Chmara Adam Michał Stanisław (1720–1805), h. Krzywda, ostatni wojewoda miński. Syn Antoniego, skarbnika mińskiego, i Katarzyny z Wiażewiczów, ur. 22 XII, pochodził z niezamożnej rodziny, dzięki jednak wrodzonym zdolnościom, wpływowej protekcji Sapiehów oraz ogładzie towarzyskiej szybko postępował po szczeblach kariery i różnorakich splendorów; w l. 1743–52 był w Słonimiu generalnym podskarbim dworu podkanclerzego lit. Michała Sapiehy, od którego w r. 1755 otrzymał dokument wieczysty na dobra Siemków Sołomerecki, powiększone w r. 1757 przez dokupienie od Michała i Aleksandra Sapiehów za 60 tys. złp. włości Zacenia z przyległościami; posiadał nadto starostwa: Jezierskie, kurkleckie i giżowskie. Ze skromnego urzędu łowczego przeszedł Ch. w r. 1755 na sekretarza pieczęci mniejszej lit., w r. 1759 został podczaszym mińskim, w r. 1760 wiceinstygatorem, a w r. 1777 instygatorem lit.; w r. 1779 kasztelanem mińskim i kawalerem ord. św. Stanisława, w r. 1783 członkiem Rady Nieustającej i kawalerem Orła Białego; w r. 1784 wojewodą mińskim (do 20 XII 1793), w r. 1785 marszałkiem Trybunału lit., w r. 1786 rotmistrzem kawalerii narodowej w brygadzie petyhorskiej. Posłował na sejmach 1761, 1764, 1776, 1782. W r. 1792, aczkolwiek uskarżał się na gwałty Targowicy, 25 VI złożył wraz z innymi obywatelami woj. mińskiego akces do konfederacji. Po drugim rozbiorze Rzplitej Ch. otrzymał od gen.-gub. Tutołmina rozkaz przewodniczenia delegacji hołdowniczej do Katarzyny II oraz wygłoszenia stosownej mowy wiernopoddańczej; do delegacji wybrano 13 przedstawicieli gub. mińskiej, 14 zasławskiej i 6 bracławskiej. Delegacja została przyjęta przez carową w Petersburgu 25 IX st. st. 1793. Mowa Ch-y tak rozrzewniła Katarzynę, że »łzy potoczyły się jej z oczu«; po kilku dniach delegaci złożyli »prośby do tronu«, zawierające dezyderaty obywateli nowych prowincji rosyjskich; memoriały te, w których opracowaniu Ch. brał niewątpliwie poważny udział, rzucają znamienne światło na stosunki i nastroje w drugopodziałowej dzielnicy. W listopadzie delegaci wrócili do kraju, bez żadnych jednak rezultatów, nawet bez wyraźnego zapewnienia, że ich prośby zostaną choć częściowo uwzględnione; wywozili ze stolicy wspomnienia o audiencjach, balach, podarunki i czcze rangi; Ch. otrzymał kosztowną tabakierkę, order Aleksandra Newskiego i tytuł tajnego radcy.

Oprócz wielostronnej działalności publicznej zajmował się on gorliwie administracją i wzorowym urządzeniem swych dóbr, w których wznosił kościoły, budował młyny, cegielnie, browary, gorzelnie; zboże spławiał Niemnem do Prus własnymi statkami; w Siemkowie wystawił w r. 1772 okazały pałac (opisany wierszem przez »profesora szkół mińskich« Michała Dudzińskiego) z cenną biblioteką, archiwum i zbrojownią. Z włościanami obchodził się »po ludzku i po chrześcijańsku«; specjalnie wydrukowany Instruktarz dla ekonoma nakazywał, aby »z poddaństwem wiele cierpliwości, wiele dozoru, wiele pracy potrzeba a mało surowości używać«, za przestępstwa »rzeczywiste« dozwalał ekonomom wymierzać »nie więcej jak 10 lub 15 plag«, w sprawach ważniejszych należało udawać się do »gubernatora« (rządcy) lub do pana; dziesiętnicy, we wsi ustanowieni, obowiązani byli donosić panu, »jeśliby plebani i proboszcze chłopów zdzierali… Żydzi po wsi jeździli, z gorzałką podjeżdżali, bydło wykupowali, bo przez to wszystko zguba jest gospodarza«. Wojewoda wglądał we wszystkie szczegóły, »dla kmiotków był ojcem i dobrodziejem« i ostatnią wolą darował im »całoroczny wszelki podatek monarchiczny, a sługom różnej kondycji podwójną pensję roczną opłacić przeznaczył«. Ch. słynął z grzeczności, nawet w stosunkach z najuboższymi, tak że upowszechniło się przysłowie: »grzeczny jak pan wojewoda miński«. Żonaty był od r. 1757 z Marianną Wojna Orańską, córką Jakuba, podkomorzego starodubowskiego, i Konstancji z de Sztrunków. Zmarł bezdzietnie 30 V st. st. 1805 w Siemkowie, pochowany w kościele w Dubrowach. Majątki przeszły na brata, Joachima, wojskiego mińskiego, a po zgonie, wnuka jego Adama, w grudniu 1888, ostatniego z rodu, wystawione zostały na licytację. Cenne zbiory uległy rozprószeniu, część ich, m. in. portret wojewody (reprod. w Mościckiego »Dziejach porozb. Litwy«), nabył Aleksander Jelski z Zamościa.

Enc. Org.; W. Enc. Il.; Uruski; Złota Księga XXVIII (nieścisłe); Wolff, Senatorowie; Sapiehowie, Pet. 1894, III 368, 385; Matuszewicz M., Pamiętniki, W. 1876, II 148, III 92, IV 47, 218; »Zbiór mów… Adama Chmary«, Wil. 1786 (mowy sejmowe i trybunalskie z r. 1784–5); Smoleński, Konfederacja targowicka, Kr. 1903, 106; Sbornik dokum. kasajuszcz. administr. ustrojstwa Siewiero-Zapadn. kraja pri imp. Jekaterinie II, Wil. 1903, 105, 183, 188; Karpiński F., Gazety i wiadomości histor. 1792–3 (mowa Ch-y do Katarzyny II, memoriał delegacji mińskiej), rkp B. Ord. Kras.; Komar J., Diariusz podróży petersburskiej 1793 r., rkp. w zbiorach Al. Jelskiego (odpis w posiadaniu H. Mościckiego); Kamer-furierskij ceremon. żurnał 1793 g., Pet. 1892, 782 sq., 825; Mościcki, Dzieje porozb. Litwy i Rusi, Wil. 1913, I 125–6, 129–30, 324, 332, 342–3, 347, 416, 419; Michałowski B., Pamiętniki, W. 1858, III 111 sq.; Słownik geograf., X 553, XIV 212; Dudziński M., Pałac w Siemkowie wierszem opisany, Wil. b. r. (druk współcz.); (Chmara), Instruktarz dla ekonoma b. m. i r. (druk współcz.); A. J. (Al. Jelski), Zarys obyczajów szlachty, Kr. 1898, II 202 sq.; »Kurier Litewski« 1805, nr 48; »Opisanie aktu pogrzebowego… Adama Chmary«, Wil. 1806.

Henryk Mościcki