Świnka Jakub ze Strzyg h. Świnka (zm. między 1451 a 1452), rycerz pasowany, kasztelan rypiński.
Był wnukiem kaszt. rypińskiego Piotra Świnki ze Strzyg (zob.), synem stolnika dobrzyńskiego (1392) Piotra Świnki ze Strzyg, i Wichny, bratankiem Jakuba z Chojnowa i Sarnowa. Miał braci: Adama Świnkę z Zielonej (zob.) i Piotra Świnkę oraz siostry: Beatę, Małgorzatę i Dorotę. Braćmi stryjecznymi Ś-i byli Jan Świnka z Chojnowa i Adam Świnka z Sarnowa.
Ś. po raz pierwszy został wspomniany 30 X 1393 w księgach sądu ziemskiego komturstwa ostródzkiego w Dąbrównie, w zapisce dotyczącej majątkowego wydzielenia jego starszego brata, Adama. Na początku XV w. spłacał Krzyżakom dług zaciągnięty przez ojca; jego wpłaty po 25 grzywien odnotowano w księdze podskarbiego 29 XII 1402, 21 XII 1403 (pieniądze do Malborka dostarczył Janusz, giermek brata Ś-a) i 20 XII 1404 (wpłaty dokonał giermek Ś-a, Lenart). Ś. był już wówczas rycerzem pasowanym, określanym w źródłach krzyżackich predykatem «her». W r. 1404 otrzymał od Zakonu w użytkowanie wieś Cielęta w ziemi michałowskiej (komturstwo brodnickie) za 400 grzywien; zabiegał też o pozyskanie położonej tam wsi Szymkowo. Wspólnie z bratem Adamem skierował list do rady miejskiej Starego Miasta Torunia w sprawie ich nieznanego bliżej przyjaciela, datowany orientacyjnie między 27 X 1402 a 27 X 1405 (J. Bieniak).
Po wykupieniu od Krzyżaków w r. 1405 ziemi dobrzyńskiej przez króla Władysława Jagiełłę Ś. stał się poddanym polskim. W r. 1407 dokonał rozgraniczenia swych posiadłości Wrzeszewo i Tadajewo od Osieka, dóbr Piotra Lebla. W zamian za odprawianie mszy co sobotę za zbawienie dusz swojej i swych przodków podarował kościołowi osieckiemu łąkę w Tadajewie. W początkowej fazie wojny Polski i Litwy z zakonem krzyżackim (1409—11) poparł zapewne Krzyżaków, podobnie jak jego brat Adam i bracia stryjeczni. Świnkowie liczyli na wsparcie Zakonu w odzyskaniu należącego do ich dziada, Piotra Świnki, klucza sadłowskiego z zamkiem, który w wyniku dziedziczenia przez kobiety stał się posiadłością zwolennika władzy polskiej, kaszt. słońskiego Wojciecha z Pleckiej Dąbrowy; wg Bieniaka dobra te zostały przez Krzyżaków skonfiskowane Wojciechowi i przekazane Świnkom. Od r. 1412 zapewne do r. 1416 wraz z najbliższymi krewnymi procesował się z kaszt. słońskim o dobra sadłowskie, lecz przegrał. W literaturze przedmiotu istnieje pogląd (Bieniak), że Ś. po klęsce Zakonu pod Grunwaldem przeszedł na stronę Władysława Jagiełły i przyczynił się do opanowania przez oddziały polskie ziemi dobrzyńskiej. W odwecie krzyżacki oddział z Brodnicy najechał 28 III 1412 jego dobra w Strzygach; skargi na poniesione z tego tytułu straty, które oszacował na 40 grzywien gr. praskich, przedłożył podczas misji Benedykta z Makry w Polsce (1413) i procesu budzińskiego (1414). W r. 1412 przed sądem ziemskim w Sieradzu Ś. z h. Świnka wystąpił jako świadek w wywodzie szlachectwa wójta Warty, Piotra. Podczas tzw. «wojny głodowej» z Zakonem był 2 VIII 1414 jednym z czterech dowódców polskiego oddziału, który zmusił do kapitulacji załogę zamku kapit. chełmińskiej w Kurzętniku; następnie złupił zamek oraz spalił miasto i okoliczne wsie. Tytułowany rycerzem pasowanym, wystąpił ponownie w źródłach 26 I 1428, kiedy Piotr z Moszczonnego poręczył Niemierzy Kalinowskiemu z Przywieczerzyna spłatę przez Ś-ę długu w wysokości 75 grzywien.
Po śmierci brata, Adama (na przełomie l. 1428 i 1429), stał się Ś. seniorem dobrzyńsko-mazowieckiej linii rodu Świnków. Z urzędem chorążego większego dobrzyńskiego poświadczył 4 III 1430 dokument przywileju jedlneńskiego oraz rewersał szlachty polskiej, gwarantującej Władysławowi Jagielle obiór na tron polski jednego z jego synów. Urząd kaszt. rypińskiego otrzymał przed 5 VIII 1430, gdy uczestniczył z tym tytułem w zjeździe króla z możnymi i szlachtą prow. wielkopolskiej w Łęczycy. W r. 1431 sprawował opiekę nad swoimi bratankami: Adamem, Janem, Jakubem, Mikołajem i Ludwikiem Świnkami z Zielonej, i wspólnie z nimi odpowiadał przed sądem książąt płockich: Kazimierza II, Władysława I i Siemowita V. Wziął także udział w kolejnym zjeździe łęczyckim 11 VII 1432. Podczas konfliktu polsko-krzyżackiego (1431—5) uczestniczył 10 VIII 1432 w rozmowach z przedstawicielami Zakonu na Kępie Wiślanej koło Ostromecka w sprawie szkód poczynionych poddanym obu stron podczas trwania rozejmu łuckiego z r. 1431. Przed kwietniem 1433 został wraz ze swym włodarzem ze Strzyg, Andrzejem, uwięziony przez komtura brodnickiego za dokonanie zniszczeń na terenie państwa zakonu krzyżackiego (B. Możejko), jednak przed 1 V t.r. wypuszczono go dzięki wstawiennictwu jego brata stryjecznego Jana Świnki z Chojnowa. Wraz z innymi dobrzyńskimi urzędnikami ziemskimi i tamtejszą szlachtą wystawił 25 I 1434 dokument ponownie gwarantujący Władysławowi Jagielle, że po jego śmierci władcą Polski zostanie obrany jego syn. Uczestniczył również w zjeździe w Nowym Mieście Korczynie i był wśród gwarantów wystawionego tam 27 II t.r. przez króla dokumentu precyzującego zasady unii grodzieńskiej z r. 1433. Uczestniczył 26 VI 1434 w podziale majątkowym dokonanym między swymi bratankami.
Ś. wziął udział w dn. 15—18 XII 1434 w Gniewkowie i Brześciu Kujawskim w zjeździe z przedstawicielami Zakonu, zwołanym dla zawarcia trwałego pokoju; zdołano wówczas tylko ustalić na 24 IV 1435 termin kolejnego spotkania. Sporadycznie występował w sądzie ziemskim w wielkopolskiej Kcyni, gdzie 10 I 1435 odroczono jego proces z Piotrem Krzyżankowskim. Brał również udział w grudniu t.r. w zjeździe brzeskim, podczas którego doszło do zawarcia pokoju z Krzyżakami i został jednym z gwarantów dokumentu strony polskiej tego traktatu, opieczętowanego 4 III 1436 na zjeździe w Sieradzu. Wraz z innymi dobrzyńskimi urzędnikami ziemskimi był też gwarantem dokumentu z 12 II 1438, poświadczającego ugodę książąt: Władysława I, Kazimierza II i Siemowita V z bp. płockim Stanisławem Pawłowskim. Ze Strzyg skierował 17 III 1439 list do rady m. Gdańska w sprawie Jana z Piotrkowa, ubiegającego się o spadek po swym zmarłym w Gdańsku bracie stryjecznym Stanisławie. Dn. 7 XII t.r. był jednym z uczestników dodatkowego podziału dóbr, dokonanym między dwoma jego bratankami, Mikołajem i Ludwikiem. W imieniu panów polskich posłował 9 IX 1441 do wielkiego mistrza Konrada von Erlichshausen do Przezmarku w celu wznowienia, ustalonych w brzeskim traktacie pokojowym, polubownych polsko-pruskich sądów mieszanych. Strona krzyżacka zaakceptowała propozycję Ś-i, aby posiedzenie takiego sądu odbyło się 6 I 1442, Ś. natomiast, zasłaniając się brakiem pełnomocnictw odrzucił żądanie wielkiego mistrza, by uzgodnić termin przewidzianych traktatem brzeskim regulacji granic i poradził mu zwrócenie się o to listownie do arcybp. gnieźnieńskiego Wincentego Kota. Dn. 23 V 1442 wystąpił w dokumencie wielkiego mistrza dotyczącego sprzedaży przez brata stryjecznego Ś-i, Jana Świnkę z Chojnowa, dóbr sztembarskich w Pomezanii na rzecz Gabriela Bażyńskiego. Przed sądem ziemskim w Radziejowie obrano go 16 IV 1446 jednym z arbitrów w sprawie sporu star. dobrzyńskiego, kruszwickiego i halickiego Stanisława z Chodcza i jego współrodowca, kaszt. kowalskiego Krzesława z Morzyc; jednanie nie przyniosło rezultatu i 5 X 1450 zdecydowano przenieść ten spór przed sąd ziemski w Brześciu Kujawskim. Ś. jako asesor uczestniczył 21 VI t.r. w sądzie grodzkim w Brześciu Kujawskim.
Ś. był właścicielem wsi w ziemi dobrzyńskiej: Strzyg, Długiego (z jeziorem), Przywitowa, Sumina, Tadajewa, Wrzeszewa oraz Warpalic, których część podarował przed r. 1441 kościołowi paraf. w Osieku. W r. 1410 użytkował Cielęta w ziemi michałowskiej, jednak już wówczas zalegał Krzyżakom z opłatami z tytułu dzierżenia tych dóbr. Po raz ostatni jako żyjący został wspomniany 2 IV 1451. Zmarł przed 22 VI 1452, gdy urząd kaszt. rypińskiego sprawował już Jan z Pleckiej Dąbrowy.
Żoną Ś-i była bliżej nieznana Katarzyna, z którą miał syna Jakuba (młodszego), zmarłego bezpotomnie, i córkę Barbarę, wydaną za mąż za sędziego poznańskiego Andrzeja Skórę z Gaju h. Awdaniec, dziedziczkę całego majątku. Bratankiem Ś-i był m.in. kanonik Adam Świnka z Zielonej (zob.).
Ś. przywiesił swe pieczęcie z h. Świnka do dokumentów przywileju jedlneńskiego i rewersału szlachty z r. 1430; zachował się odcisk pieczęci przy drugim dokumencie.
PSB (Sieprski Prokop, Skóra Piotr z Gaju); Słown. hist.-geogr. ziem pol., VIII/1 453; Urzędnicy, VI; — Bieniak J., Elita ziemi dobrzyńskiej w późnym średniowieczu i jej majątki, w: Stolica i region. Włocławek i jego dzieje na tle dziejów Kujaw i ziemi dobrzyńskiej, Red. O. Krut-Horonziak, L. Kajzer, Włocławek 1995 s. 32, 44—6; tenże, Sadłowo i jego dziedzice w średniowieczu, w: Zamek w Sadłowie na ziemi dobrzyńskiej, Red. L. Kajzer, Rypin 2004 s. 36—40, 47, 50, 70—81, 118—19; tenże, Średniowiecze na ziemi dobrzyńskiej, Cz. II, w: Z dziejów ziemi dobrzyńskiej, Red. Z. Goźdź, Dobrzyń 1998 II 32; tenże, Średniowieczne polskie rody rycerskie. Stan badań, problemy sporne, możliwości i trudności badawcze, w: Genealogia. Stan i perspektywy badań nad społeczeństwem Polski średniowiecznej, Red. J. Pakulski, J. Wroniszewski, Tor. 2003 s. 63—73; Biliński A., Szlachta ziemi dobrzyńskiej za ostatnich Jagiellonów, W. 1932 s. 170—1; Gałkowski P., Szlachta okolic Wąpielska (XV—XIX w.), „Ziemia Dobrzyńska” T. 7: 2000 s. 112—13; Górczak Z., Kariery majątkowe rodzin aspirujących do kręgu elity możnowładztwa wielkopolskiego w drugiej połowie XV i na początku XVI w., P. 2013 s. 298—300, 304—8, 310, 312—13, 446, 448—9; Grzybowski M. M. i in., Osiek Rypiński, Osiek Rypiński — Tor. 1994 s. 15—16, 85; Jóźwiak S. i in., Wojna Polski i Litwy z zakonem krzyżackim w latach 1409—1411, Malbork 2010 s. 173; Kętrzyński W., O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich, Olsztyn 2009 s. 137; Możejko B., Ród Świnków na pograniczu polskokrzyżackim w średniowieczu, Gd. 1998 s. 104—13, 225—31; Sieradzan W., Misja Benedykta Makraia w latach 1412—1413. Z dziejów pokojowych metod rozwiązywania konfliktów międzypaństwowych w Europie Środkowo-Wschodniej w późnym średniowieczu, Malbork 2009 s. 122—3; Szweda A., Organizacja i technika dyplomacji polskiej w stosunkach z zakonem krzyżackim w Prusach w latach 1386—1454, Tor. 2009 s. 46, 275, 350, 403, 407, 410; Szybkowski S., Dokument sądu ziemskiego dobrzyńskiego z 15 VI 1407 r. dotyczący rozgraniczenia między Osiekiem a Wrzeszewem, „Studia z Dziej. Średniowiecza” T. 20: 2016 s. 374—88; tenże, Krzyżacy i ich dobrzyńscy poplecznicy w latach 1405—1413. Z badań nad polsko-pruskimi związkami transgranicznymi na początku XV wieku, „Komun. Mazur.-Warmińskie” 2010 nr 3 (269) s. 296; tenże, Kujawska szlachta urzędnicza w późnym średniowieczu (1370—1501), Gd. 2006; tenże, Nowe źródła do dziejów polsko-krzyżackich rokowań w Brześciu Kujawskim w grudniu 1435 r., „Ziemia Kujawska” T. 16: 2003 s. 82, 87, 100; tenże, Ród Cielepałów. Studium genealogiczne, Gd. 1998 s. 221—2; tenże, Świadkowie przywileju wielkiego mistrza Ulryka von Jungingen z 28 X 1409 roku. Z badań nad prokrzyżacką orientacją wśród szlachty ziemi dobrzyńskiej w okresie wojny 1409—1411, „Zap. Hist.” T. 75: 201 s. 25, 28, 38; tenże, Wielkopolscy i środkowopolscy dyplomaci króla Władysława Jagiełły zaangażowani w sprawy pruskie. Portret grupowy, w: Od traktatu kaliskiego do pokoju oliwskiego. Polsko-krzyżacko-pruskie stosunki dyplomatyczne w latach 1343—1660, Red. A. Bues i in., 2014 s. 144, 152; tenże, Zjazd w Łęczycy w 1430 roku. Z badań nad wydarzeniami politycznymi w Polsce podczas „burzy koronacyjnej” 1429—1430, „Średniowiecze Pol. i Powszechne” T. 2 (6): 2010 s. 146, 152, 154; Zielińscy G. i J., Wiadomość historyczna o rodzie Świnków oraz rodowód pochodzącej od niej rodziny Zielińskich herbu Świnka, Tor. 1880 s. 39—40, 62—5, 149—50, 152—3, 156; Żebrowski T., Pochodzenie i genealogia rodziny Zielińskich herbu Świnka ze Skępego do początku XVII wieku, „Notatki Płockie” 1981 z. 4 (109) s. 19; — Akta Unii, nr 60; Cod. epist. saec. XV, II; Cod. Pol., II/2; Knigi polskoj koronnoj metriki, W. 1914 I nr 173; Kod. Litwy, s. 371—3; Lites, II 248—51, III 67, 128; Das Marienburger Tresslerbuch der Jahre 1399—1409, Wyd. E. Joachim, Königsberg 1896 s. 206, 279, 282; Matricularum summ., I nr 158; Die Staatsverträge des Deutschen Ordens in Preussen im 15. Jahrhundert, Wyd. E. Weise, Marburg I 1955 nr 180; Urkundenbuch des Bisthums Culm, Wyd. C. P. Woelky, Danzig 1885 II nr 485; — AGAD: Księgi grodzkie brzeskie, ks. 1a s. 342, Księgi ziemskie brzeskie, ks. 4 k. 364, ks. 5 k. 85v, Księgi ziemskie łęczyckie, ks. 9 k. 256v—7, ks. 10 k. 39v—40; AP w Gd.: sygn. 300D6.18; AP w P.: Kcynia, Z. 2 k. 21; AP w Tor.: katalog I nr 1240; B. Czart.: Teki Naruszewicza, T. 16 s. 347—57; Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie: XX. Hauptabteilung, Ordensbriefarchiv, nr 1027, 1131, 6191, 6410, 6722, 7132, 27946, Ordensfolianten, 15 k. 34—5, Pergmenturkunden, Schublade 66 nr 10.
Sobiesław Szybkowski