Świeborowski Żak Mikołaj (zm. po 1459), rycerz śląski, zaciężny polski, rotmistrz.
Pochodził ze Świeborzyc (obecnie Ściborzyce Wielkie koło Kietrza), miał brata Jana.
Przed r. 1454 wstąpił Ś. do wojska zaciężnego walczącego w Prusach z zakonem krzyżackim. Wiadomo, że dowodził rotą, bowiem na wyekwipowanie jej oraz roty dowodzonej przez Irzyka Stosza z Albrechtic król Kazimierz Jagiellończyk pożyczył 24 XI 1454 od rajców krakowskich 12 grzywien. Ś. i Stosz nie otrzymali żołdu za służbę, toteż wiosną 1455 zabrali swe oddziały i na pograniczu śląsko-małopolskim zajęli się rozbojem. Ich ludzie zrabowali 80 koni z kopalń olkuskich i spalili m. Sławków; zapewne był to odwet Ś-ego na wójcie sławkowskim Mikołaju Guni, który niegdyś zabrał mu konie i zbroję. Następnie Ś. i Stosz najechali ziemię wieluńską i podstępem opanowali zamek Kępno, biorąc do niewoli jego zarządcę Wierzbiętę, syna Mikołaja. Wkrótce jednak zamek obległy siły burgrabiego wieluńskiego Grzegorza Starzeńskiego, którym na pomoc przysłali oddziały: arcybp gnieźnieński Jan Sprowski, bp włocławski Jan Gruszczyński, woj. kaliski Stanisław z Ostroroga i star. wieluński Jan Zaremba z Kalinowy. Ś. musiał się poddać, lecz jemu i jego oddziałom pozwolono swobodnie odejść. Pod koniec marca 1455 oddziały Ś-ego napadały także na kupców krakowskich; z zachowanego wykazu szkód wynika, że w okolicach Kępna kupcy ponieśli straty oszacowane na 200 grzywien, a w pobliżu Bolesławca na kwotę 1 tys. fl. Oddziały Ś-ego i Stosza, ulokowane w ufortyfikowanej wieży przed Krakowem, dokonywały w okolicy licznych grabieży; w liście z 15 IV 1456 donosił o tym wielkiemu mistrzowi zakonu krzyżackiego Ludwikowi von Erlichshausen bp pomezański Kasper Linke, wspominając także szkody, które Ś. wyrządził królowi polskiemu.
W r. 1457 przeniósł Ś. swe oddziały pod Oświęcim i założył warowny obóz na Górze Żebraczej; opanował też Górę Wapienną koło Dobczyc i m. Myślenice. Dołączyli do niego jego brat Jan, rycerz czeski Wacław Kawka z Sobiešuka i inni zaciężni oraz książę oświęcimski Janusz IV (Jan III), który również porzucił służbę w Prusach. Wg listu kanonika krakowskiego Jana Długosza z 23 IV t.r. do nieznanego adresata (utożsamianego z archidiakonem krakowskim Janem z Pniew lub kanonikiem krakowskim Jakubem z Sienna) Ś. kontynuował rozboje w okolicach Myślenic, a na Górze Żebraczej zgromadził ok. pięciuset rozbójników i ich zwolenników, ale w ciągu jednej nocy odeszło od nich pięćdziesięciu. Długosz uważał, zapewne opierając się na deklaracjach kaszt. bieckiego i star. oświęcimskiego, że warownię na Górze Żebraczej można zdobyć w ciągu trzech dni przez zatrzymanie wody z Wisły i zatopienie rozbójników. Informował też o uchwale kapit. krakowskiej, podjętej na prośbę wspomnianych urzędników, w sprawie udzielenia kaszt. bieckiemu 100 grzywien pożyczki na wystawienie trzystu piechurów dla rozprawienia się z rozbójnikami w ziemiach: oświęcimskiej, zatorskiej, siewierskiej i sławkowskiej. Ze zbuntowanymi zaciężnymi próbowali negocjować panowie krakowscy i 17 VI 1457 wystawili Ś-emu i innym dowódcom rot glejt na rozmowy w Krakowie w ciągu najbliższego tygodnia. Nie wiadomo, czy doszło do spotkania, ale jeżeli się odbyło, to zapewne nie przyniosło rezultatów. Ś. z powodu nieotrzymania żołdu wypowiedział listownie 12 VII t.r. wojnę Kazimierzowi Jagiellończykowi, a 16 VII księciu zatorskiemu Wacławowi. Zwołane przez króla pospolite ruszenie z Małopolski przystąpiło w poł. sierpnia do oblężenia Myślenic (zdaniem niektórych badaczy oblegano Mysłowice); zakończyło się ono niepowodzeniem i ok. 21 IX wojsko rozpuszczono. Wówczas wspierający Ś-ego i innych rotmistrzów książę oświęcimski Janusz IV uderzył na ziemię krakowską, zdobywając w poł. października 1457 Kłobuck.
W zaistniałej sytuacji król postanowił wypłacić Ś-emu i zaciężnym zaległy żołd, a sejmy w Piotrkowie i Korczynie w listopadzie i grudniu 1457 uchwaliły na ten cel odpowiednie podatki. Po długich negocjacjach, za pośrednictwem księcia toszeckiego Przemysława, zawarto w Bytomiu 25 I 1458 porozumienie: monarcha zobowiązał się wypłacić księciu oświęcimskiemu Januszowi IV, Ś-emu, Wacławowi Kawce i innym rotmistrzom kwotę 35 tys. czerwonych zł, częściowo w gotówce, częściowo w towarach, w trzech ratach do 24 VI t.r. Warownie będące ośrodkami oporu zaciężnych polecono spalić, a Wapienną Górę wydać star. krakowskiemu. W przewidzianym terminie udało się wypłacić zaciężnym tylko część długu, mimo to Ś. i inni rotmistrzowie uznali 26 V 1458, że należności, jakie miał wobec nich król Polski, są wygasłe. Potwierdzający to dokument przekazali księciu Przemysławowi toszeckiemu, który z kolei poświadczył, że książę Janusz, Ś. i wymienieni rotmistrzowie otrzymali już 11 tys. czerwonych zł, czyli pierwszą z trzech rat. Na spłatę pozostałej części zobowiązań monarcha otrzymał kredyt od m. Krakowa. Pieniądze te podjął 2 VI t.r. kantor przemyski i pisarz królewski Maciej Blandowski na poczet czynszu królewskiego wpływającego do kasy miejskiej. Ostatecznie zobowiązania wobec Ś-ego i innych zaciężnych spłacono w r. 1459, co poświadczył 19 VII t.r. książę Przemysław toszecki. Zaciężni z księciem Januszem oświęcimskim na czele potwierdzili to wystawionym 20 VII dokumentem.
W trakcie swych rozbojów na pograniczu śląsko-małopolskim Ś. kilkakrotnie znalazł schronienie u Marcisza z Grabowa, przywódcy tamtejszych rozbójników. Marcisz, oskarżony 4 XII 1459 przed sądem ziemskim krakowskim o przechowywanie Ś-ego oraz spustoszenie i spalenie m. Pilicy, został wtrącony do więzienia na zamku krakowskim, jednak sąd oczyścił go z zarzutów. Jest to ostatnia wzmianka o Ś-m, który zmarł po r. 1459.
Brak informacji o rodzinie Ś-ego.
Biskup M., Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454—1466, W. 1967; Caro J., Dzieje Polski, W. 1899 V 408; Gawęda S., Udział finansowy Krakowa w wojnie trzynastoletniej, „Studia Hist.” T. 2: 1959 z. 2/3 s. 19—33; tenże, Wkład Krakowa do wysiłku zbrojnego Polski w czasie wojny trzynastoletniej, „Roczn. Krak.” R. 39: 1968 s. 63—8; Grabarczyk T., Jazda zaciężna Królestwa Polskiego w XV wieku, Ł. 2015; Lata wojny trzynastoletniej w „Rocznikach, czyli Kronikach” inaczej „Historii polskiej” Jana Długosza (1454—1466), Oprac. S. M. Kuczyński, Ł. 1964 I 56; Pervolf J., Otčet ordinarnogo profesora o naučnyh zanjatijach za graniceju s 20 maja po 20 sjentjabraja 1882 g., „Varšavskija universitetskija izvestija” T. 2: 1883 s. 17—18, 54—8; Perzanowska A., Wiadomości źródłowe o życiu i działalności Jana Długosza, w: Dlugossiana. Studia historyczne w pięćsetlecie śmierci Jana Długosza, W. 1980 s. 325; Prokop K. R., Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438—1513. Dzieje polityczne, Kr. 2002; Rajman J., Pogranicze śląsko-małopolskie w średniowieczu, Kr. 1998 s. 208—9; Sochacka A., Jan z Czyżowa namiestnik Władysława Warneńczyka. Kariera rodziny Półkoziców w średniowieczu, L. 1993 s. 184—7; Stanko P., Najemnicy z terenu Królestwa Czech w okresie wojny trzynastoletniej (Przyczynek do identyfikacji, pochodzenia i karier wybranych żołdaków), w: Polacy w Czechach, Czesi w Polsce X—XVIII wiek, Red. H. Gmiterek, W. Iwańczak, L. 2004 s. 77—87; Starzyński M., Krakowska rada miejska w średniowieczu, Kr. 2010; tenże, Kupcy w świecie wielkiej polityki. Kraków wobec konfliktów z zakonem krzyżackim w XIV i XV wieku, w: Conflictus magnus apud Grunwald 1410. Między historią a tradycją. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej „Grunwald—Tannenberg—Žalgiris” zorganizowanej 20—24 września 2010 r. w Malborku i Krakowie, Red. K. Ożóg, J. Trupinda, Malbork 2013 s. 149—57; Z przeszłości Zagłębia Dąbrowskiego i okolicy, Oprac. M. Kantor-Mirski, Sosnowiec 1931 I 28—9; — Bytom średniowieczny. Przekazy źródłowe (1123—1492), Oprac. J. Drabina i in., Opole 1985 nr 250—251, 254—255; Cod. epist. saec. XV, I cz. 2, III; Cod. Pol., IV; Długosz, Roczniki, XII; Lehns-u. Besitzurkunden Schlesiens, II; Materiały do historii wojen z Krzyżakami (spis sum wypłaconych wojskom zaciężnym), Wyd. K. Marcinkowski, „Roczn. Tow. Nauk. w Tor.” T. 13: 1906 s. 245; Regesta historico-diplomatica Ordinis S. Mariae Theutonicorum 1198—1525, Ed. E. Joachim, W. Hubatsch, Göttingen 1950, p. 1, vol. 2; Starod. Prawa Pol. Pomn., II nr 3645; — AGAD: Metryka Kor., t. 11 s. 316, dok. perg. nr 5080; Arch. Narod. w Kr.: Consularia Crac., nr 429 s. 102, 210.
Stanisław A. Sroka