INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Adam Rzążewski      Podpis Adama Rzążewskiego na liscie w kolekcji Korespondencja ks. dr prof. Stefana Pawlickiego z lat 1862 –1916. T. 5 - w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie - źrodło kopii cyfrowej: POLONA.pl

Adam Rzążewski  

 
 
1844-11-03 - 1885-08-11
Biogram został opublikowany w latach 1992-1993 w XXXIV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Rzążewski Adam, pseud. Aër (1844–1885), historyk literatury, powieściopisarz, publicysta. Ur. 3 XI we wsi Cieleśnica na Podlasiu, był synem Wincentego.

R. ukończył 4 klasy szkoły powiatowej w Białej Podlaskiej, następnie uczęszczał do wyższych klas gimnazjum w Lublinie, które ukończył w r. 1862. W t.r. rozpoczął studia na Wydz. Filologiczno-Historycznym warszawskiej Szkoły Głównej (sekcja języków słowiańskich), był m.in. (od r. 1866) uczniem Aleksandra Tyszyńskiego. «Edukację przerwało mu powstanie narodu w 1863 r.» stwierdza oparty niewątpliwie na informacjach rodziny nekrolog w „Kurierze Polskim w Paryżu” (1885 nr 41). Po upadku powstania kontynuował studia, pobierając stypendium dla kandydatów do stanu nauczycielskiego, a także katalogował odpłatnie książki w bibliotece uczelni. Dn. 18 VIII 1869 otrzymał stopień magistra na podstawie rozprawy o literaturze dubrownickiej (po przerobieniu ogłosił ją po latach pt. Złoty wiek literatury Dubrownika w „Pamiętniku AU. Wydziały Filol. i Hist.-Filoz.” T. 5: 1885 i odb.), związek z tą rozprawą miał też zapewne jego artykuł Jan Gundulicz i poemat jego „Osman” w „Bibliotece Warszawskiej” (1868 i odb.). Jeszcze w czasie studiów ogłosił obszerny nekrolog Romana Zmorskiego („Bibl. Warsz.” 1868 i odb.), którego znał osobiście. Odebrawszy (wg anonimowego nekrologu w „Ateneum” 1885 t. 3 s. 576) fachowe przygotowanie w wyższej szkole rolniczej w Hohenheim koło Stuttgartu, osiadł we wsi Klonownica na Podlasiu, którą dzierżawił, potem nabył tamże wieś Komarno, gdzie był także (wg nekrologu w „Kurierze Polskim w Paryżu”: przez 6 lat, a wg informacji zebranych przez J. N. Rayskiego: przez niecałe 4 lata) sędzią gminnym. Równocześnie podjął sugestie swego mistrza Tyszyńskiego i zajął się polską literaturą barokową, inicjując serię własnych Studiów nad literaturą polską XVII i XVIII wieku do czasów panowania Stanisława Augusta tomem 1 pt. Hieronim Wespazjan Nieczuja z Kochowa Kochowski (W. 1871); starał się tu przede wszystkim opracować możliwie szczegółowo bio- i bibliografię poety oraz ustalić zapożyczenia literackie, seria ta urwała się jednak na tomie pierwszym, a R. zajął się literaturą nowszą, ogłaszając w „Bibliotece Warszawskiej” w l. 1875–6 «studium literackie» Józef Korzeniowski, będące właściwie przeglądem utworów beletrystycznych i dramatycznych autora „Kollokacji”. Debiutował także na polu beletrystyki Opowiadaniem pana Erazma („Bibl. Warsz.” 1870). Należał również do współpracowników „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego …” (dostarczał opisów miejscowości z Podlasia) oraz „Encyklopedii Powszechnej S. Orgelbranda” (1872–6).

W 2. poł. r. 1880 R. wyemigrował do Francji i osiadł początkowo w Wersalu, a następnie w Paryżu. Za powód opuszczenia kraju podawał zaangażowanie w obronę unitów, których władze rosyjskie zmuszały do przejścia na prawosławie. Jak podaje nekrolog w „Kurierze Polskim w Paryżu”: «zdawało się bowiem Rzążewskiemu, że jest zagrożony aresztowaniem». Poczynił znajomości wśród starej emigracji i był nawet przewidziany na redaktora czasopisma „Tygodnik Paryski”, którego wydanie jednakże nie doszło do skutku. W lutym 1881 został członkiem Tow. Historyczno-Literackiego. Z czasem wszakże zaczęły krążyć wśród emigrantów nieprzychylne pogłoski o innych, niż podawał, powodach wyjazdu R-ego z kraju. Dowody przeciw niemu rozpoczął zbierać emigracyjny pisarz i publicysta Jan Nepomucen Rayski. On też, gdy zarząd paryskiej Czytelni Polskiej zaproponował R-emu wygłoszenie przemówienia inaugurującego uroczystość obchodu 53 rocznicy wybuchu powstania listopadowego, opublikował list otwarty (datowany 15 XI 1883), udaremniając to przedsięwzięcie, a w r.n. ogłosił broszurę „Walka o prawdę. Z życia Adama Rzążewskiego…”. Wg zebranych tutaj informacji R. był synem ekonoma u nie wymienionych z nazwiska zamożnych ziemian (Serwińskich?), którzy dopomogli mu w zdobyciu wykształcenia, a później umożliwili mu na bardzo korzystnych warunkach dzierżawę. R. zakupił po jakimś czasie wieś i bogato się ożenił. Zaczął jednak żyć nad stan, porobił wielkie długi i na ich pokrycie sfałszował podpis teścia na wekslach; po odkryciu całej afery uciekł przed karną odpowiedzialnością do Warszawy, a stąd za granicę. W obronie R-ego występowali, m.in., Franciszek Duchiński i Józef Ignacy Kraszewski.

Początki R-ego w Paryżu były bardzo trudne, a jak sam pisał do Kraszewskiego – «piórem na życie zarabiać muszę» – własne oraz rodziny, która przed sierpniem 1883 połączyła się z nim. Planował początkowo utworzenie przeznaczonego dla Francuzów pisma o sprawach polskich, z czego jednakże nic nie wyszło. W r. 1882 pracował w redakcji czasopisma „Le Contemporain”. Rychło przerzucił się na twórczość beletrystyczną. Pierwszym napisanym we Francji takim utworem była – jak donosił Kraszewskiemu – «powiastka» mówiąca o «ostatnich prześladowaniach unickich» – był to może ogłoszony w krakowskiej „Reformie” (1882 nr 45–51) Posiew dla przyszłości. W r. 1882 opublikował w „Przeglądzie Polskim” zbeletryzowaną biografię Franciszka Dionizego Kniaźnina pt. Pierwszy romantyk. Opowiadanie z przeszłości (i odb.), tamże Ostatnich krzyżowców. Opowiadanie z czasów Jana III (1883–4, wyd. osobne W. 1887), opowiadanie o unitach podlaskich Za wiarę i ojczyznę. Podług rzeczywistego zdarzenia („Wielkopolanin” 1885 i odb.), Opowiadania i studia, Seria 1 (P. 1885), gdzie znalazły się także zbeletryzowane epizody z życia Jana Kochanowskiego, Adama Mickiewicza i Fryderyka Chopina, wreszcie podobnie opowiedzianą Miłość poety (Juliusza Słowackiego, „Tyg. Illustr.” 1885). Chociaż na ogół zarzucano R-emu brak większego talentu literackiego oraz pośpiech, utwory te zyskały sobie przecież – ze względu na tematykę – sporą poczytność. R. nawiązał także współpracę z wieloma innymi czasopismami krajowymi ze wszystkich trzech zaborów („Ateneum”, „Dziennik Poznański”, „Echo Muzyczne i Teatralne”, „Gazeta Lwowska”, „Gazeta Narodowa”, „Gazeta Polska”, „Kurier Warszawski”, „Nowa Reforma”, „Ognisko Domowe”, „Świt”, „Tygodnik Illustrowany”, „Wiek” i in.). Drukował w nich przede wszystkim korespondencje z Paryża o treści politycznej i kulturalnej, podpisując się pseud. Aër (często także bezimiennie), a poza tym opowiadania i studia literackie.

W tym czasie podjął opracowanie wielkiego dzieła o Mickiewiczu, mającego – wg własnych słów R-ego – «być rodzajem Mickiewiczowskiej encyklopedii […] pomieścić w sobie wszystko, bodajby najdrobniejsze szczegóły do życia poety się odnoszące». Rzecz tę doprowadził do końca, ale nie był z niej zadowolony i ogłosił tylko fragmenty: Mickiewicz w Odessie i twórczość jego z tego czasu („Ateneum” 1884, wyd. osobne W. 1898), Studia nad pojedynczymi utworami A. Mickiewicza: I. Pan Tadeusz („Dzien. Pozn.” 1884 nr 120–36). Wreszcie, korzystając ze zbiorów emigracyjnych, opracował i ogłosił R. fragmenty z pamiętników Leona Dembowskiego („Ateneum” 1882–3, „Bibl. Warsz.” 1884–6) oraz „Historię powstania listopadowego…” Stanisława Barzykowskiego (P. 1883–4 I–V, z obszernym wstępem wydawcy). Był także autorem «studium historyczno-społecznego» Nihilizm rosyjski przedstawiony w historycznym rozwoju („Przegl. Pol.” 1881–2 i odb.) oraz artykułu Le panslavisme w czasopiśmie „Le Contemporain” (1882). Miał również pisać korespondencje z Paryża do pism angielskich. R. pozostawał w Paryżu w bliskich stosunkach z poznanym tam Zygmuntem Kaczkowskim i opiekował się wydaniem „Teki Nieczui” (1883). Zmarł w Paryżu 11 VIII 1885 i został pochowany na cmentarzu Batignolles, skąd w r. n. przeniesiono ciało na cmentarz polski w Montmorency.

Pośmiertnie wyszła «opowieść z czasów księcia Józefa Poniatowskiego» pt. Złudzenia („Słowo” 1898, wyd. osobne W. 1899). Rękopisy dzieła o Mickiewiczu i innych prac R-ego pozostawały w rękach rodziny.

R. był żonaty z Anielą z Dobrzyńskich 2.v. Miniszewską. Przeżyła ona krótkotrwały romans ze Stefanem Żeromskim, który był w l. 1889–90 w podlaskim Łysowie korepetytorem jej dzieci. W r. 1895 współzałożyła w Warszawie pod firmą A. Rzążewska małą księgarnię, kolportującą m. in. książki wówczas zakazane. Miała z R-m syna Adama i młodszą córkę Marię.

 

Estreicher w. XIX, Wyd. 2, VI 109; Nowy Korbut, XV (bibliogr.); Literatura Pol. Enc., II (W. Albrecht-Szymanowska); Słown. Geogr., II s. XII; Słown. Pracowników Książki Pol. (o A. Rzążewskiej); – Cmentarz polski w Montmorency, W. 1986 (bibliogr.); Dzieje Uniw. Warszawskiego 1807–1915, W. 1981; Kądziela J., Młodość Stefana Żeromskiego, W. 1976; Kozerska H., Warszawska Biblioteka Uniwersytecka w l. 1832–1871, W. 1967; Mlekicka M., Wydawcy książek w Warszawie w okresie zaborów, W. 1987 (o A. Rzążewskiej); Skręt R., Historiografia literatury polskiej w XIX stuleciu, Wr. 1986; Świąder J., W łysowskim dworku, „Przekrój” 1983 nr 1963 s. 20; – Konopnicka M., Korespondencja, Wr. 1973–5 III–IV; Szkoła Gł. Warsz., Mater., I 275, 298–9; Żeromski S., Dzienniki, W. 1966 VI–VII; tenże, Dzienników tom odnaleziony, W. 1973; – „Kur. Pol. w Paryżu” 1885 nr 41 s. 4–5; „Nowa Reforma” 1885 nr 186; – IBL PAN: Kartoteka bibliograficzna (A. Bara); Listy R-ego: B. Jag.: rkp. 6530, 6712, 7833, 8699, Przyb. 123/56, B. Ossol.: rkp. 13444, B. PAN w Kr.: rkp. 718, B. Pol. w Paryżu: rkp. 990, 1074.

Rościsław Skręt

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.