Tarasiewicz Zenon, pseud.: Żwir, Kłos, nazwiska konspiracyjne: Zygmunt Dziśniewski, Antoni Lubicz, Zenon Lipski (1911–1994), major Armii Krajowej, podpułkownik Wojska Polskiego.
Ur. 14 XII w Połocku (gub. witebska), był synem Antoniego, właściciela i dzierżawcy dóbr, m.in. majątku Ostrowszczyzna (pow. lepelski, gub. witebska), i Eleonory z Baniewskich. Miał brata Arkadiusza i siostrę Wandę.
Po traktacie ryskim w r. 1921 T. przybył z rodziną do Polski i zamieszkał w majątku Starosiele (gm. Prozoroki, woj. nowogródzkie). Od r. 1924 uczył się w Państw. Gimnazjum im. Ks. Grzegorza Piramowicza w Dziśnie; należał wówczas do harcerstwa. Po zdaniu w r. 1931 matury wstąpił jako ochotnik do WP i w październiku t.r. rozpoczął kurs unitarny Szkoły Podchorążych Piechoty w Różanie nad Narwią. Po jego zakończeniu w sierpniu 1932 skierowano go do Szkoły Podchorążych Artyl. w Toruniu, którą ukończył w stopniu podporucznika artyl. (ze starszeństwem z 15 VIII 1934). Od 1 IX t.r. służył w 3. p. artyl. lekkiej w Zamościu kolejno jako dowódca plutonu 8. baterii, p.o. dowódca baterii, a od 19 VII 1938 – dowódca baterii. Awansowany na porucznika (ze starszeństwem z 19 III 1938) przebywał od marca do czerwca 1939 na kursie taktycznym w Wyższej Szkole Wojennej w Rembertowie, a następnie na stażu w różnych jednostkach.
W kampanii wrześniowej 1939 r. T. od 4 IX t.r. dowodził 9. baterią 3. dyonu 3. p. artyl. lekkiej 3. DP; dywizjon nie dotarł jednak do macierzystej jednostki i 5 IX został wyładowany w Dęblinie, gdzie wszedł w skład zgrupowania ppłk. Zygmunta Bierowskiego, z przeznaczeniem do obrony Wisły w rejonie Puław. Od 17 IX uczestniczył T. w odwrocie przez Lublin, Krasnystaw i Zamość; 22 IX wziął udział w bitwie pod Cześnikami, a dwa dni później dostał się do niewoli niemieckiej w rejonie Krasnobrodu. W okolicach Zwierzyńca zbiegł z kolumny jenieckiej i 28 IX przybył do Zamościa, który znajdował się pod okupacją sowiecką. W październiku nawiązał kontakt z oficerami WP, m.in. ppłk. lekarzem weterynarii Eugeniuszem Górniewiczem oraz płk. Stanisławem Tatarem, i podjął działalność konspiracyjną w szeregach Służby Zwycięstwu Polski. Zagrożony dekonspiracją, ukrywał się z mjr. Janem Szczurkiem-Cergowskim (pseud. Wiesław) w leśniczówce w Kosobudach koło Zwierzyńca (pow. zamojski), a od 2. poł. grudnia w nadleśnictwie Huta Krzeszowska (pow. niżański). Pod koniec marca 1940 objął dowództwo oddziałów szturmowych (trzy oddziały w sile drużyny) w Obwodzie Biłgoraj. Od września t.r. do marca 1941 pracował jako pomocnik kierownika spółdzielni ds. skupu zboża w Leżajsku. Po aresztowaniu przez Gestapo por. Wacława Spalonego (pseud. Słoma), komendanta Obwodu Biłgoraj ZWZ, przeniósł się na początku kwietnia t.r. do Warszawy.
Na polecenie mjr. Szczurka-Cergowskiego, komendanta Okręgu Stołecznego podległej Stronnictwu Narodowemu Narodowej Organizacji Wojskowej, T. tworzył jej oddziały na terenie powiatów: Mińsk Maz., Garwolin i Radzyń; następnie został inspektorem tych obwodów. W lutym i marcu 1942 razem z grupą mjr. Szczurka-Cergowskiego przeszedł do AK i pod pseud. Kłos został kierownikiem Referatu «Regulaminy i Organizacja» Biura Studiów w Oddz. II Informacyjno-Wywiadowczym Komendy Głównej (KG) AK. Od lipca do grudnia 1943 był kierownikiem Referatu «Rzesza i Kraj» Biura Studiów Wojskowych. Awansował na kapitana ze starszeństwem z 11 XI 1942, a 25 VII 1944 na majora. Równolegle z działalnością konspiracyjną studiował w l. 1942–4 prawo na tajnym Uniw. Warsz. Wziął udział w powstaniu warszawskim 1944 r. w I rzucie KG AK na trasie od fabryki Kamlera na Woli, przez Stare Miasto do Śródmieścia, dokąd przedostał się 6 IX t.r. W czasie walk zajmował się m.in. zestawianiem komunikatów informacyjnych ze zdobytych dokumentów niemieckich oraz z przesłuchań jeńców. Po kapitulacji powstania został wzięty do niewoli niemieckiej; w trakcie transportu do oflagu zbiegł w okolicach Ożarowa i przybył do Brwinowa. Tu nawiązał kontakt z ppłk. Bohdanem Zielińskim (pseud. Tytus), nowo mianowanym szefem Oddz. II KG AK. Wszedł w skład odtworzonej KG AK i został mianowany szefem Biura Studiów Oddz. II (referaty: transport kolejowy, front, kraj, przemysł). Mieszkał kolejno w Częstochowie, Piotrkowie Trybunalskim oraz ponownie w Warszawie. Od poł. maja do sierpnia 1945 pracował pod fałszywym nazwiskiem w Wojewódzkim Urzędzie Ziemskim w Sopocie; w tym okresie nadal utrzymywał kontakty konspiracyjne.
Dn. 20 VIII 1945 wstąpił T. do ludowego WP w stopniu majora (ze starszeństwem z 1 VI t.r.) i został wykładowcą artylerii w 1. Ośrodku Szkolenia Piechoty i Kawalerii w Krakowie. Potem był kolejno szefem sztabu 55. p. artyl. lekkiej w Olsztynie (od 10 IX 1946), dowódcą 19. Samodzielnego Dyonu Artyl. Przeciwpanc. 15. DP (od 1 I 1947) oraz wykładowcą taktyki artylerii w Akad. Sztabu Generalnego (od 15 II 1949). Od momentu wstąpienia do ludowego WP był jako dawny oficer AK poddany permanentnej inwigilacji, a od 16 II 1950 rozpracowywany przez Główny Zarząd Informacji MON (Informacja Wojskowa); w związku z tym Dep. Personalny MON wstrzymywał dotyczący T-a wniosek o awans na podpułkownika. Wskutek m.in. fałszywych zeznań mjr. Władysława Romana, gen. bryg. Władysława Hermana i gen. bryg. Tatara (sprawa «TUN») T. został 13 V t.r. aresztowany i oskarżony o prowadzenie wywiadu i dywersji w WP w ramach tzw. akcji «Ż» (oddziaływanie patriotyczne na żołnierzy ludowego WP). Więziony w Warszawie kolejno w areszcie Głównego Zarządu Informacji przy ul. Oczki, od marca 1951 w areszcie Informacji Wojsk Lotniczych przy ul. Wawelskiej i od maja 1952 ponownie przy ul. Oczki, był torturowany psychicznie i fizycznie. Nigdy nie przyznał się do winy. Dn. 25 VII t.r. Najwyższy Sąd Wojskowy w Warszawie (bez udziału obrońcy) uznał go winnym zbrodni zdrady ojczyzny oraz szpiegostwa i skazał na karę 13 lat więzienia. Zgromadzenie Sędziów Najwyższego Sądu Wojskowego na posiedzeniu niejawnym 12 VIII odrzuciło jego skargę rewizyjną. T. odbywał karę w więzieniu mokotowskim, a od listopada we Wronkach. Zwolniony 31 III 1956 na mocy amnestii, opuścił więzienie w poł. kwietnia t.r. Dn. 30 IV Najwyższy Sąd Wojskowy uchylił swoje wcześniejsze orzeczenie, jako oparte na fałszywych dowodach oraz wydane z rażącym naruszeniem przepisów prawa procesowego i przekazał sprawę Naczelnej Prokuraturze Wojskowej w celu uzupełnienia postępowania przygotowawczego. Dn. 7 V wiceprokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej umorzył śledztwo ze względu na brak dowodów winy; tego samego dnia T. został przeniesiony do rezerwy w stopniu majora.
Dn. 15 VIII 1956 został T. zatrudniony w Funduszu Wczasów Pracowniczych jako zastępca kierownika Wydz. Propagandy Centralnej Rady Związków Zawodowych. Od r. 1965 był kierownikiem Biura Turystyki Zagranicznej w Dyrekcji Naczelnej Funduszu. W związku z częstymi wyjazdami służbowymi za granicę był w l. 1968–9 ponownie rozpracowywany przez Oddz. II Zarządu II Stoł. Wojskowej Służby Wewnętrznej w Warszawie; służby te interesowały się nim co najmniej do r. 1971. Dn. 1 I 1978 przeszedł na emeryturę. W r. 1990 Centralna Wytwórnia Programów i Filmów Telewizyjnych «Poltel» zrealizowała o nim film „Strzaskany życiorys. Opowieść żołnierza”. W r. 1992 otrzymał stopień podpułkownika WP. W r. 1994 opublikował książkę Wspomnienia żołnierza (W.). Zmarł 28 VIII 1994 w Warszawie, został pochowany 1 IX na cmentarzu Powązkowskim (kw. 17 rząd 1 m 14, 15, 16). Był odznaczony m.in. Orderem Virtuti Militari V kl., Krzyżem Walecznych, Krzyżem Armii Krajowej, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
T. był dwukrotnie żonaty. W zawartym w r. 1939 małżeństwie z Jadwigą ze Stroińskich (1920–1990), miał troje dzieci: syna Zdzisława Marka (1940–2011), radcę prawnego, oraz córki: Marię Józefę (ur. 1945), zamężną Wach, urzędniczkę, i Marię Renatę (ur. 1945), zamężną Żórawską, lekarkę. Po rozwodzie w r. 1961 ożenił się z Ireną z domu Higersberger (1923–2017), 1.v. Karśnicką, 2.v. Smoleńską, łączniczką AK (pseud. Niuniusia). Drugie małżeństwo pozostało bezdzietne.
Rybka–Stepan, Awanse, s. 476; Rybka–Stepan, Rocznik; – Bielecki R., Długa 7 w Powstaniu Warszawskim, W. 1994; Ney-Krwawicz M., Komenda Główna Armii Krajowej 1939–1945, W. 1990; tenże, „Mam szereg pierwszorzędnych pracowników…”. Z zagadnień kadrowych Polskiego Państwa Podziemnego, W. 2009; Poksiński J., Tatar–Utnik–Nowicki „TUN”, W. 1992; Szwagrzyk K., Zbrodnie w majestacie prawa 1944–1955, W. 2000; – Grygiel J., Związek Walki Zbrojnej, Armia Krajowa w obwodzie zamojskim 1939–1944. Szkice, wspomnienia, dokumenty, W. 1985; Kawalerowie Virtuti Militari 1919–1997. Wybór źródeł, Koszalin 1999; Leski K., Życie niewłaściwie urozmaicone. Wspomnienia oficera wywiadu i kontrwywiadu AK, W. 2001; Poksiński J., „My, sędziowie, nie od Boga…”. Z dziejów Sądownictwa Wojskowego PRL 1944–1956. Materiały i dokumenty, W. 1996; Życie na krawędzi. Wspomnienia żołnierzy antyhitlerowskiego wywiadu, Oprac. W. Kozaczuk, W. 1980; – „Gaz. Wyborcza” 2017 nr z 17 VI (nekrolog żony, Ireny); „Życie Warszawy” 1994 nr 214, 215 (nekrologi); – CAW: sygn. Ap 317; IPN w W.: Akta operacyjno-śledcze z rozpracowania T-a, sygn. IPN BU 0192/45 t. I–II, Akta w sprawie mjr. rez. T-a, sygn. IPN BU 1207/417, Akta śledztwa nr 4/51, Mater. dodatkowe Tarasiewicz Zenon, t. I–VIII, Sprawa prowadzona przez Główny Zarząd Informacji Zarząd IV, sygn. IPN BU 2386/13302–13309; – Informacje żony, Ireny z W. oraz Rafała Sierchuły z P.
Krzysztof A. Tochman