Tarło Zygmunt Scypion h. Topór (ok. 1564–1628), chorąży przemyski, kasztelan sądecki.
Wg inskrypcji nagrobnej T. zmarł w wieku 67 lat, co wskazywałoby, że urodził się ok. r. 1561; datę jego narodzin należy jednak prawdopodobnie przesunąć co najmniej o dwa lata później, gdyż jego rodzice zawarli związek małżeński w kwietniu 1563. Był synem chor. przemyskiego Mikołaja (1517–1578, zob.) i jego drugiej żony Urszuli Flitzingerin, austriackiej szlachcianki przybyłej do Polski z królową Katarzyną Habsburżanką. Miał siostrę Teofilę (Bogumiłę), żonę chor. płockiego Pawła Trąbskiego (Noskowskiego), później woj. brzeskiego kujawskiego Andrzeja Kretkowskiego (zob.).
T. na sejmie toruńskim 1576/7 r. uzyskał 17 XII 1576 dożywocie na wsi Płowce w ziemi sanockiej, odebranej Tomaszowi Stępniowskiemu za niepłacenie kwarty, oraz na częściach wsi Podhorodce i Korczyn w ziemi przemyskiej, skonfiskowanych «propter crimen fratricidii» Radziwiłowskiemu. Niepełnoletni w chwili śmierci ojca, trafił pod opiekę matki i pod koniec l. osiemdziesiątych rozpoczął u jej boku działalność majątkową w ziemi przemyskiej. Podczas sejmiku wiszeńskiego 8 V 1587 wziął udział w okazowaniu szlachty woj. ruskiego. Z racji nieuregulowanych długów i niewykonanych wyroków sądowych został w kwietniu 1595 ogłoszony banitą; w r.n. sprzedał większość majątków w ziemi przemyskiej i wkrótce przeniósł się do dóbr żony, Barbary Sobkówny, w woj. krakowskim.
Związany z woj. sandomierskim Jerzym Mniszchem, wyznaczył go T. w r. 1593 na jednego z opiekunów swych dzieci. Sam, w wyniku zawartej 2 V 1600 ugody z Barbarą Tarłową (zob.), wdową po stryjecznym bracie Stanisławie Tarle, przejął opiekę nad jego dziećmi, Pawłem i Zofią, z pierwszego małżeństwa z Zofią Szczawińską, i przysługującą im częścią majątku; pełnił ją do r. 1604, do pełnoletności Pawła. Już jako chor. przemyski wyruszył na początku r. 1606 z żoną Barbarą i 71-osobowym dworem do Moskwy u boku Mniszcha i jego córki Maryny, wydanej za cara Dymitra I. Uczestniczył 12 V t.r. we wjeździe Maryny do Moskwy i 18 V w jej uroczystościach koronacyjnych. Podczas «krwawej jutrzni», 27 V, zabarykadował się w swej gospodzie, ale nie widząc możliwości obrony złożył wkrótce broń; mimo to tłum zaatakował jego dworzan i czeladź, zabijając ponad dwadzieścia osób. Zasłonięty przez żonę, T. ocalał, został jednak razem z pozostałymi Polakami pobity, odarty z szat i uwięziony. Informacje o jego losach w niewoli są rozbieżne; z pewnością do sierpnia 1606 przebywał w Moskwie, po czym z żoną i innymi więźniami został zesłany do Tweru. Do kraju wrócił zapewne znacznie wcześniej niż pozostali Polacy (uwalniani od 2 VIII 1608), bo już w lutym 1607 załatwiał sprawy w grodzie przemyskim, a pod koniec t.r. przebywał w Bieczu. Dn. 15 IV 1613 awansował na kaszt. sądecką, co zawdzięczał zapewne poparciu zięcia, kaszt. krakowskiego Janusza Ostrogskiego (zob.). Tłumacząc się «niesposobnym zdrowiem», odrzucił propozycję szlachty krakowskiej, która na sejmiku w Proszowicach chciała obrać go 18 IX 1616 deputatem do Tryb. Kor. Dn. 24 I 1620 świadkował w Warszawie na dokumencie nobilitacji rodziny Braunów z Elbląga. W czasie wojny chocimskiej stawił się na pospolite ruszenie i przeprowadził 1 X 1621 pod Rzeszowem popis szlachty pow. sądeckiego, ale dowództwo nad nią przekazał (z powodu złego stanu zdrowia) star. sądeckiemu Sebastianowi Lubomirskiemu. Zabiegał o sprowadzenie do Polski zakonu franciszkanów reformatów; pod koniec t.r. gościł przez kilka tygodni na zamku w Melsztynie Aleksandra z Padwy (Patavina), wysłannika papieża Grzegorza XV, a po uzyskaniu papieskiego zezwolenia zaprosił reformatów i ofiarował im grunty w Zakliczynie, na których w ciągu trzech lat od poświęcenia placu (19 VI 1622) wzniesiono drewniany klasztor i kościół p. wezw. Matki Boskiej Anielskiej. Na sejm warszawski 1623 r. przybył dopiero po wotach senatorskich.
Po ojcu odziedziczył T. pokaźny majątek w ziemi przemyskiej, którego najważniejszą częścią były dobra nad rzeką Strwiąż, obejmujące miasta Laszki (obecnie Laszki Murowane) i Chyrów oraz kilkanaście wsi; posiadał ponadto niewielkie części wsi w okolicy tego klucza oraz klucz ilnicko-podhorodecki (ok. 10 wsi, w większości tylko częściowo do niego należących). Wkrótce po śmierci ojca popadł w kłopoty finansowe. Ratował się pożyczkami oraz sprzedażą mniejszych majątków we wsiach: Terło, Libuchowa, Rosochy, Kokotów, Popiele, Błazów i Wola Błazowska; w r. 1589 zastawił swe dobra za 20 tys. złp. teściowej, Elżbiecie Sobkowej, a klucz laszecko-chyrowski zmuszony był w r. 1596 sprzedać Mniszchowi, co pozwoliło mu uwolnić się od długów. W l.n. korzystał z pożyczek ostrożnie; w kluczu ilnicko-podhorodeckim pozyskał nawet kilka części wsi. Z czasem przeniósł się do woj. krakowskiego, gdzie jego żona odziedziczyła po dziadzie, kaszt. krakowskim Spytku Wawrzyńcu Jordanie (1518–1568, zob.), połowę m. Zakliczyn z wsiami w powiatach czchowskim i bieckim oraz posiadała pewne prawa do należącego do Jordanów wójtostwa myślenickiego; T. został pozwany przez Marcina Silnickiego o «gwałtowne» odebranie tego wójtostwa. Posiadłości w ziemi przemyskiej (Podhorodce z zamkiem, Urycz, Jemielnica, Sopot, Ilnik, Radycz, Łosieniec, Mielniczne, Komarniki i Majtków) przekazał na początku lutego 1627 synowi Zygmuntowi Aleksandrowi (zob.), któremu zapewne już wcześniej ustąpił części we wsiach Wysocko i Żupanie. Zmarł 7 IX 1628, został pochowany w klasztorze Reformatów w Zakliczynie. Szymon Starowolski przekazał błędną informację o jego pochówku w kościele paraf. w Żarkach w pow. lelowskim.
W r. 1589 ożenił się T. z Barbarą (zm. przed 8 IX 1628), córką kaszt. sandomierskiego Stanisława Sobka (zob.) i Magdaleny z Jordanów. Dn. 3 VII t.r. oprawił jej 1 tys. złp. posagu i tyleż wiana oraz zapisał dożywocie na swych dobrach, a w r. 1596 zwiększył oprawę posagu do 5 tys. złp. W trakcie małżeństwa z T-ą majętności Barbary powiększyły się o wsie: Wiśniowa, Wola Wiśniowska i Dobra w pow. sandomierskim; w momencie śmierci była ona właścicielką miasta i 20 wsi, obciążonych jednak sporymi długami (łącznie ponad 50 tys. złp.). T. miał synów: Andrzeja (zm. 17 X 1642) i Zygmunta Aleksandra oraz córki: Teofilę (zm. 28 XI 1635), w grudniu 1612 wydaną za Ostrogskiego, Magdalenę, kandydatkę do klasztoru karmelitanek bosych p. wezw. św. Marcina w Krakowie (zm. 21 II 1621 przed obłóczynami), i Jadwigę (zm. 17 VII 1656), która w r. 1615 wstąpiła do klasztoru klarysek w Krakowie, gdzie w l. 1648–51 pełniła funkcję ksieni. Jezuita Kasper Sawicki dedykował Jadwidze swoje tłumaczenie ascetycznego dzieła R. Bellarmina „O wiecznym błogosławieństwie i szczęściu, którego zażywają święci i wybrani w niebie…” (Kr. 1617). Starszy syn Andrzej uczył się zapewne w Szkołach Nowodworskich w Krakowie. Dn. 9 XI 1609 wpisał się na uniw. w Ingolstadt. Po powrocie do kraju przyjął święcenia akolitatu (20 IV 1612) i diakonatu (31 V 1613); w r. 1613 został kanonikiem krakowskim, w r.n. dziekanem opatowskim, w r. 1619 prepozytem tarnowskim, a w r. 1621 oficjałem tarnowskim. Był dobrodziejem licznych instytucji kościelnych, ufundował również stypendium dla sześciu studentów Uniw. Krak., pochodzących z Tarnowa i Opatowa.
Portret (kopia z 1. poł. XVIII w.) w Muz. Narod. w W., reprod. w: Dobrowolski T., Polskie malarstwo portretowe, Kr. 1948 tabl. 111; – Borkowska, Leksykon zakonnic, II; Dworzaczek; Niesiecki; Urzędnicy, III/1, IV/2; – Borkowska M., Zakonnice pominięte w tablicach genealogicznych Dworzaczka, „Nasza Przeszłość” t. 97: 2002 s. 295; Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XV do połowy XVII wieku, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 59–60; Czerska D., Dymitr samozwaniec, Wr. 1995; taż, Polacy na zesłaniu za panowania Wasyla Szujskiego, w : Między Wschodem a Zachodem. Rzeczpospolita XVI–XVIII w. Studia ofiarowane Zbigniewowi Wójcikowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, W. 1993 s. 95; Gąsiorowska P., Konwent klarysek krakowskich do końca XVIII wieku. Studium prozopograficzne, Kr. 2015; Kartki z dziejów klasztoru i kościoła Franciszkanów w Zakliczynie nad Dunajcem, Oprac. E. H. Brzuszek, Kr.–Zakliczyn 2009 s. 18–24; Krukowski J., Ruta Z., Szkolnictwo i stosunki kulturalne w Tarnowie i regionie tarnowskim w okresie przedrozbiorowym, w: Tarnów. Dzieje miasta i regionu, Red. F. Kiryk, Z. Ruta, Tarnów 1981 s. 512, 522; Pasiecznik J., Kościół i klasztor Franciszkanów w Zakliczynie nad Dunajcem, Kr. 1992; Pielas J., Sprawy rodzinne i majątkowe Teofili z Tarłów Ostrogskiej (zm. 1635), w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 75–115; Pietrzak J., W przygaszonym blasku wiktorii chocimskiej. Sejm w 1623 r., Wr. 1987; Sandoz M., Melsztyn i jego okolice, Lw. 1911 s. 56–7; Seredyka J., Rozprawy z dziejów XVI i XVII wieku, P. 2003 s. 187, 213; Smoleński M., Melsztyn. O zamku i jego panach, o kościele i plebanach, z dodatkiem o Domosławicach, Kr. 1888 s. 58–67; – Akta grodz. i ziem., XX; Akta sejmikowe woj. krak., I–II; Borsza S., Cara moskiewskiego wyprawa naonczas do Moskwy z panem wojewodą sendomirskim i z inszym rycerstwem anno Domini 1604, Oprac. J. Byliński, „Napis” t. 7: 2001 s. 108; Budziłło J., Wojna moskiewska wzniecona i prowadzona z okazji fałszywych Dymitrów od 1603 do 1612 r., Oprac. J. Byliński, J. Długosz, Wr. 1995; Cui contingit nasci, restat mori. Wybór testamentów staropolskich z województwa sandomierskiego, Oprac. M. Lubczyński i in., W. 2005; Historica Russiae Monumenta, Wyd. A. Turgenev, Pet. 1842 II 160, 176, 184; Niemojewski S., Diariusz drogi spisanej i różnych przypadków pociesznych i żałosnych prowadząc córkę Jerzego Mniszka, Marynę, Dymitrowi Iwanowiczowi w roku 1606, Wyd. R. Krzywy, W. 2006; Polska a Moskwa w pierwszej połowie wieku XVII, Wyd. A. Hirschberg, Lw. 1901; Poselstwo od Zygmunta III, króla polskiego, do Dymitra Iwanowicza, cara moskiewskiego (samozwańca), z okazji jego zaślubin z Maryną Mniszchowną, Oprac. J. Byliński, Wr. 2002; Rejestr poborowy województwa krakowskiego z roku 1629, Red. S. Inglot, Wr. 1956; Starowolski, Monumenta Sarmatarum, s. 798; Starożytności hist. pol., I 148; Wielewicki, Dziennik, IV; – AGAD: Arch. Potockich, sygn. 1567b, Arch. Zamoyskich, sygn. 385 k. 3–4, sygn. 424 k. 15–16, Metryka Kor., t. 115 k. 7–8, t. 160 k. 131v, t. 166 k. 28; AP w L.: Księgi grodzkie lub. Zapisy, t. 29 k. 793–6v, t. 42 k. 401v–2, t. 72 s. 987v–8; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Castr. Biec., t. 27 s. 54–6, 1511, t. 28 s. 71–6, t. 29 s. 229, t. 33 s. 25–6, 533–5, 1055–6, t. 34 s. 891, t. 35 s. 332–3, t. 36 s. 465–6, t. 38 s. 849–53, t. 41 s. 291–2, t. 42 s. 212–15, 523–4, t. 43 s. 693–4, 1441–2, 1876–7, 1958–60, t. 43 s. 1646–7, 1735–6, t. 44 s. 928–34, t. 45 s. 581, t. 46 s. 656–7, 912–13, 1202–3, t. 49 s. 19, t. 168 s. 1154–6, t. 169 s. 929–31, t. 170 s. 1247, t. 171 s. 1613, 1639–40, t. 172 s. 247–52, 328–9, t. 173 s. 249–51, 553–6, 620, 652, Castr. Crac., t. 150 s. 1904–5, t. 155 s. 373–5, t. 161 s. 444–6, t. 206 s. 2118–21, Castr. Crac. Rel., t. 45 s. 242, Castr. sandec., t. 30 s. 384–5, t. 32 s. 519–20, 1818–19, t. 34 s. 877–9, t. 35 s. 853–5, t. 36 s. 386–9, 441, t. 37 s. 969–73, t. 40 s. 889–90, t. 42 s. 234–6, 338–47, t. 110 s. 362–3, t. 114 s. 64–5, 1814–20, 1919–21, t. 115 s. 5–6, 15–16, 1275–7, 1603–21, t. 116 s. 32 i n., t. 117 s. 512–18, Terr. Biec., t. 28 s. 2268, t. 31 s. 180–2, 339–41, 656–7, 678–81, t. 32 s. 349, Terr. Crac., t. 128 s. 551–3, Terr. Pilzn., t. 10 s. 691–3, t. 11 s. 728–31, t. 12 s. 414–16; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraїny we Lw.: F. 12 op. 1 spr. 9 s. 778, F. 13 op. 1 spr. 9 s. 76, spr. 45 s. 747–9, spr. 48 s. 637–40, 868–9, spr. 49 s. 335–9, 434–6, 459–61, 491–3, 1320–3, spr. 50 s. 416–20, 428–35, 713–15, 969–73, 1125–6, 1332–2, spr. 51 s. 147–9, 172–4, 311–15, 509–15, 925–7, spr. 52 s. 895–900, spr. 53 s. 535–7, 561–3, 639–44, 698–703, 880–2, 967–8, 1356–64, 1577–81, spr. 54 s. 741–7, 755–7, 767–70, 1183–5, 1449–52, 1472–4, spr. 55 s. 493–5, 1405–8, 1458–60, 1510–16, 1525–7, 1533–43, spr. 56 s. 355–60, 378–80, spr. 57 s. 282–3, spr. 58 s. 588–90, 649–53, 715–22, 783–9, spr. 59 s. 258–60, spr. 61 s. 1116–18, spr. 62 s. 782–6, 792–7, 1514–17, 1520–5, spr. 64 s. 1018–20, spr. 66 s. 788–90, spr. 73 s. 1433–6, spr. 74 s. 411–12, spr. 295 s. 743–4, spr. 296 s. 14–15 i n., spr. 297 s. 394–5, 661–4, 882–3, 993–4, 1207–11, spr. 298 s. 471–2, 626–8, 763–5, 784–6, spr. 299 s. 419–20, 489–90, 605–11, 2450–1, spr. 300 s. 162–3, 275–6, 552–3, 1095, 1416–20, 1666–7, 1710, 1884–5, spr. 301 s. 107 i n., spr. 302 s. 113–14, 394–5, 419, 441–3, 669–71, spr. 304 s. 49 i n., spr. 306 s. 33–4, 326, 333, 347–8, 909–10, 1350–1, 1390–1, spr. 307 s. 25, 178–82, 430–1, 492–3, 808–9, 1040–1, 1078–9, spr. 308 s. 61 i n., spr. 309 s. 88, 189–90, 264, 1179–86, 1357–62, 1519–20, 1731–2, 1808–9, 2678–9, 2101–3, spr. 310 s. 107 i n., spr. 311 s. 10 i n., spr. 312 s. 363–4, 372–4, 633–4, 914–18, 1400–1, spr. 313 s. 110, 692–700, 871–6, 1474, 1668–70, spr. 315 s. 1429, 1462–3, spr. 316 s. 44–5, 428–9, 673–4, 713, spr. 317 s. 387, 427–8, 1118, 121–8, 1456, spr. 318 s. 109, 230, 670–1, 913, spr. 319 s. 314 i n., spr. 320 s. 307 i n., spr. 321 s. 509, 634–5, spr. 322 s. 39–42, 611, 822, spr. 323 s. 224, 242–3, 1679–80, spr. 324 s. 19–20, 663–4, spr. 325 s. 147, 1701–2, 1715, spr. 326 s. 533–4, spr. 328 s. 46–7, 1391–2, 1924, spr. 330 s. 651, spr. 338 s. 615–16, spr. 331 s. 360–1, 1004–5, spr. 332 s. 876, spr. 333 s. 908, spr. 336 s. 758–9, spr. 340 s. 112–13, spr. 341 s. 1510– 11, spr. 342 s. 579–80, spr. 347 s. 986, F. 14 op. 1 spr. 24 s. 381–2, spr. 36 s. 106–9, spr. 37 s. 302–5, 399–400, 510–11, 625, 801–5, 903–4, 1093–8, spr. 38 s. 297–300, 521–2, 1100–3, 1214–15, 1381, 1538–9, 1547–8, spr. 39 s. 26–30, 137–9, 144, 181–5, 210–11, 314–15, 451–2, 677–9, 885–7, spr. 40 s. 506–7, 1047–8, 1127, 1598–601, spr. 42 s. 233–5, 265–5, 362–5, 393–6, 1230, 1367–8, 1577, spr. 43 s. 20 i n., spr. 44 s. 284 i n., spr. 46 s. 76–8, 139, 141–3, 541–6, 667–8, 751–60, 1242–3, 1253–4, 1354–5, spr. 49 s. 114–16, 291–9, 739–40, 841–2, 877–80, 1086–7, 1131–3, 1244–5, 1312–13, spr. 50 s. 806–7, 841, 844, spr. 51 s. 995–8, spr. 52 s. 230–3, 1271–5, spr. 53 s. 177–8, spr. 54 s. 367–71, 1170–4, 1196–8, spr. 56 s. 419–21, 840–2, 1119–20, 1139–43, 1189–91, 1321–2, spr. 57 s. 80–3, spr. 62 s. 23 i n., spr. 63 s. 227–9, 653–4, 1325–6, spr. 64 s. 157, 177–8, 709–11, 750–1, 779–80, 1507–8, spr. 65 s. 223–4, 224–6, 310–11, spr. 66 s. 151–2, spr. 67 s. 456–8, 1501–4, spr. 70 s. 276–81, 1057–9, spr. 73 s. 347–8, spr. 76 s. 563–7, spr. 78 s. 1569–70, spr. 79 s. 364, 953–4, spr. 82 s. 667, spr. 87 s. 1857–61, spr. 90 s. 1437–9, spr. 91 s. 1463–6, spr. 101 s. 1666–7, spr. 102 s. 929–39, spr. 161 s. 405–11, spr. 163 s. 613–15, F. 15 op. 1 spr. 23 s. 1744–5, spr. 48 s. 358–60, 439–40, 566, spr. 50 s. 2307–9, spr. 51 s. 854–6, spr. 52 s. 1139–40, spr. 141 s. 1770, spr. 144 s. 2039–40, F. 16 op. 1 spr. 3 s. 13–14, F. 181 op. 1 spr. 3684, 3699 k. 1–22v, spr. 3698 k. 1–2v, spr. 3700 k. 1–2v, spr. 4031 k. 139 i n., op. 2 spr. 2819; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: F. 141 op. 1 spr. 295 k. 125v–32v, 141v–2v.
Mariusz Lubczyński