Celichowski Zygmunt (1845–1923), dyrektor Biblioteki Kórnickiej, najczynniejszy pracownik na niwie naukowej w Wielkopolsce w ostatnim półwieczu rządów pruskich, publicysta i działacz narodowy. Urodził się we Wronkach w Ks. Poznańskim 12 VIII, z ojca Antoniego, pedagoga, autora podręczników szkolnych, i matki Emilii z Jezierskich. Jako uczeń gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu należał od r. 1858 do tajnego związku patriotycznego młodzieży pod nazwą »Marianów«, objął jego ster i redagował pisaną gazetkę »Marianin«, wstąpił także do Towarzystwa Narodowego, które skupiało młodzież gimnazjów w Poznaniu Lesznie, Ostrowie i Trzemesznie. Był prezesem kółka poznańskiego tegoż Towarzystwa. Według brzmienia przysięgi każdy z jego członków miał dokładać wszelkich sił »do oswobodzenia uciemiężonej ojczyzny«. Z końcem r. 1862 wpadła policja na ślad tej organizacji. Śledztwo zakończyło się procesem w marcu 1863 r. i skazaniem na więzienie członków, wśród nich i C-go. W l. 1863–8 odbywał studia na uniwersytetach we Wrocławiu i Berlinie, początkowo prawnicze, które porzucił dla filologii i historii w zamiarze poświęcenia się zawodowi nauczyciela gimnazjum. Gdy jednak został sekretarzem Jana hr. Działyńskiego z Kórnika, wrócił w r. 1869 z Berlina do Wielkopolski, przy czym 1 IV 1870 objął zarząd Biblioteki Kórnickiej po Wojciechu Kętrzyńskim. Studia uwieńczył doktoratem 26 XI 1870 w Lipsku na podstawie dysertacji pt. De fontibus qui ad abdicationem Joannis Casimiri et electionem Michaelis Wiśniowiecii pertinent 1668–1669 (Dresdae 1871). Odtąd związał swe losy na stałe z Kórnikiem. Oprócz funkcji bibliotekarza sprawował jako pełnomocnik zarząd włości Jana Działyńskiego, od r. 1880 spadkobiercy tegoż, Władysława hr. Zamoyskiego. W Bibliotece zapoczątkował pracę nad uporządkowaniem zbiorów, a jakkolwiek nie zdołał jej posunąć wydatniej naprzód z powodu licznych i rosnących z latami zajęć, umiał sprostać życzeniom uczonych dzięki znajomości zasobów i ochotnie udzielał materiałów w ciągu pół wieku. Ile usług oddał nauce polskiej na stanowisku bibliotekarza, mówi jego korespondencja z najwybitniejszymi historykami polskimi, którym dostarczał materiałów i informacyj, zachowana w archiwum Bibl. Kórnickiej. Troszczył się o pomnożenie zbiorów Biblioteki i wydatnie powiększył zasób rękopisów, dawnych druków i grafiki, korzystając ze środków, oddanych mu na zakup przez Jana Działyńskiego. Najwięcej starań łożył na rozwinięcie produkcji wydawniczej Biblioteki. Jako wydawca trwałe zdobył miejsce w nauce. Pracę naukową rozpoczął od recenzyj w r. 1868, później przeszedł do samodzielnych rozpraw i publikacyj źródeł. Najprzedniejsze miejsce w jego dorobku zajmują »Acta Tomiciana«. C. przystąpił do kontynuacji tego wydawnictwa po odbyciu studiów i podróży badawczych po zbiorach, dźwignął je na wyższy poziom naukowy i ogłosił tomy od IX–XIII w l. 1876–1915. Oprócz Tomicjanów wydał pokaźny poczet źródeł do dziejów średniow. i nowożytnych Polski, cennych zabytków dawnego prawa i pomników języka i literatury pięknej złotego wieku, przeważnie nakładem Bibl. Kórnickiej i z jej zasobów. Był także autorem kilku rozpraw i przyczynków z zakresu bibliografii, historii i hist. literatury. Przez wiele lat zabiegał o stworzenie specjalnego czasopisma historyczno-literackiego dla Wielkopolski, by w ten sposób dotrzymać kroku Niemcom. Wspierał poczynania Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, miewał na posiedzeniach referaty; w r. 1891 wybrano go przewodniczącym wydziału hist.-lit., w r. 1892 redaktorem »Roczników«, organu Tow., w r. 1917 członkiem honorowym, w r. 1918 wiceprezesem. Pol. Akademia Umiejętności mianowała go swym członkiem-korespondentem 1903, członkiem czynnym w r. 1920. C. nie ograniczał się do teoretycznej dziedziny nauki. Pracował nad uświadomieniem narodowym szerszych warstw i podtrzymaniem zagrożonej polskości, nad gospodarczym podniesieniem i wzmocnieniem wsi i stanu średniego w miastach już to jako organizator, już też jako członek różnych zrzeszeń społecznych i gospodarczych zarówno na lokalnym kórnickim, jak i na szerszym wielkopolskim terenie. Widzimy go w czynnej roli w Kółkach rolniczych, Rolnikach, w Polskim Banku Handlowym w Poznaniu, w Tow. Szerzenia Wstrzemięźliwości, w Tow. Czytelń Ludowych, Radzie Narodowej i innych. Zabierał głos na łamach prasy i w osobnych broszurach na temat oświaty ludowej, handlu, przemysłu domowego, kawiarń ludowych, wyborów, polityki pruskiej i sprawy polskiej. Redagował i wydawał założone przez siebie czasopisma »Kórniczanin« w ciągu r. 1875 i »Pobudkę do szerzenia wstrzemięźliwości« w l. 1891–6, wypełniając je swymi artykułami. W l. 1868–74 pisywał w »Gazecie Toruńskiej«, później zwykle w »Dzienniku Poznańskim«, sporadycznie i w innych periodykach wszystkich trzech zaborów. Używał kryptonimów z początkowych liter nazwiska i pseudonimów (Bojan, Topór, Ostrzew i i.). W osobie C-go stapia się w harmonijną całość niepośledniej miary badacz przeszłości Polski w jej różnych przejawach z działaczem w służbie bieżących ważnych potrzeb ujarzmionego narodu, których zaspokojenie było warunkiem przetrwania krytycznego okresu. W uznaniu zasług uczyniła go Wszechnica Poznańska swym honorowym profesorem, a Rząd Rzpltej nadał mu krzyż komandorski orderu odrodzenia Polski. Zmarł C. 26 I 1923 w Kórniku, pochowany w grobowcu rodz. w Bninie.
Główny materiał biograficzny, przygotowywany jeszcze do udostępnienia, jest w posiadaniu syna, mec. dra Witolda Celichowskiego w Poznaniu. W papierach po ś. p. Bol. Erzepkim w Poznaniu znajduje się teka z 70 listami C-go, 1 list oddzielnie, wycinki z gazet i jego rękopis z uwagami z powodu wykładu prof. Semkowicza o potrzebach historiografii pol. średniow. W niniejszym artykule korzystano z materiałów, zachowanych w B. Kórnickiej (archiwum biblioteczne i arch. Działyńskich), z informacyj Witolda C-go i z następujących przyczynków drukowanych: Bodniak St., Biblioteka Kórnicka, P. 1929. Celichowski Z., Tajne związki młodzieży gimnazjalnej 1857–1863, P. 1920; W. Enc. Il.; R. E., Zygmunt Celichowski o sobie, (»Kurier Pozn.« 1936, nr 590); tenże, O wielkopolskie czasopismo historyczne (tamże, 1937, nr 132); Grycz J., Bibliotekarze kórniccy, »Pamiętnik Bibl. Kórnickiej« 1929, z. 1; Kostrzewski J., Zygm. Celichowski, »Kurier Pozn.« 1923, nr 25; Pociecha Wł., Niedoszłe czasopismo Bibl. Kórnickiej, »Silva Rerum« 1928, z. 11/12; tenże, Materiały do bibliografii prac Zygm. Celichowskiego, »Przegląd Bibliot.« 1928, r. II; «Rocznik Akad. Um.«, r. 1904/5 i 1919/20; »Sprawozdania z czynności Tow. Przyj. Nauk w Poznaniu« i »Sprawozdania z działalności wydziału hist.-lit.« (»Roczniki T. P. N.«, t. 18, 19, 24, 44, 45); Wojtkowski A., Historia Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, P. 1928.
Stanisław Bodniak