Tabor (Thabor, Taborowicz) Wojciech (Albertus) z Merecza h. Półkozic (zm. 1507), proboszcz trocki i oszmiański, biskup wileński.
Pochodził ze średniej szlachty ze wsi Merecz w pow. ejszyskim (J. Fijałek) lub z Taboryszek (zwanych początkowo Mereczem) albo z Małego Merecza (obok Turgieli) nad górną Mereczanką (E. Rimša). Niewykluczone, że jego ojcem był Olechno Tabor (zm. prawdopodobnie przed 1487), poświadczony jako dzierżawca Ejszyszek 5 III 1464 w przywileju króla Kazimierza Jagiellończyka oraz w r. 1473 (R. Petrauskas). Nieznana z imienia matka T-a, po śmierci pierwszego męża, również nieznanego z imienia, otrzymała jako oprawę wdowią jedną trzecią jego dóbr położonych nad rzeką Wersoką (Werseką) w dorzeczu Niemna. Zmarła przed marcem 1489 i została pochowana w Wilnie, zapewne koło kościoła Franciszkanów Obserwantów p. wezw. św.św. Franciszka i Bernarda. T. miał starszego brata przyrodniego Jurgę (Jurija) Tomkowicza, występującego w źródłach w r. 1489 i 22 VII 1496 w Wilnie w otoczeniu wielkiego księcia lit. Aleksandra Jagiellończyka, oraz młodszego brata rodzonego Bartosza (zob.) i najpewniej również rodzonego brata Jana Olechnowicza, który w r. 1473 ożenił się z wdową po nieznanym bliżej Mondziwille, a 9 IV 1499 otrzymał od T-a dobra Bałwaniszki (pow. oszmiański) i w r. 1501 uczestniczył być może w sejmie elekcyjnym w Piotrkowie.
W semestrze letnim 1468 immatrykulował się T. na Uniw. Krak. uiszczając opłatę 2 gr, a następnie rozpoczął studia na Wydz. Sztuk Wyzwolonych. W r.n. uzyskał bakalaureat, a w r. 1474 został magistrem sztuk. Podczas studiów mieszkał w Bursie Ubogich, kilka razy stawał też przed sądem rektorskim. W Krakowie pozostał co najmniej do 15 VI 1476, prawdopodobnie studiując jeszcze prawo kanoniczne. Przed 23 V 1475 otrzymał probostwo trockie, na którym był poświadczony do 15 VI r.n., a następnie objął przed 24 III 1484 probostwo w Oszmianie. W tym czasie występował też jako prokurator w sądzie konstystorskim archidiec. gnieźnieńskiej. Po śmierci bp. wileńskiego Andrzeja Goskowica został w r. 1491 wybrany przez kapit. wileńską na administratora diecezji i z postulacji króla Kazimierza Jagiellończyka na biskupa; po raz pierwszy jako bp-elekt i administrator wzmiankowany był 1 II 1492. Bullę prowizyjną od papieża Innocentego VIII otrzymał 11 IV t.r., a całe należności uiścił w jego imieniu archidiakon wileński Marcin Janowicz. Po śmierci króla (7 VI 1492) T., jako bp-elekt, z głównymi dostojnikami świeckimi W. Ks. Lit. zwołał w imieniu Rady Panów do Wilna na 20 VII t.r. sejm lit., na którym zatwierdzono Aleksandra Jagiellończyka jako wielkiego księcia lit.; potem w katedrze wileńskiej przewodził ceremonii podniesienia go na tron wielkoksiążęcy. Między 28 VIII a 4 XII odbyła się konsekracja T-a na biskupa. Od tej pory T. stał na czele Rady Panów, aktywnie uczestnicząc w życiu politycznym W. Ks. Lit. i ściśle współpracując z wielkim księciem Aleksandrem. Wystąpił jako świadek w aktach wielu przywilejów dla szlachty i kniaziów oraz miast i Kościoła, brał także udział w sądach hospodarskich. W nagrodę za zasługi i wierną służbę wielkiemu księciu otrzymał nadania ziemskie: dla biskupstwa Pierszaje (6 II 1493) i Syruciowce (3 XI 1501), a dla siebie Szypiany (7 III 1495) i dwa domy w Grodnie z folwarkami (15 VI t.r.). W katedrze wileńskiej udzielił 15 II 1495 ślubu Aleksandrowi i Helenie, córce wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III Srogiego. Brał udział w r. 1499 w pracach nad projektem nowego układu z Koroną (tzw. druga unia wileńska), a w r. 1501 w zabiegach o tron polski dla Aleksandra, po śmierci jego brata, króla Jana Olbrachta, oraz w pertraktacjach o kolejną unię. Od wielkiego księcia i Rady Panów dostał pełnomocnictwa do udziału w sejmie elekcyjnym w Piotrkowie (wrzesień t.r.). Świadczył w uroczystym akcie Aleksandra, zatwierdzającym 23 X 1501 w Mielniku unię polsko-litewską. T.r. wyruszyło do Rzymu poselstwo od wielkiego księcia, które miało wystarać się o aprobatę papieską dla unii kościelnej w W. Ks. Lit.; jeden z jego członków, pisarz hospodarski Iwan Sapieha, wiózł ze sobą akt obediencji ze strony metropolity kijowskiego Josifa Bołharynowicza oraz list polecający T-a; unia nie doszła do skutku. Natomiast na prośbę T-a papież udzielił 23 VI 1501 jemu i jego następcom na biskupstwie przywilejów sądzenia i karania świeckich, także Rusinów i niewiernych, napadających na duchownych oraz naruszających dobra i immunitet Kościoła; odpowiedzi na supliki T-a przywiózł z Rzymu poseł Aleksandra, jego sekretarz i kanonik wileński Erazm Ciołek. T. uzyskał także wsparcie Stolicy Apostolskiej w sporze z wielkim księciem o prawo prezentowania kandydatów na stanowiska kościelne; w rezultacie Aleksander nadał mu 18 IX 1501 dożywotnie prawa patronatu i prezenty na cztery niższe kanonie katedralne i 28 kościołów, ze wskazaniem powierzania ich duchownym znającym język litewski i odpowiednio przygotowanym do pracy duszpasterskiej. Przybyły do Krakowa kanonik Jan z Oświęcimia (Sakran) przedstawił władcy traktat „Elucidarius errorum ritus Ruthenici” (Kr. 1501), przygotowany na polecenie T-a i jemu dedykowany.
T. krytykował niedotrzymanie przez Litwę układów unijnych z Piotrkowa i Mielnika (K. Pietkiewicz), przez co na krótko w r. 1505 popadł w niełaskę władcy. Odsuniętemu od udziału w Radzie Panów, odebrano także nadane mu przez Aleksandra dobra. Już jednak w okresie maj–czerwiec t.r. znalazł się w składzie delegacji lit. na sejm radomski, a 29 XII król wynagrodził go za zasługi dla W. Ks. Lit. nowym nadaniem ziemskim w pow. grodzieńskim. T. wystąpił też na liście świadków testamentu Aleksandra, wystawionego 24 VII 1506 w Lidzie. Po śmierci władcy i pochowaniu go 11 X t.r. w katedrze wileńskiej dokonał 20 X intronizacji Zygmunta I na tron wielkoksiążęcy.
Na terenie diec. wileńskiej starał się T. likwidować pozostałości pogaństwa, zabiegał u wielkiego księcia i szlachty o budowę nowych kościołów i kaplic oraz o nowe fundacje i odnowienie podupadłych beneficjów; dbał też o poziom intelektualny kapłanów. W kaplicy biskupiej katedry wileńskiej przy ołtarzu p. wezw. Wniebowzięcia NMP ufundował 21 VII 1495 mansjonarię dla ośmiu kapłanów i jednego kleryka, uposażoną na dobrach Szypiany, oraz drugi ołtarz z oficjum za zmarłych, na utrzymanie którego przekazał swoje dwory Widze (pow. brasławski) i Pierszaje Małe (pow. miński). Pod patronatem biskupim ustanowił parafie Sołoki (1496) i Tauroginie (1498). Zawarł 8 VIII 1497 umowę z budowniczym na postawienie murowanego kościoła paraf. p. wezw. św. Mikołaja w Trokach. Z własnego majątku ziemskiego doposażył 6 III 1498 kościół paraf. w Widzach. Przyczynił się do sprowadzenia do Wilna dominikanów, którym przekazał kościół p. wezw. Świętego Ducha z jego dochodami i nałożył (10 i 20 V 1501) na nich wymóg głoszenia kazań w kościele katedralnym. Licznie udzielał odpustów, m.in. 17 IX 1493 dla ołtarzy w kościele Franciszkanów w Wilnie, 9 III 1495 dla kościoła paraf. p. wezw. św. Piotra w Kownie, 18 III t.r. dla kościoła p. wezw. św. Mikołaja w Wilnie i 15 V 1503 dla ołtarza p. wezw. św. Anny w kościele Bernardynów w Kownie. Na prośbę T-a papież Aleksander VI udzielił mu w październiku 1499 prawa do pociągania przed sąd i nakładania kar kościelnych na wiernych, którzy nadużywali przywilejów związanych z posiadaniem przenośnego ołtarza. Za rządów T-a rozpoczęto w r. 1502 regularne prowadzenie sprawozdań z posiedzeń i postanowień kapit. wileńskiej. Wzrost uprawnień jurysdykcyjnych biskupa wywołał jednak konflikt z kapit. wileńską, zakończony 11 IX 1503 wyrokiem arbitrażowym dziekana włocławskiego Jana Łaskiego i prepozyta wrocławskiego Mikołaja Czepela, przyznającym T-owi prawo karania kanoników «secundum canonicas sanctiones» oraz równy podział ofiar składanych przez wiernych w katedrze na głównym ołtarzu. T. zadbał o utrzymanie przy katedrze organisty i w r. 1504 ofiarował mu dom położony naprzeciw konstystorza wileńskiego. W stałej rezydencji w Wilnie uformował się prywatny dwór biskupi, liczący ponad 20 osób. Zapamiętano, że T. zabiegał o wzniesienie murów i wałów miejskich Wilna dla obrony przed Tatarami (1497), a podczas ich najazdu w r. 1506 wzywał wiernych do naprawy wałów i wpłat na utrzymanie stałej straży. T. zmarł 27 III 1507 w dobrach biskupich w Łabunarach. Pozostawił po sobie dobrą opinię jako biskup zasłużony dla Kościoła i ojczyzny (A. Wijuk-Kojałowicz) oraz «mąż wielkiej cnoty i niepospolitego rozumu» (W. Przyałgowski).
Znane są pieczęcie biskupie T-a z h. Półkozic, m.in. z napisem w otoku minuskułą gotycką z r. 1495 s[igillum] alberti epi[scopi vilnensis] oraz pieczęcie z legendą zapisaną już protorenesansową majuskułą z l. 1497 i 1501 S[IGILLUM] ALB[ER]TI. EPI[SCOPI] VIL[N]EN[SI].
Boniecki, Poczet rodów, s. 384; Enc. katol., XIX 431; Lietuvių enciklopedija, Boston 1964 XXX 268; Nitecki P., Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965–1999, W. 1991; Petkus V., Vilniaus vyskupai Lietuvos istorijoje, Vilnius 2002 s. 245–53; Słown. geogr., XII 138; – Ališauskas V. i in., Lietuvos katalikų dvasininkai XIV–XVI a., Vilnius 2009 s. 27–8; Antoniewicz M., Pochodzenie episkopatu litewskiego XV–XVI wieków w świetle katalogów biskupów wileńskich, „Studia Źródłoznawcze” T. 39: 2001 s. 60–1, 66; Baronas D., Rowell S. C., The Conversion of Lithuania. From pagan barbarians to late medieval Christians, Vilnius 2015 s. 392–3, 395, 417, 433, 435–6, 440–1, 447, 486, 487–90, 493, 508; Černius R., Konfesinis ir politinis XV a. pabaigos Bažnytinės Unijos aspektas Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštijoje, w: Tarp istorijos ir būtovės, Red. A. Bumblauskas, R. Petrauskas, Vilnius 1999 s. 250–1, 254–5, 257; Fijałek J., Kościół rzymskokatolicki na Litwie, w: Chrystianizacja Litwy, Red. J. Kłoczowski, Kr. 1987; Gudavičius E., Lietuvos istorija, Vilnius 1999 I 356, 453, 458, 461, 472, 483, 493–4, 499, 502; Kiaupienė J., Petrauskas R., Lietuvos istorija, (1386–1529), Vilnius 2009 IV 216, 261, 366, 422; Kolankowski L., Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, W. 1930 I 399, 402, 409; Kowalczyk M., Bulla papieża Aleksandra VI dla biskupa wileńskiego Wojciecha Tabora, w: Ludzie. Kościół. Wierzenia. Studia z dziejów kultury i społeczeństwa Europy Środkowej, Wyd. W. Iwańczak, S. K. Kuczyński, W. 2001 s. 279–82; Kurczewski J., Kościół zamkowy czyli katedra wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju, Wil. 1908–16 II–III; Lisowski J., De servitiis communi et minutis episcoporum Polonae, Romae 1982 nr 321, 323, 327; Ochmański J., Biskupstwo wileńskie w średniowieczu. Ustrój i uposażenie, P. 1972 s. 34; Papée F., Aleksander Jagiellończyk, Kr. 1999 s. 11, 17, 18, 20, 26, 33, 36, 50, 98–9, 100, 107, 113; Petrauskas R., Lietuvos iduomenė XIV a. pabaigoje – XV a., Vilnius 2003 s. 303; Pietkiewicz K., Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka, P. 1995 s. 29, 46, 84, 116–23, 153, 166, 168–71, 206; Rimša E., Heraldry. Past to present, Vilnius 2005 s. 144–5; tenże, Pieczęcie dokumentu bojarów litewskich z 1413 r., w: 1413 m. Horodlės aktai. Dokumentai ir tyrinėjimai, Red. J. Kiaupienė, L. Korczak, Vilnius–Kr. 2013 s. 445; Rowell S. C., Church Court records as evidence for the Christianization of Lithuanian society in the late 15-th and early-16th century, „Acta Historica Univeristatis Klaipediensis” T. 29: 2014 s. 38–9, 40, 43; Wiesiołowski J., Episkopat polski XV w. jako grupa społeczna, w: Społeczeństwo Polski średniowiecznej, Wyd. S. K. Kuczyński, W. 1990 IV 292–3; Wijuk-Kojałowicz A., Miscellanea rerum ad statum ecclesiasticum et Magno Lituaniae Ducatu pertinentium, Vilnae 1650 s. 78; XV–XVI a. Lietuvos lotyniškų knygų sąrašas, Oprac. D. Narbutienė, S. Narbutas, Vilnius 2002; – Acta primae visitationis dioecesis Vilnensis Anno Domini 1522 peractae, Ed. S. C. Rowell, Vilnius 2015; Akta Aleksandra; Akta Unii; Akty Zap. Ross., I; Cod. epist. saec. XV, III; Elementa ad fontium editiones, nr 650; Hierarchia catholica medii aevi, II 295; Kod. katedry i diec. wil.; Kopiarz rzymski Erazma Ciołka z początku XVI wieku, Wyd. J. Fijałek, S. Kutrzeba, „Arch. Kom. Hist.”, S. II, T. 1: 1923 s. 73–101; Księga promocji Wydz. Sztuk Uniw. Krak.; Lietuvos metrika, Vilnius 1995 t. 4; toż, Vilnius 1993 t. 5; toż, Vilnius 2007 t. 6; toż, Vilnius 1998 t. 25; toż, Vilnius 2011 t. 37; Metryka Uniw. Krak., I (68e/068); Polnoe sobr. russ. letopisej, XVII kol. 569; Przyałgowsk i, Żywoty biskupów wil., I 69–89; Relationes status dioecesium in Magno Ducatu Lithuaniae, Red. P. Rabikauskas, Romae 1971 I; Script. Rer. Pol., II (Chronicon Bernardi Vapovii); Stryjkowsk i, Kronika pol., II 293–4, 315, 317, 321–2, 325, 331–2, 339; Urban W., Lūžys S., Cracovia Lithuanorum saeculis XIV–XVI, Vilnius 1999 nr 84–85, 91–93, 95, 97, 100; Vet. Mon. Pol., II; – Arch. Archidiec. w Gnieźnie: Akta Konsystorskie, sygn. A59 (5 X 1491), sygn. A60 k. 36v, 74v–6v, 78–9, 81–2, 109v, 112v, 137v–8, 141v, 143, sygn. A61 k. 16v, 51v, 54–5, 64v–5, sygn. A71 k. 194, sygn. A78 k. 153v–4; B. Czart.: dok. perg. 627 (vol. III/24), 650, 664 (vol. III/26), 666; B. Jag.: rkp. 6321, Zbiór Prekiera I, k. 80–80v; Lietuvos mokslų akademijos biblioteka w Wil.: F. 1–39, F. 1–1–71, F. 6–69, F. 6–97; Vilniaus universiteto biblioteka w Wil.: F. 80–52.
Lidia Korczak