INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Zygmunt Pusłowski  

 
 
Biogram został opublikowany w 1986 r. w XXIX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.

  

 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Pusłowski Zygmunt (1848–1913), właściciel dóbr i zakładów przemysłowych, kolekcjoner i mecenas sztuki, bibliofil. Ur. 17 XII w Albertynie pod Słonimem, był wnukiem Wojciecha Pusłowskiego (zob.) i Ksawerego Lubeckiego (zob.), synem Władysława (1801–1859) i Genowefy z Druckich-Lubeckich (1811–1867), bratankiem Tytusa (zob.) i Ksawerego (zob.). Ojciec P-ego, za młodu oficer petersburskich kawalergardów (w r. 1823 z powodu pojedynku, w którym zabił przeciwnika, przeniesiony karnie do prowincjonalnego pułku strzelców konnych), w latach trzydziestych był marszałkiem szlachty pow. oszmiańskiego. Odziedziczył wielkie dobra w guberniach: wileńskiej, mińskiej, kowieńskiej i grodzieńskiej z główną siedzibą w Albertynie, gdzie też prowadził liczne zakłady przemysłowe. «W obrotach interesów więcej spekulacyjnych niż gospodarskich» – jak pisał w testamencie – uruchamiał «znaczne kapitały» i z powodzeniem grał w Paryżu na giełdzie. Nabył we Francji majętność Margaux (winnice) i w r. 1849 kupił od Zygmunta Radziwiłła dobra Czarkowy (gub. kielecka) z pięknym pałacem z XVIII w. i ze starą, nieczynną kopalnią siarki. Bardzo bliski krewny swej żony (równocześnie wuj i brat cioteczny), miał z nią 6 synów, z których przeżyli dzieciństwo tylko dwaj najmłodsi: Franciszek i Zygmunt.

Zaraz po śmierci męża (4 X 1859) Genowefa Pusłowska wyjechała z synami na Zachód, gdzie P. spędził 10 lat, głównie w Rzymie i Paryżu (tu do swej śmierci w r. 1876 stale mieszkała jego babka Maria Lubecka, wdowa po ministrze). Nie wiadomo, czy P. odbył jakąś edukację szkolną, czy tylko domową: w każdym razie stał się człowiekiem bardzo gruntownie wykształconym w zakresie historii, literatury i sztuki. Natomiast nic nie odziedziczył po «spekulacyjnych głowach» swych przodków, a na temat jego ignorancji w sprawach rolnictwa krążyły anegdoty. Dopiero w r. 1870 bracia podzielili się spadkiem po ojcu. P-emu przypadły dobra Tauroginie i Syrwidzie (gub. kowieńska), Kuczkuryszki z fabryką papieru i lasami (gub. wileńska), Chomsk (gub. grodzieńska), Czarkowy z folwarkami Krzczonów, Szczytniki i Sokolina oraz pałac w Warszawie (Nowy Świat 15). Z dalszych działów i rozliczeń otrzymał jeszcze po stryju Franciszku wiele placów na Antokolu w Wilnie. Kopalnia siarki w Czarkowach pozostawała wspólną własnością braci aż do czasu zawieszenia eksploatacji w r. 1885. Młodzi Pusłowscy, wiążący z tą kopalnią wielkie nadzieje i ambicje, w r. 1869 zaangażowali Jana Hempla, który we współpracy z angielskim konstruktorem Thomasem wybudował w Czarkowach nowoczesną hutę. Kilka szybów otrzymało imiona rodzinne: «Genowefa» (matka), «Franciszek» (brat), «Leontyna» (bratowa), «Zygmunt», «Maria» (żona), «Nelo» (Emanuel) i «Ksawery» (synowie P-ego). Za dyrektorstwa Hempla dokonano bardzo kosztownych, a nieopłacalnych inwestycji. W 10 lat po zamknięciu zakładu P. wydzierżawił kopalnię rosyjskiej spółce gen. Ochotnikowa (prowadziła ona eksploatację do wyczerpania złoża w r. 1903).

W r. 1870 (12 XI) P. ożenił się w Krakowie z Marią z Moszyńskich, córką Piotra (zob.). Po ślubie sporo jeszcze przebywał we Francji, stopniowo jednak wrastał w Kraków, niedaleko którego znajdowała się jego wiejska rezydencja w Czarkowach (już w Królestwie, lecz tylko kilka kilometrów od galicyjskiej granicy). W r. 1885 kupił od Józefa Demmera dom z ogrodem przy ul. Kolejowej (późniejsza ul. Andrzeja Potockiego, dziś ul. Westerplatte 10) i powierzył Tadeuszowi Stryjeńskiemu przebudowę tego domu na pałac w stylu renesansowej willi genueńskiej (prace budowlane rozpoczęto w r. 1887). Dom, zaprojektowany z myślą o pomieszczeniu w nim muzealnych zbiorów, miał też w swoich wnętrzach wmurowane kominki z francuskich zamków oraz fragmenty architektoniczne z przeznaczonych na rozbiórkę zabytkowych domów krakowskich. Po śmierci P-ego zbiory nie były uzupełniane, pozostało więc po nim to wszystko, co wymienia wydany w r. 1936 „Przewodnik”. Obejmuje on jedynie sale udostępnione wówczas przez Ksawerego Pusłowskiego do publicznego zwiedzania, a zbiory – wręcz w natłoczeniu – mieściły się również w zamkniętym dla publiczności mieszkaniu na drugim piętrze (w tym wielka biblioteka). Jedynie znajdujące się tam miniatury (ok. 70) zostały publicznie pokazane i opisane w katalogu z r. 1939. Ponadto wiele dzieł sztuki i rzemiosła artystycznego (zwłaszcza makat i gobelinów) wraz z drugą biblioteka znajdowało się w Czarkowskim pałacu, którego wnętrza zostały doszczętnie wypalone (pożar zasilano naftą) przez karną ekspedycję wojsk rosyjskich we wrześniu 1914 (o tych stratach nieco informacji w „Przewodniku” oraz w „Ruinach” Tadeusza Szydłowskiego). Zważywszy los zbiorów Czarkowskich i rozpoczęte w latach drugiej wojny światowej kolejne uszczuplenia zbiorów krakowskich, trudno obecnie o pełny obraz kolekcji P-ego, który chciał im zapewnić status niepodzielnego muzeum, a z których najwięcej pozostałości (w zakresie dzieł sztuki i rzemiosła artystycznego) jest obecnie rozproszone wśród zbiorów Muzeum UJ w Collegium Majus. Wiadomo, iż P. był wybitnym znawcą i namiętnym oraz nie szczędzącym kosztów kolekcjonerem i bibliofilem (najmniej znany jest stan i losy znakomitej krakowskiej biblioteki, zawierającej też iluminowane rękopisy średniowieczne i białe kruki – inkunabuły), brak jednak informacji, co, kiedy i gdzie sam nabył, a co odziedziczył po zasobnych przodkach. O randze zbiorów P-ego w zakresie sztuki europejskiej mogą świadczyć takie obrazy, jak „Święta Rodzina” L. Lotto (obecnie Muz. Czartoryskich w Kr.), „Rzeź niewiniątek” L. Cranacha (obecnie Muz. Narod. w W.), „Wenus” Q. Metsysa (dawniej przypisywana P. Heenskerckowi; obecnie Muz. UJ), czy „Duch ojca ukazujący się Hamletowi” E. Delacroix (tamże), rzeźby J. A. Houdona i E. M. Falconeta, seria 8 makat wykonanych w Paryżu w czasach Ludwika XIV dla marszałka Francji markiza de Créqui (zapewne wg projektów Ch. Le Brun’a).

P. nie tylko skupywał, ale i zamawiał dzieła sztuki. Jan Matejko namalował dla niego portret żony (1871 – obecnie Muz. UJ), jej siostry Zofii z Moszyńskich Cieleckiej (spalił się w Czarkowach) i teścia Piotra Moszyńskiego (1874 – obecnie Muz. Narod. w Kr.). Marceli Guyski wyrzeźbił popiersie żony (wersja w brązie i w marmurze – Muz. UJ). Dla kaplicy w krakowskim pałacu Matejko zaprojektował witrażyk, francuski rzeźbiarz A. Salomon wykonał leżącą postać matki P-ego, a nieznany autor popiersie jego ojca. W czasie przebudowy tego domu Jacek Malczewski w l. 1887–8 namalował serię 5 obrazów („Rusałki”), skomponowanych jako supraporty na I piętrze (obecnie oryginały w Muz. UJ, na miejscu wstawione kopie) oraz symboliczny portret Piotra Moszyńskiego jako sybiraka (1887, obecnie własność Marka Rostworowskiego). Olga Boznańska namalowała portret samego P-ego, uważany (H. Blum) za jej «najpiękniejszy portret męski» (1912, Muz. UJ), impresjonistyczny posążek całej postaci wyrzeźbił Ludwik Puszet (zaginiony?). W domach P-ego w Krakowie i Czarkowach były ponadto różne obrazy polskich malarzy: Artura Grottgera, Matejki, Malczewskiego, Jana Stanisławskiego (seria pejzaży spalonych w Czarkowach), Boznańskiej i Józefa Mehoffera, nie wiadomo, czy zakupione, czy też namalowane na zamówienie. Autoportret z dedykacją od «kochającego go Jacka Malczewskiego» (1907, Muz. UJ) był darem, poświadczającym przyjaźń artysty z mecenasem. Wg słów z nekrologu P. w sposób dyskretny «Chętnie opiekował się młodymi talentami, dopomagał im do wyjazdów i kształcenia się za granicą». Konkretnie wiadomo, że ok. r. 1890 dostarczył Matejce środków na paryskie stypendia dla jego uczniów J. Mehoffera i Stanisława Wyspiańskiego, a w r. 1901 zafundował Karolowi Hubertowi Rostworowskiemu (siostrzeńcowi swej żony) studia muzyczne w Lipsku.

Jako znawca, kolekcjoner i mecenas sztuki człowiek wybitny, pozostawił P. w Krakowie pamięć jednej z bardziej oryginalnych i ekscentrycznych postaci z przełomu stuleci. Zainteresowany spirytyzmem, miewał pomysły niesamowite, jak trzymanie w bibliotece ludzkiego szkieletu z turkusami w oczodołach i ubranego w kontusz. Lepiej niż polskim władający językiem francuskim, którym się z reguły posługiwał w mowie i w piśmie, erudyta – polihistor, ale też fantasta i sarkastyczny humorysta, był błyskotliwym rozmówcą i epistolografem. Poza stanowiącymi swoisty dokument polsko-francuskiej osmozy kulturalnej listami i spisanymi przez siebie wspomnieniami Piotra Moszyńskiego (B. Narod.: Arch. Moszyńskich rkp. akc. 11379) nie pozostawił P. spuścizny pisarskiej. Nie pozbawiony snobizmu i dbały o koneksje arystokratyczne, w stosunkach z ludźmi często kapryśny i trudny, przyjaźnił się z takimi intelektualistami, artystami i amatorami sztuki z jego pokolenia, jak Marceli Czartoryski, Ludwik Michałowski, Julian Klaczko i J. Malczewski, a z młodszych Karol Potkański, O. Boznańska, L. Puszet, Józef Michałowski. Nadwerężywszy majątek i przekazawszy jego zarząd synowi Emanuelowi P. musiał powściągnąć swoją pasję kolekcjonerską i w ostatnich latach życia przebywał głównie w Czarkowach. Mieszkał tam wówczas na stałe K. H. Rostworowski, który w bibliotece wuja prowadził studia przygotowawcze do „Judasza”. Z zainteresowaniem śledził P. powstawanie tego dramatu (zadedykowanego Marii Pusłowskiej) i udzielał autorowi rad, m. in. (nie zrealizowaną) aby związał tekst z akompaniamentem muzycznym opartym na sakralnej muzyce żydowskiej, której – jak w ogóle judaików – był znawcą (obszerny list P-ego do O. Boznańskiej z 24 IV 1912, jest to interesująca «protorecenzja» „Judasza”). Dawny «wolterianin» stał się człowiekiem religijnym i cierpliwie znosił dotkliwe cierpienia ostatniej choroby. Zmarł 3 III 1913 w Krakowie. Został pochowany na cmentarzu w Starym Korczynie – parafii Czarków.

Żona P-ego, Maria z Moszyńskich (1845–1926), pisywała – zwłaszcza za młodu – wiersze i szkice psychologiczne (w druku ukazała się jedynie bezimiennie jej nowela „Marta Korwin” – „Przegl. Pol.” 1870 nr z czerwca i lipca), zajmowała się artystycznym hafciarstwem i swym romantycznym idealizmem, kontrastującym z szyderczą werwą męża, współtworzyła szczególną atmosferę tego domu. Literackie portrety P-ego i jego żony dał Bogusław Adamowicz w powieści „W starym dworze – Powieść fantastyczna” (Kr. 1909). Pusłowscy mieli synów: Emanuela, Ksawerego (zob.) i Włodzimierza (1877–1899), utalentowanego poetycko neurastenika i narkomana, który sobie odebrał życie w czasie odbywania służby w wojsku rosyjskim.

Władysław Emanuel (1871–1915) używał drugiego imienia, danego mu na pamiątkę po poległym w r. 1863 wuju Emanuelu Moszyńskim. Z wykształcenia i zamiłowania matematyk (matematykę i fizykę studiował w Paryżu – gdzie przyjaźnił się z M. Proustem – i Zurychu), pozostawił pamięć człowieka wybitnie uzdolnionego, kulturalnego i szlachetnego, nie rozwinął jednak działalności publicznej poza krótkim zaangażowaniem się w l. 1905–7 w pracach Polskiej Macierzy Szkolnej. Na 500-lecie bitwy pod Grunwaldem usypał w Czarkowach duży kopiec. Literacki portret hamletyzującego Emanuela przedstawił K. H. Rostworowski w zadedykowanym mu dramacie „Pod górę” (Kr. 1910). Zainteresowany fachową literaturą wojskową (w tej dziedzinie zebrał cenną bibliotekę) i zwolennik «rozwiązania austro-polskiego», w r. 1914 – będąc nie podlegającym już ze względu na wiek mobilizacji porucznikiem rezerwy – ochotniczo zaciągnął się do armii austriackiej. Jako oficer ordynansowy feldmarszałka E. Bohm-Ermöllego odznaczał się niezwykłą brawurą. Poległ 22 V 1915 w Kornicach pod Samborem. Rodziny nie założył. W spaleniu pałacu czarkowskiego przez Rosjan dopatrywano się też i odwetu za postępowanie Emanuela.

 

Poza portretem namalowanym przez O. Boznańską (i szkicem do tego portretu) w Muz. UJ znajdują się: bezimienny miniaturowy portrecik P-ego (cala postać przy lampie), jego sylwetka, miniaturowy rysunek B. Adamowicza i główka namalowana przez J. Malczewskiego na płytce z kości słoniowej (obok główek M. Czartoryskiego, J. Klaczki oraz Józefa i Aleksandra Wielopolskich); Wykonana przez J. Malczewskiego karykatura piórkiem w B. PAN w Kr., rkp. 4038; – Buczkowski K., Przeorska-Exnerowa Z., Wystawa miniatur na tle wnętrza pałacu hr. Pusłowskich, Kr. 1939 (tu reprodukowana miniatura Władysława Pusłowskiego jako oficera kawalergardów); Chwalewik, Zbiory pol., I 54; Przewodnik po zbiorach w pałacu hr. Pusłowskich w Krakowie, Kr. 1936; – Barycz H., Na przełomie dwóch stuleci, Wr. 1977 (pomieszano tu Zygmunta z Ksawerym Pusłowskim); Blum H., Olga Boznańska – zarys życia i twórczości, Kr. 1964 (cytując listy P-ego autorka nie informuje, że dokonała tłumaczenia z francuskiego); Bochnak A., Makaty marszałka Francji Fr. de Créqui księcia de Lesdiguières, Kr. 1923 (odb. z „Przemysł-Rzemiosło-Sztuka”, R. 3, z. 3); Pazdur J., Siarka z kopalni w Czarkowach nad Nidą, „Kwart. Hist. Kultury Mater.” R. 21: 1973 z. 2 s. 193–5, 198–200, 203, 207, 210, 211; Rostworowski E., Popioły i korzenie, Kr. 1985 (fot.); Szydłowski T., Ruiny Polski, Kr. 1919 s. 162–3; – Korespondencja Lubeckiego z ministrami sekretarzami stanu, Kr. 1909 I 262–3, 271 (występujący tu «le jeune Pusłowski» to Władysław, o którym wiadomo, że służył w kawalergardach); Lednicki W., Pamiętniki, Londyn 1967 II; Morawski K. M., Kraków przed trzydziestu laty, W. 1932 s. 67–70; Potocka M. M., Z moich wspomnień, Londyn 1983; Żółtowska J., Inne czasy, inni ludzie, Londyn 1959; – Wspomnienia pośmiertne o P-m z r. 1913: „Czas” nr 109 (sygn. Z), „Przegl. Pol.” t. 188 s. 144–5 (sygn. K); – Arch. Państw. w Kr.: Arch. Budownictwa Miejskiego, Dz. VI, LS 24, fasc. 37 (akty nieruchomości przy ul. Westerplatte 10); Muz. Narod. w Kr.: rkp. 1063 (listy Pusłowskich do O. Boznańskiej); Muz. UJ: Arch. Pusłowskich – udostępnione autorowi częściowo, w trakcie porządkowania zawiera obfity materiał aktowy i korespondencyjny po P-m. Przeglądnięto pudła: 5, 11, 23, 28, 29 (tu m. in. listy od J. Klaczki, J. Malczewskiego i K. Potkańskiego), 30–34; – Wspomnienia pośmiertne o Emanuelu Pusłowskim: „Czas” 1915 nr 291 (bez podpisu); B. Narod.: Arch. Moszyńskich, rkp. akc. 11445, Noskowski W., Z losów rodziny polskiej, (mszp.).

Emanuel Rostworowski

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

   
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Stefan Żeromski

1864-10-14 - 1925-11-20
powieściopisarz
 

Józef Mehoffer

1869-03-19 - 1946-07-08
artysta malarz
 

Jan Jacyna

1864-12-15 - 1930-12-10
inżynier
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 
 

Jan Kanty Gregorowicz

1818-10-17 - 1890-09-16
literat
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.