z Nauk Przyrodzonych”; w pierwszym zeszycie (wyszły tylko dwa) tego periodyku opublikował Spis ptaków zebranych w północnym Peru przez P. Stolzmanna w końcu roku 1878 i w pierwszej połowie 1879 (wyd. osobne, W. 1880).

Kontynuując badania nad ptakami południowoamerykańskimi opublikował T. w „Proceedings of the Zoological Society of London”, z niemieckim ornitologiem H. Berlepschem, prace Deuxième liste des oiseaux recueillis dans l΄ Ecuadeur occidental par MM Stolzmann et Siemiradzki (1884) oraz Troisième liste oiseaux recueillis par M. Stolzmann dans l΄ Ecuadeur (1885). Zwieńczeniem jego badań nad ptakami Peru i Ekwadoru była synteza Ornithologie du Pérou (Rennes 1884–6 I–IV), zawierająca opisy morfologiczno-systematyczne 1343 gatunków, w tym 198 nowo odkrytych. Praca ta przyniosła mu międzynarodowe uznanie oraz Nagrodę im. F. Brandta Petersburskiej Akad. Nauk; do dziś stanowi podstawową monografię ornitofauny tego obszaru. W r. 1887 został T. wyróżniony doktoratem honorowym Wydz. Filozoficznego UJ. Był współorganizatorem otworzonego t.r. przez Ksawerego Branickiego muzeum przyrodniczego w pałacyku Branickich przy ul. Frascati w Warszawie. We współpracy z Kalinowskim opublikował w „Proceedings of the Zoological Society of London” spisy ptaków koreańskich: Liste des oiseaux recueillis en Corée (1887) i Liste supplémentaire des oiseaux recueillis en Corée (1888). W organie wiedeńskiego Tow. Ornitologicznego „Ornis” ogłosił w r. 1886 Liste des oiseaux observés depuis cinquante ans dans le Royaume de Pologne (po polsku jako Spis ptaków Królestwa Polskiego…, „Pam. Fizjograficzny” T. 8: 1888), będący rezultatem jego pięćdziesięciu lat obserwacji. T. był członkiem m.in. Komisji Fizjograficznej AU w Krakowie, Moskovskogo Obščestva Ispytatelej Prirody, Société zoologique de France w Paryżu, Deutsche Ornithologen-Gesellschaft w Berlinie oraz Zoological Society in London. Ogółem odkrył lub opisał ponad 50 gatunków i prawie 30 podgatunków ptaków (w tym z Berlepschem – 13). Napisał ok. 590 rozpraw naukowych, opublikowanych w kraju i zagranicą. Jego nazwisko upamiętniono w nazwach ptaków z Ameryki Południowej, m.in. kapturzyk T-ego (Thlypopsis inornata – T., 1879), klejnocik T-ego (Leucippus taczanowskii – P. L. Sclater, 1879), krótkolotka T-ego (Bradypterus tacsanowskius – R. Swinhoe, 1871), ogończyk T-ego (Synallaxis maranonica – T., 1879), oliwiak T-ego (Tolmomyias policephalus – T., 1884), śnieżka białorzytna (Montifringilla taczanowskii – M. Przewalski, 1876), zaroślak T-ego, ziarnojadek T-ego (Sporophila simplex – T., 1874), a także w nazwie ssaka z rodzaju gryzoni (Agouti taczanowskii – J. S. Stolzmann, 1865) oraz ryby karpiowatej (Ladislavia taczanowskii). T. zmarł 17 I 1890 w Warszawie, został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kw. 36 rząd I).

T. był od r. 1871 żonaty z Eleonrą z domu Heinbruch, córką Antoniego i Petroneli z Zawadzkich. Brak informacji o jego potomstwie.

Pośmiertnie opublikowano dwutomową syntezę T-ego Faune ornithologique de la Sibérie Orientale („Mémoires de l’Académie Impériale des Sciences de St.-Pétersbourg”, S. 7, 1893 nr 39), opisującą 431 gatunków ptaków Syberii Wschodniej, w tym 80 odnotowanych w ornitologii po raz pierwszy. Uczeń T-ego, Jan Sztolcmann, dedykował mu (a także Jelskiemu i Ksaweremu Branickiemu) książkę „Peru. Wspomnienia z podróży” (W. 1912 I–II).

Portrety w: Nusbaum-Hilarowicz J., Szlakami nauki ojczystej, W. 1916, Kalendarz Ungra T. 40: 1885, „Kur. Codz.” 1890 nr 18–19, „Wszechświat” T. 2: 1890; – Bibliogr. historii Pol. XIX w., II cz. 1; Enc. Org., XIV (fot.); Enciclopedia Universal Ilustrada Europeo – Americano, Madrit 1927 LVIII; Encyklopedičeskij slovar’, Pet. 1901 XXXIIa; Estreicher w. XIX, IV, VII; Ottův slovník naučný, Praha 1906 XXV; PSB (Branicki Aleksander, Branicki Konstanty, Dybowski Benedykt, Godlewski Wiktor, Kalinowski Jan, Lubomirski Władysław, Młokosiewicz Ludwik, Owidzki Joachim, Stronczyński Kazimierz, Sztolcman Jan); Słown. biologów; Szenic, Powązki; W. enc. ilustr., XVII; W. ilustr. enc. Gutenberga, XVII; Zieliński, Mały słown. pionierów; – Brzęk G., Historia zoologii w Polsce do 1918 roku. Cz. 3. Materiały do historii ośrodka w Warszawie, „Annales Universitatis Mariae Curie Skłodowskiej” R. 7: 1955 s. 1–455; tenże, Złoty wiek ornitologii polskiej, Wr. 1959; Brzęk G., Ferens B., Kilka uwag na temat Władysław Taczanowski – polski wybitny ornitolog, „Przegl. Zool.” T. 27: 1983 z. 4 s. 403–12; ciż, Ochrona przyrody w ornitologii polskiej, „Ochrona Przyr.” T. 27: 1961, s. 2–3, 11–17, 26 (fot. 1); Daszkiewicz P., Korespondencja Emila Oustaleta z polskimi zoologami w zbiorach Rękopisów Biblioteki Głównej Narodowego Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu, „Przegl. Zool.” T. 42: 1998 z. 1–2 s. 81–3; tenże, L΄expédition zoologique polonaise en Algérie d΄aprés la correspondance de Wladyslaw Taczanowski á Konstanty Jelski, „Organon” T. 41: 2009 s. 109–20; tenże, W cieniu Maison Verreaux. Paryż polskich przyrodników-kolekcjonerów, W. 1997; Daszkiewicz P. i in., Nowe dane na temat eksploracji przyrodniczej Gujany Francuskiej w świetle zachowanej korespondencji Konstantego Jelskiego (1837–1896), w: Polskie badania środowiska przyrodniczo-kulturowego w Ameryce Łacińskiej. Kraków 28–30 maj 2007. Materiały ogólnopolskiej konferencji naukowej, Red. Z. Mirek, A. Flakus, Kr. (b.r.w.) s. 44–5; Fedorowicz Z., 150-lecie Gabinetu Zoologicznego w Warszawie (1818/68), „Przegl. Zool.” T. 12: 1968 z. 3 s. 276–85; Ferens B., Władysław Taczanowski ornitolog i pionier ochrony ptaków (1819–1890), „Ochrona Przyr.” T. 19: 1950 s. 203–12; Grochmalicki J., Historia faunistyki i systematyki zoologicznej w latach 1875–1925, Kr. 1931; Hist. nauki pol., IV; Jelski K., Les histoires naturalistes populaires d΄un séjour en Guyane française et en partie au Pérou (1865–1871), Kr. 2007; Kowalska K., Nie tylko szkiełko i oko, W. 1962; Maślankiewiczowa Z., Biologowie polscy, Lw. 1933 s. 56–8; Mielczarek P., Cichocki W., Polskie nazewnictwo ptaków świata, „Notatki Ornitologiczne” T. 40: 1999 s. 18, 30, 38–9, 46, 52, 60, 70, 81, 89–90, 92, 105, 111–13, 115–16, 118–19, 122, 125–32, 134–6, 143, 152–3, 161, 163, 173, 192, 206, 208–12, 214–15, 219, 223, 226, 230; Nusbaum-Hilarowicz J., Szlakami nauki ojczystej, W. 1916 s. 141–2; Orlikowska C., Z dziejów kształcenia biologów polskich w Szkole Głównej Warszawskiej w latach 1862–1869, „Roczniki Uniw. Warsz.” T. 7: 1966–8 s. 69–71 (fot.); Radoszkowski O., Seurat L. G., Exploration zoologique de l΄Algérie de 1830 à 1930, Paris 1930; Tranda E., Życie i działalność naukowa Taczanowski Władysław (1819–1890), „Przegl. Zool.” T. 27: 1983 z. 3 s. 251–60; – Dybowski B., Pamiętnik […] od roku 1862 zacząwszy do roku 1878, Lw. 1930; Taczanowski W., Listy do Antoniego Wagi, Konstantego Branickiego i Benedykta Dybowskiego, Oprac. K. Kowalska i in., Wr. 1964 (bibliogr.); – „Dzien. Urzęd. Woj. Lub.” 1825 nr 24 (dot. ojca); „Gaz. Korespondenta Warsz. i Zagran.” 1824 nr 150 (dot. ojca); Kalendarz Ungra T. 40: 1885 s. 7–8; „Kur. Codz.” 1871 nr 93; „Russkij invalid” 1817 nr 289 (dot. ojca); – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1890: „Bibl. Warsz.” t. 1 (J. Sztolcman), „Bulletin de la Société impériale des Naturalistes de Moscou” N. S. T. 4 (V. D. Sokolov), „Dzien. dla Wszystkich” nr 13, „Gaz. Lwow.” nr 15–16, 18, „Gaz. Narod.” nr 16, „Gaz. Pol.” nr 13, „Gaz. Warsz.” nr 15, Kalendarz Ungra R. 46 (A. Wrześniowski), „Kłosy” T. 50 s. 49–50 (S. Kramsztyk, portret), „Kosmos” R. 15 (J. Siemiradzki), „Kron. Rodzinna” s. 96, „Kur. Codz.” nr 18–19, „Kur. Lwow.” nr 21, „Kur. Pol.” nr 21–22, „Mémoires de l΄Académie Impériale des sciences de St.-Pétersbourg” T. 39, „Niwa” R. 15 (J. Sztolcman), „Ornis” (Wien) Bd. 6 (J. Sztolcman), „Przegl. Polit., Społ. i Liter.” nr 6, „Rola” nr 4, „Świat” (Kr.) nr 3, „Trudy varšavskago obščestva estestvoispytatelej. Protokoly otdelenija biologii” T. 1 nr 8 (A. Radoszkowski), „Tyg. Ilustr.” T. 1 (A. Wrześniowski, fot.), „Wiek” nr 13–14, 29, „Wszechświat” T. 2 (A. Wrześniowski), T. 9 (J. Sztolcman).

Mieczysław Barcik