Burski Adam (Bursius) († 1611), filolog i filozof, profesor Akademii Zamojskiej. Mazur, rodem z Brzezin (w Rawskiem), syn Wojciecha i Barbary, siostry mistrza Szymona z Brzezin, ojca poety Szymonowicza, którego więc był ciotecznym bratem. Wczesna młodość B-o dotąd mało znana. Przypuszczalnie mistrz Szymon wziął go w chłopięcym wieku (urodził się B. około 1560?) do Lwowa i tu go kształcił w lwowskiej szkole katedralnej. Później studiował B. w Uniwersytecie Krak. zapisany zapewne do metryki w r. 1579 jako »Adam Alberti Borczinski (!) Brzezinensis; w r. 1580 osiągnął stopień bakałarza, a dopiero w r. 1593 magisterium i doktorat filoz. Przez 13 lat – pomiędzy obiema promocjami zapewne – zwyczajem mieszczańskich synów-humanistów bakałarzował po szkołach prowincjonalnych; znaczną część tego czasu spędził we Lwowie jako nauczyciel szkoły katedralnej, w której przez kilka lat był nawet rektorem (1587–90? lub dłużej), mając do pomocy młodszego od siebie przyjaciela Jana Ursyna (Baera, Niedźwieckiego), wybitnego później filologa i lekarza. Jeśli wyjeżdżał do Włoch, na co nie ma dowodu, to chyba także w tym 13-leciu. B. i Ursyn musieli z lwowskiej szkoły ustąpić, gdyż ich wysokie wymagania naukowe (np. studium greczyzny) i ostra dyscyplina, którą stosowali wobec młodzieży, narobiły im wrogów. Po powrocie do Krakowa i złożeniu magisterium pozostał B. przy uniwersytecie. Wykładał tu na wydziale artium (1593 czytał »Timajosa« Platona), został seniorem bursy Jerozolimskiej (1593), a w r. 1595 dostał się do Kolegium Mniejszego jako profesor. Z początkiem 1597 przybył B. do Zamościa na katedrę filozofii moralnej czyli etyki, tj. filozofii, »co traktuje o życiu, obyczajach i o państwie«. Już w r. 1597–98 był trzecim z rzędu rektorem Akademii, a godność tę piastował potem jeszcze kilkakrotnie. Był czołową postacią Akademii, obok poety Szymonowicza i Szymona Birkowskiego jednym z jej organizatorów, inicjatorem ruchu naukowego, głównym kierownikiem drukarni zamojskiej i przedsięwzięć naukowo-wydawniczych. Wśród towarzyszów swej pracy nauczycielskiej i naukowej (Ursyn, Starnigel, Stephanides, Szymon Birkowski, Drezner, Convallis, Fenicki i in.) dzierżył wraz z Szymonowiczem ster istotny. Dzięki poecie zbliżył się do hetmana i jego rodziny, hetmanowa wyswatała go z swoją dworką; był też jednym z najpilniejszych (obok Wojc. Bodzęckiego) nauczycieli młodego Tomasza Zamoyskiego. »Homo domesticus« familii Zamoyskich, należał do najbliższych domowników i zaufanych hetmana, był głównym jego informatorem w latach wojennych (1600–2) o tym wszystkim, co się działo w Akademii. Już w r. 1598 oddał mu Zamoyski swoje notaty (materiały filologiczne) padewskie, z których korzystał B. przy opracowywaniu najważniejszego swego dzieła, Dialectica Ciceronis. Pensję B-go, największą spośród profesorskich, liczono w r. 1599 na 400 zł, nadto dzierżawił dożywotnio starą rodową wioskę Zamoyskich Pniówek (Pniów) i dorobił się folwarczku pod miastem. Mimo to, obarczony rodziną, zasiedziały w księgach, narzekał często na niedostatek.
W Akademii stał B. na czele profesorów, walczących o świeckość i autonomię szkoły przeciw hegemonii władz duchownych; w licznych pertraktacjach i sporach z kolegiatą i jej scholastykiem ks. Bodzęckim bronił praw Akademii, przyczynił się do spisania jej przywilejów fundamentalnych (1610). Umiał też poskramiać butną młodzież szlachecką, nie uchylając się przed najostrzejszymi środkami (jak np. w maju 1610 po zabójstwie prof. Nowackiego przez studentów). Zżyty – w ciągu 15 lat swej pracy – głęboko z Akademią, był profesorem pracowitym i wytrwałym. Po śmierci zaś hetmana (1605) wraz z Simonidesem, Ursynem i in. strzegł tradycji założyciela Akademii; w mowach i przedmowach do prac swoich występował jako herold europejskości Akademii i dobrej jej sławy. Umarł przedwcześnie, licząc lat niewiele ponad 50, w czasie pełnienia obowiązków rektora, 15 II 1611. Zostawił żonę Annę i dwie córki. Dorobek pisarski B-o był obfity. Niewielka tylko jego część ukazała się w druku. Pozostały po nim przede wszystkim jego wykłady akademickie. W Bibl. Ordynacji Zamoysk. w Warszawie znajduje się jego Kurs retoryki z r. 1605 (Cursus rhetoricae… Rkp. nr 590) i Wykład-komentarz o dziełku retorycznym Aftoniusza, Progymnasmata (tamże). Wedle Maciejowskiego zostawił kurs o Elementach filozofii (1607), ułożony z dobrym smakiem i głęboką rzeczy znajomością, komentarze do »Etyki«, »Polityki«, »Logiki« i »Topiki« Arystotelesa. Chodynicki (Dykcj. I 61 i nast.) wymienia Notae in officia Ciceronis et Ethicam Aristotelis, wykład z 1600 r. traktował O szlachectwie, jego istocie, rodzajach, dowodach, prawach, a był oparty o cyceronową »Epistolae ad familiares«. Do druku przygotował B. (lecz nie wydał): pracę o figurach retorycznych i poetycznych (Figurae Rhetoricae et Poeticae), która była gotowa w roku 1602, i Recensio iudicii Dionysii Halicarnassei de Historia Thucydidis eiusdemque historiae defensio, kontrowersję z Dionizym z Halikarnasu na temat wartości historii Tucydydesa, dedykowaną J. Zamoyskiemu i zupełnie przygotowaną do druku (dziś rkp. nr 677 Bibl. Ord. Zamoyskich). Przygotowywał również B. prawdopodobnie (w r. 1601) jakąś pracę z zakresu prawa rzymskiego, gdyż ślęczał nad Pandektami i czynił z nich wypisy. Jemu przypisuje się nieraz przygotowanie nowego wydania »Speculum Saxonum« Jaskiera (Zamość 1602); on też przedrukował statuty sejmowe Zygmunta I. Istnieją wreszcie wzmianki o mowach greckich B-o, które miały znajdować się w rkp. w Bibl. Załuskich, jako też o dorobku poetyckim B-o, różnych elegiach i innego rodzaju wierszach, głównie ku uczczeniu pamięci hetmana.
W druku istnieją następujące prace zamojskiego profesora: Dialectica Ciceronis, quae disperse in scriptis reliquit, maxime ex Stoicorum sententia, cum commentariis, quibus ea partim supplentur, partim illustrantur, itd. (Zamość 1604), Oratio funebris in anniversario depositionis Joannis Zamoscii itd. (Zamość 1606), Oratio de nobilitate gentis Samosciorum, dodana do genealogicznego dziełka Jana Zamoyskiego »Stemma Samosciorum…« (Zamość 1609), którego przygotowaniem do druku i wydaniem (wraz z portretami Zamoyskich, częściowo fikcyjnymi) zajął się właśnie sam B. Dwie ostatnie rzeczy miały na celu uświetnienie pamięci hetmana i jego rodu, podobnie jak »Stemma«; zwłaszcza Oratio funebris, napisana doskonałą łaciną, stanowi cenne źródło do życia i działalności (szczeg. kulturalnej) Zamoyskiego. Poważne nazwisko w świecie uczonych pisarzy polskich zawdzięcza jednak B. przede wszystkim »Dialektyce Cycerona«, którą współcześnie wychwalali uczeni zagraniczni z Lipsiusem. Współautorstwo Zamoyskiego w tym dziele (o czym tyle pisano) ograniczyć należy do pomysłu, inicjatywy i do jakiejś niewielkiej, nieuporządkowanej garści notat, odstąpionych B-mu; W tzw. »notatach padewskich« Zamoyskiego (dzisiaj w Bibl. Zamojsk.) nie znajdujemy żadnego poważniejszego zrębu materiałów do tego tematu. Obszerne to dzieło jest opracowaniem logiki starożytnych stoików i w ten sposób uzupełnia współczesne B-mu prace Lipsiusa nad etyką i fizyką stoicką. B., zamiłowany cyceronianin (jak wszyscy »zamojszczycy«), wychodzi tu od poglądów Cycerona na logikę i dialektykę i w szczegółowym, dialogowanym komentarzu do nich (głos w dialogu zabierają: perypatetyk, stoik, akademik) stara się wydobyć i przedstawić jako całość »stoicką naukę rozpoznawania prawdy od fałszu«. Uwzględniał on tu obszernie znaną wówczas filozoficzną literaturę grecką, sięgając do fragmentów i dzieł mało znanych, wyzyskując komentatorów i scholiastów; pewnych autorów (np. Sextusa Empiryka) poszukiwał dla niego Zamoyski we Włoszech, nawet w Anglii. B. jest, wedle Struvego i Wł. Tatarkiewicza, głównym przedstawicielem eklektycyzmu polskiego na polu logiki. Podkreślić należy postępowe dążności B-go, który »średniowiecznej scholastyce… przeciwstawiał ciągle sensualizm i empiryzm stoików«, a mając już jasne pojęcie o indukcji, znajdował się pod wpływem czasu, mającego wkrótce wydać wielkiego Bacona.
Literatura o B-im rozrzucona, ale dość obszerna. Zasadniczy jej zrąb podał Estr.; zob. także: Jocher A., Obraz itd., I 176 n.; Maciejowski W. A., Piśmienn. pol., II 109 i Dodatki, 299 n.; Enc. Org.; Bielowski A., Szymon Szymonowicz, Pam. Akad. Um., 1875, II 108, 117, 128, 210 i i.; Przyborowski J., Listy A. Burskiego, »Bibl. Warsz.« 1884, II; Muczkowski J., Statuta itd., 223, 241; Chmiel A., Album Studiosorum, III 115; Foerster R., Zur Handschriftenkunde und Geschichte der Philologie,VI, »Rhein. Museum f. Philolog.« N. F. B. 55; Hahn W., Nieznany list Szymona Szymonowicza, »Pam. Liter.« 1902, 138–41 (z uzupełnieniem Krčeka w tymże roczniku); Wierzbowski T., Materiały do dziejów piśm. polsk., II 1927, nr 280; Wadowski J. A. ks., Wiadomość o profesorach Akademii Zamojskiej, W. 1899–1900 36, 96, 97, 281–2; Kochanowski J. K., Dzieje Akad. Zamojsk., W. 1899–1900, 29, 31, 33, 49, 51, 59, 62, 63, 66, spis druków zam. VIII, IX; Struve H., Historia logiki w Polsce, 1911, 170–2, 148, 156, 168, 521; Tatarkiewicz W., Historia filozofii, Lw. 1931, II 30, 33, 35; Łempicki St., Działalność J. Zamoyskiego na polu szkolnictwa, Kr. 1921 (wedle indeksu); Skoczek J., Dzieje lwowsk. szkoły katedralnej, Lw. 1929, 249 n.; Barycz H., Historia Uniw. Jag. w epoce humanizmu, Kr. 1935, 83, 551.
Stanisław Łempicki