Świnka Adam z Zielonej h. Świnka (zm. między 1428 a 1429), rycerz pasowany, kasztelan rypiński i dobrzyński.
Był wnukiem kaszt. rypińskiego Piotra Świnki ze Strzyg (zob.), synem stolnika dobrzyńskiego (1392) Piotra Świnki ze Strzyg i Wichny, bratankiem Jakuba z Chojnowa i Sarnowa. Miał braci: kaszt. rypińskiego Jakuba Świnkę ze Strzyg (zob.) i Piotra Świnkę oraz siostry: Beatę, Małgorzatę i Dorotę. Jego braćmi stryjecznymi byli Adam Świnka z Sarnowa i Jan Świnka z Chojnowa.
Po raz pierwszy Ś. został wspomniany 17 V 1393 w wystawionym w Toruniu dokumencie wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Konrada von Wallenrode, potwierdzającym wydzielenie Ś-ce przez ojca wsi Zielona na terenie zastawionej Krzyżakom ziemi zawkrzeńskiej. W imieniu swoim i swej niewymienionej z imienia żony Ś. złożył wówczas rezygnację z wszystkich innych dóbr ziemskich, stanowiących jego ojcowiznę i macierzyznę. Ten dział majątkowy jego rodzice i rodzeństwo poświadczyli 30 X t.r. przed sądem ziemskim komturstwa ostródzkiego w Dąbrównie z zastrzeżeniem, że w przypadku bezpotomnej śmierci braci, Ś. będzie miał prawo do całości patrymonium; regulacja majątkowa została także zatwierdzona 22 XII przez sąd ziemski dobrzyński. W l. 1399—1400 spłacał Ś. pożyczkę zaciągniętą przez ojca u Krzyżaków, co odnotowano w księdze podskarbiego zakonu krzyżackiego; w l. 1402—3 Janusz, giermek Ś-i, spłacał tę pożyczkę już w imieniu jego młodszego brata Jakuba, który przejął pasywa zmarłego ojca. Przed lub w r. 1400 otrzymał Ś. pas rycerski od wielkiego mistrza Konrada von Jungingen, najpewniej za wojskowe zasługi w niezidentyfikowanym konflikcie zbrojnym; źródła proweniencji krzyżackiej określały go oznaczającym rycerza pasowanego predykatem «her». W r. 1401 przebywał z marszałkiem dobrzyńskim Iwanem z Radomina w Malborku, bawiąc tam na koszt Zakonu. Pozostając t.r. okresowo na służbie wielkiego mistrza Konrada von Jungingen, odebrał w Toruniu 25 łodzi, wykonanych na polecenie tamtejszego komtura. W 1. poł. czerwca t.r. posłował również od wielkiego mistrza do bp. płockiego Jakuba z Korzkwi (z Kurdwanowa). Zapiski z księgi podskarbiego poświadczają, że w r. 1402 sprzedawał Krzyżakom konie.
W r. 1402 otrzymał Ś. od Konrada von Jungingen kasztelanię rypińską, drugi pod względem ważności urząd w dobrzyńskiej hierarchii ziemskiej. Z tym tytułem został odnotowany w dwóch dokumentach z 17 VI t.r.: dotyczącym ugody szlachty dobrzyńskiej z bp. płockim Jakubem z Korzkwi w sprawie dziesięcin, oraz na nieposiadającej daty rocznej liście (wg J. Bieniaka wystawionym między 27 X 1402 a 27 X 1405), który wspólnie z bratem Jakubem skierowali do rady miejskiej Starego Miasta Torunia w sprawie ich nieznanego bliżej przyjaciela. Nominacji Ś-i nie uznał król polski Władysław Jagiełło, negujący prawo Zakonu do ziemi dobrzyńskiej. W r. 1403 sprzedał Ś. Konradowi von Jungingen swą wieś Wronie w ziemi chełmińskiej.
Po wykupie ziemi dobrzyńskiej w czerwcu 1405 z rąk Zakonu przez Władysława Jagiełłę, za sprzyjanie Krzyżakom Ś. został przed 11 X 1406 pozbawiony urzędu kaszt. rypińskiego, który otrzymał stronnik królewski, Jan z Wielkiej Chełmicy. Dn. 29 VI 1407 w Łęczycy toczył Ś. spór przed sądem królewskim z bliżej nieznanym Szeligą. Po śmierci wielkiego mistrza Konrada von Jungingen (1407) starał się nawiązać przyjazne kontakty z jego bratem i następcą, Ulrykiem i w r. 1408 przez swego sługę posłał mu jastrzębia, za co otrzymał nagrodę w wysokości 8 grzywien. Wystąpił też 13 XII t.r. w Płocku jako świadek na przywileju wystawionym przez księcia mazowieckiego Siemowita IV dla mazowieckich przedstawicieli rodu Bolestów. Po wybuchu wojny Polski i Litwy z zakonem krzyżackim opowiedział się w sierpniu 1409 po stronie okupujących ziemię dobrzyńską Krzyżaków. Zapewne wraz z bratem Jakubem i braćmi stryjecznymi liczył, że z pomocą Zakonu odzyska należący do ich dziada klucz sadłowski z zamkiem; dobra te w wyniku dziedziczenia przez kobiety stały się posiadłością kaszt. słońskiego Wojciecha z Pleckiej Dąbrowy, zwolennika władzy polskiej. Wg Janusza Bieniaka, zostały one skonfiskowane Wojciechowi przez Krzyżaków i przekazane Świnkom; od r. 1412 zapewne do r. 1416 toczyli oni z nim spór, zakończony odebraniem im tych posiadłości. Ś. wystąpił jako świadek w dokumencie wielkiego mistrza Ulryka von Jungingen, wystawionego 29 X 1409 w Bobrownikach, w sprawie nadania prawa chełmińskiego rycerstwu ziemi dobrzyńskiej.
Wg Bieniaka Ś. razem z bratem Jakubem udzielił po bitwie grunwaldzkiej w r. 1410 pomocy stronie polskiej i zbrojnie uczestniczył w likwidacji rządów krzyżackich w ziemi dobrzyńskiej; dlatego też po zawarciu pierwszego pokoju toruńskiego (1411) nie spotkały go represje ze strony króla i księcia Siemowita IV. Zapewne jednak z powodu przejścia na stronę polską posiadłości Ś-i w ziemi zawkrzeńskiej zostały zniszczone latem 1411 podczas najazdu krzyżackiego. Ś. związał się następnie z książętami mazowieckimi Januszem I i Siemowitem IV, którzy wyznaczyli go na jednego ze swych pełnomocników podczas trwającej w l. 1412—3 misji Benedykta z Makry, subarbitra ustanowionego przez króla węgierskiego Zygmunta Luksemburskiego, głównego sędziego w sporze polsko-krzyżackim. We wrześniu 1413 uczestniczył Ś. w wytyczaniu granicy między księstwem płockim Siemowita IV a księstwem czersko-warszawskim Janusza I, na odcinku między Płońskiem a Skarżynem. Jego zaangażowanie w misji Benedykta z Makry zrehabilitowało go całkowicie w oczach Władysława Jagiełły, od którego otrzymał kasztelanię dobrzyńską. Po raz pierwszy z tytułem kaszt. dobrzyńskiego wystąpił 7 V 1416 w Brześciu Kujawskim jako świadek w królewskim dokumencie. Następnie wraz z monarchą i innymi członkami rady królewskiej udał się do Gniewkowa, gdzie w dn. 18—25 V t.r. uczestniczył w rokowaniach z przedstawicielami zakonu krzyżackiego, poświęconych konfliktom na obszarach przygranicznych. Prawdopodobnie nabył posiadłości w Waśniewie i o nie toczył spór przed sądem ziemskim w Płońsku 29 XII t.r. ze Świętosławem z Waśniewa. Jako asesor uczestniczył 11 I 1417 w rokach generalnych w Brześciu Kujawskim, podczas których został rozstrzygnięty spór dziedziców Procynia z klasztorem kanoników regularnych w Trzemesznie o Procyński Młyn. Wziął udział w dn. 25—26 IV 1418 w Brześciu Kujawskim w zjeździe z przedstawicielami Zakonu, na którym po raz kolejny przedłużono rozejm brodnicki zawarty w r. 1414. Wystąpił też w dn. 16 i 27 IV 1418 jako asesor na odbywających się tam równolegle rokach królewskich. W r.n. został jednym z gwarantów traktatu przymierza między Polską i Litwą a państwami unii kalmarskiej, zawartego 15 VII w obozie wojskowym pod Czerwińskiem. Ponownie jako asesor na rokach królewskich wystąpił 1 IV 1420 w Brześciu Kujawskim. Stamtąd jako członek królewskiego poselstwa ruszył do Torunia, gdzie Krzyżacy zamierzali 23 IV t.r. wypłacić 12500 fl. węgierskich należnych Polsce na mocy wyroku Zygmunta Luksemburskiego. Odbiór tej kwoty nie doszedł jednak do skutku, ponieważ strona krzyżacka najpierw zakwestionowała pełnomocnictwa posłów polskich, a następnie próbowała część pieniędzy wypłacić w srebrze, zamiast w złocie, na co posłowie się nie zgodzili. Na początku kwietnia 1421 uczestniczył Ś. w zjeździe krakowskim, podczas którego doszło do zawarcia przymierza między Polską a Brandenburgią, przewidującego również małżeństwo córki króla Jadwigi z Fryderykiem II Hohenzollernem; Ś. był jednym z gwarantów dwóch dokumentów traktatowych strony polskiej, potwierdzających przymierze. Tuż przed wybuchem kolejnej wojny Polski i Litwy z zakonem krzyżackim Ś. w poł. czerwca 1422 przebywał na Litwie u wielkiego księcia Witolda. Stamtąd wrócił do swych posiadłości w Polsce, gdzie spotkał się z rycerzem pruskim Mikołajem z Narzyma (von Wildenau) i udzielił mu fałszywych informacji na temat planów wojennych Witolda, które Mikołaj przekazał następnie Krzyżakom. Prawdopodobnie wziął udział w wojnie z Zakonem, a następnie był jednym z polskich gwarantów traktatu pokojowego zawartego 27 IX t.r. nad jeziorem Mełno.
W l. dwudziestych XV w. występował Ś. często w różnych sprawach przed sądem ziemskim ziemi zawkrzeńskiej, co dokumentowały nieistniejące obecnie księgi ziemskie szreńskie (G. i J. Zielińscy). Sporadycznie pojawiał się również w ziemi dobrzyńskiej, 16 III 1423 był asesorem tamtejszego sądu ziemskiego, obradującego w Lipnie. Obok wielu urzędników zachodniomazowieckich wystąpił 9 VII 1426 w Mławie jako asesor sądu ziemskiego, na którym w obecności książąt płockich: Siemowita V, Trojdena II i Władysława I dokonano podziału majątkowego braci stryjecznych Ś-i.
W wyniku działu dóbr z r. 1393 posiadał Ś. Zieloną w ziemi zawkrzeńskiej; swoje dobra powiększył tam o Grzebsk, Gościszkę, Bielawy, od końca r. 1416 o Waśniewo, a także o «Bagiennicę» (osada zaginiona). Dzięki małżeństwu miał także dobra w ziemi chełmińskiej: Legendorf (Mgowo), Wronie i Świerkocin, których najpewniej pozbył się przed śmiercią, gdyż jego synowie nie mieli już żadnych dóbr w Prusach. Z bratem Jakubem dzielił prawa patronackie do kościoła paraf. w Strzygach. Dn. 16 VI 1427 odsprzedał Gościszkę z prawem odkupu woj. mazowieckiemu Piotrowi Pilikowi ze Skuł, a 30 VI t.r. zastawił bliżej nieznanemu Jaśkowi połowę «Bagiennicy». Ś. zmarł po 14 IX 1428, gdy jego następca na kasztelanii dobrzyńskiej, Jan Kretkowski, był jeszcze kaszt. rypińskim, a przed 4 X 1429, gdy był on już kaszt. dobrzyńskim.
Wg Gustawa i Jana Zielińskich oraz Bieniaka jedyną żoną Ś-i była Katarzyna, córka Ottona z Legendorfu (Mgowa), żyjąca jeszcze w r. 1434. Natomiast Beata Możejko uważa, że Ś. był żonaty dwukrotnie: pierwszy raz z nieznaną z imienia dziedziczką Legendorfu, a drugi raz z Katarzyną, być może córką Mikołaja z Grzebska. Synami Ś-i byli: Otton (zm. 1420), Adam Świnka z Zielonej (zob.), Mikołaj z Grzebska (zm. 1468), żonaty z Beatą z Jeżewa, Ludwik (zm. 1477), Jakub (zm. 1432) i Jan z Pomorzan (zm. przed 28 II 1477).
Zachował się odcisk pieczęci Ś-i z h. Świnka, przywieszony do dokumentu mełneńskiego traktatu pokojowego.
Słown. hist.-geogr. ziem pol., I (Mgowo), III (Bielawy, Wronie, Świerkocin); Urzędnicy, VI; — Bieniak J., Elita ziemi dobrzyńskiej w późnym średniowieczu i jej majątki, w: Stolica i region. Włocławek i jego dzieje na tle dziejów Kujaw i ziemi dobrzyńskiej, Red. O. Krut-Horonziak, L. Kajzer, Włocławek 1995 s. 32, 44—5; tenże, Sadłowo i jego dziedzice w średniowieczu, w: Zamek w Sadłowie na ziemi dobrzyńskiej, Red. L. Kajzer, Rypin 2004 s. 39, 41, 45—51, 55, 73—4, 77—81, 118—19; tenże, Średniowieczne polskie rody rycerskie. Stan badań, problemy sporne, możliwości i trudności badawcze, w: Genealogia. Stan i perspektywy badań nad społeczeństwem Polski średniowiecznej, Red. J. Pakulski, J. Wroniszewski, Tor. 2003 s. 63—73; Biliński A., Szlachta ziemi dobrzyńskiej za ostatnich Jagiellonów, W. 1932 s. 170—1; Biskup M., Materiały do dziejów krzyżackiej okupacji ziemi dobrzyńskiej na przełomie XIV i XV w., „Zap. Hist.” T. 25: 1960 73—4, 79—81; tenże, Wojny Polski z zakonem krzyżackim 1308—1521, Gd. 1993 s. 126; Górski K., O przywileju krzyżackim dla rycerstwa dobrzyńskiego z 1409 roku, w: tenże, Studia i szkice z dziejów państwa krzyżackiego, Olsztyn 1986 s. 149, 153—4; Jóźwiak S., Wywiad i kontrwywiad w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach, Malbork 2004 s. 125; Jóźwiak S. i in., Wojna Polski i Litwy z zakonem krzyżackim w latach 1409—1411, Malbork 2010 s. 166, 169—70, 173; Kętrzyński W., O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich, Olsztyn 2009 s. 137, 144; Możejko B., Ród Świnków na pograniczu polsko-krzyżackim w średniowieczu, Gd. 1998 s. 72—3, 78—9, 100—1, 105, 119—35, 212—25; Nowak Z. H., Dokument strony polsko-litewskiej traktatu przymierza z państwami unii kalmarskiej z 1419 r., „Zap. Hist.” T. 36: 1971 s. 65—73; tenże, Współpraca polityczna państw unii polsko-litewskiej i unii kalmarskiej w latach 1411—1425, Tor. 1996 s. 119; Semkowicz W., Mazowieckie przywileje rodowe, „Arch. Kom. Hist. AU” T. 11: 1912 nr 5; Sieradzan W., Misja Benedykta Makraia w latach 1412—1413. Z dziejów pokojowych metod rozwiązywania konfliktów międzypaństwowych w Europie Środkowo-Wschodniej w późnym średniowieczu, Malbork 2009 s. 90, 92; tenże, Sąsiedztwo mazowiecko-krzyżackie w okresie przemian politycznych w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1411—1466, Tor. 1999 s. 100, 110; Supruniuk A., Otoczenie księcia mazowieckiego Siemowita IV (1374—1426). Studium o elicie politycznej Mazowsza na przełomie XIV i XV wieku, W. 1998; Szweda A., Organizacja i technika dyplomacji polskiej w stosunkach z zakonem krzyżackim w Prusach w latach 1386—1454, Tor. 2009; Szybkowski S., Elita ziemi dobrzyńskiej na przełomie XIV i XV wieku. Między zakonem krzyżackim a Królestwem Polskim, „Średniowiecze Pol. i Powszechne” T. 3 (7): 2011 s. 91—4; tenże, Krzyżacy i ich dobrzyńscy poplecznicy w latach 1405—1413. Z badań nad polsko-pruskimi związkami transgranicznymi na początku XV wieku, „Komun. Mazur.-Warmińskie” 2010 nr 3 (269) s. 283—4, 286, 291, 296, 298; tenże, Kujawska szlachta urzędnicza w późnym średniowieczu (1370—1501), Gd. 2006 s. 179, 489, 501; tenże, Od pozorów amnestii do politycznego rewanżu, w: A Pomerania ad ultimas terras, Red. J. Sochacki, A. Teterycz-Puzio, Słupsk 2011 s. 442, 444—5; tenże, Pięć dokumentów sądu ziemskiego dobrzyńskiego z XIV i XV w., „Studia z Dziej. Średniowiecza” T. 9: 2003 s. 400—1, 409—10; tenże, Świadkowie przywileju wielkiego mistrza Ulryka von Jungingen z 28 X 1409 roku. Z badań nad prokrzyżacką orientacją wśród szlachty ziemi dobrzyńskiej w okresie wojny 1409—1411, „Zap. Hist.” T. 75: 201 s. 25—6, 28—9, 32—5, 39—41; tenże, Wielkopolscy i środkowopolscy dyplomaci króla Władysława Jagiełły zaangażowani w sprawy pruskie. Portret grupowy, w: Od traktatu kaliskiego do pokoju oliwskiego. Polsko-krzyżacko-pruskie stosunki dyplomatyczne w latach 1343—1660, Red. A. Bues i in., W. 2014 s. 140, 144, 146; Zielińscy G. i J., Wiadomość historyczna o rodzie Świnków oraz rodowód pochodzącej od niej rodziny Zielińskich herbu Świnka, Tor. 1880 s. 65—76, 129—32, 144, 147, 170—2; Żebrowski T., Pochodzenie i genealogia rodziny Zielińskich herbu Świnka ze Skępego do początku XVII wieku, „Notatki Płockie” 1981 z. 4 (109) s. 20—1, 26; — Cod. Brand., II/3; Cod. epist. saec. XV, II; Dokumenty strony polsko-litewskiej pokoju mełneńskiego z 1422 roku, Wyd. P. Nowak, P. Pokora, P. 2004 s. 10, 47; Kod. maz. (Lubomirskiego); Kod. Wpol., VIII; Księga ziemska płońska 1400—1417, Wyd. M. Handelsman, W. 1920 nr 2717; Lites ac res gestae inter Polonos Ordinemque Cruciferorum, Wyd. T. Działyński, P. 1855 II 46; Lites, II 177; Das Marienburger Tresslerbuch der Jahre 1399—1409, Wyd. E. Joachim, Königsberg 1896 s. 3, 45, 90, 120, 218, 279, 284, 508—9; Teki Pawińskiego, VII; Metryka Uniw. Krak., I 75; II 579; — AGAD: Księgi ziemskie łęczyckie, ks. 4 k. 587, ks. 5 k. 229; AP w Tor.: katalog I nr 1240; Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie: XX Hauptabteilung, Ordensbriefarchiv, nr 3798, 3803, Ordensfolianten 3 s. 68, Ordensfolianten 89δ k. 6.
Sobiesław Szybkowski