Tarło Adam h. Topór (1713–1744), marszałek konfederacji dzikowskiej, wojewoda lubelski.

Ur. prawdopodobnie w Dębnie, był synem Stanisława Franciszka (zob.) i Anny z Tarłów, córki Kazimierza, star. goszczyńskiego, bratankiem Piotra Franciszka (zob.). Miał siostrę Franciszkę, zamężną za Wawrzyńcem Lanckorońskim, star. stopnickim, i brata Antoniego (1717–1759), kaszt. lubaczowskiego.

Jako kilkunastolatek T., pod opieką guwernera Jeana Hildebranda, przebywał jakiś czas w Chambord na dworze Stanisława Leszczyńskiego, którego zaufanym towarzyszem był jego stryj Michał Tarło. Skoligacony przez matkę także z królową Katarzyną z Opalińskich, cieszył się tam powszechną sympatią. Po śmierci stryja w r. 1727 wrócił do Polski; dama dworu królowej Katarzyny, Katarzyna Reignier, związana niegdyś ze stryjem, zapisała mu w r. 1729 w testamencie wszystko, co od niego otrzymała. T. podjął zapewne naukę w Krakowie; jego łaciński ośmiowiersz zamieszczono w zbiorowym panegiryku wydanym w r. 1729 ku czci akademika Stanisława Markiewicza przez uczniów Szkół Nowodworskich i Uniw. Krak.

Protegowany przez swego dalekiego krewnego, woj. lubelskiego Jana Tarłę (zob.), który, jako bezdzietny, widział w nim swego dziedzica, T. już w r. 1728 został rotmistrzem pancernym, a 28 XI 1731 objął chorągiew pancerną po zmarłym Franciszku Józefie Tarle (zob.). Zapewne jako deputat od wojska uczestniczył w r. 1728 w tryb. skarbowym w Radomiu; w r. 1731 ponownie reprezentował wojsko kor. na tym trybunale; miał już wówczas star. jasielskie. Na sejmiku woj. podolskiego w Kamieńcu 13 IX t.r. obrany został deputatem na Tryb. Kor. Z inicjatywy J. Tarły ożenił się 5 V 1732 ze starszą od siebie o ponad 20 lat Dorotą z Tarłów, córką Karola Tarły (zob.), wdową po Stanisławie Chomentowskim (zob. Chomętowski), z którą był spokrewniony przez matkę. Choć drwiono z tego związku w «Satyrze na pewną wdowę starą, która poszła za młodego bardzo kawalera», oraz w paszkwilu „Akt weselny WJMci Pana Tarła […] z JWJMcią Panią wojewodziną mazowiecką z domu Tarłówną”, gdzie pisano, że «już też w arytmetyce miłość pobłądziła, gdy sześćdziesiąt lat prawie z szesnastą złączyła», T. zdobył w ten sposób finansowe podstawy do dalszej kariery. Żona zapisała mu 200 tys. fl. oraz uzyskała ius communicativum na bogate starostwa po Chomentowskim: drohobyckie, zwoleńskie, złotoryjskie i dolińskie. Małżonkowie żyli jednak oddzielnie.

Z koła wojskowego w lipcu 1732 został T. wysłany w poselstwie do króla. Marszałkował sejmikowi przedsejmowemu lubelskiemu 15 XII t.r.; obrano go wówczas na posła na sejm nadzwycz. 1733 r. W bezkrólewiu po śmierci Augusta II przewodniczył obradom sejmiku lubelskiego 23 III t.r., na którym województwo zawiązało konfederację oraz wybrało go na marszałka i posła na sejm konwokacyjny t.r. Na sejmie tym wszedł do rady do boku prymasa Teodora Potockiego. Po konwokacji, na której uchwalono przysięgę na wykluczenie cudzoziemca od korony, zagaił lubelski sejmik relacyjny 14 VII i doprowadził do przyjęcia przez szlachtę tej uchwały. Wziął udział w Warszawie 13 VIII w uroczystości wyprowadzenia do Krakowa ciał Jana III, królowej Marii Kazimiery i Augusta II. Na sejm elekcyjny t.r. przyprowadził drugą chorągiew woj. lubelskiego. Dn. 12 IX oddał głos na Leszczyńskiego, a 18 IX został wysłany do obecnych w Warszawie dyplomatów saskich i rosyjskich z żądaniem, by w ciągu doby wycofali się z miasta. Po elekcji Augusta III (5 X) działał na rzecz poparcia Leszczyńskiego; 3 XII został marszałkiem prostanisławowskiej konfederacji woj. sandomierskiego. Możliwe, że włączył się w polemikę między zwolennikami Wettyna i Leszczyńskiego; przypisywane mu jest autorstwo pisma Respons na refleksje o wydaniu wici na pospolite ruszenie bez refleksji wydane, wymierzonego w Antoniego Ponińskiego, marszałka popierającej Augusta III konfederacji warszawskiej. Niewykluczone, że miał udział w powstaniu Responsu na listy partyzantów pseudo elekcyjej, w którym tłumaczono m.in. decyzję Leszczyńskiego wyjazdu do Gdańska. Był zapewne współautorem aktu konfederacji woj. sandomierskiego z grudnia t.r., promującego idee wolności i niezależności od mocarstw ościennych, oraz deklarującego m.in. gotowość Polaków do pomocy Rosjanom w zrzuceniu «niemieckiej tyranii», rozumianej jako piastowanie przez Niemców najważniejszych rosyjskich ministerstw. Podobne sformułowania znalazły się w piśmie Zdanie narodu polskiego osobliwie konfederacji sandomierskiej podane do uwagi narodowi rosyjskiemu i kozackiemu, być może autorstwa T-y i woj. lubelskiego. Dn. 7 I 1734 T. zaprotestował w Kolbuszowej przeciw planowanej koronacji Wettyna, wnosząc Manifestatio publica…

T. dostał pod komendę grupę chorągwi kor., z którymi na przełomie lutego i marca 1734 przekroczył Wisłę koło Sandomierza, by strzec linii Nidy. Dowodząc trzytysięcznym oddziałem, rozbił 18 III t.r. pod Olkuszem niewielką grupę saskich żołnierzy eskortujących wojska zwolenników Augusta III i wziął do niewoli koniuszego kor. Jana Klemensa Branickiego. Wycofał się potem pod Jarosław, a w kwietniu przyłączył się do grupy dowodzonej przez gen. Wilhelma Miera, z którą 17 IV pod Gołczą rozbił przednią straż saską. Obozował następnie pod Zakliczynem, a na początku czerwca dołączył do głównych sił kor. pod Gorzycami. W sierpniu regimentarz kor. Józef Potocki skierował go na Podole, gdzie na początku września T. pobił oddział rosyjski w Wołoczyskach. Przewodniczył sejmikowi konfederackiemu w Opatowie 20 IX. Podczas przygotowań do zjazdu dla zawiązania konfederacji generalnej podzielał opinie J. Tarły, że szlachtę powinni reprezentować wyłącznie marszałkowie i konsyliarze konfederacji ziemskich, oraz że związek generalny jest potrzebny, by w przyszłym traktacie pokojowym kończącym wojnę o sukcesję polską uwzględniono interesy Rzpltej.

T. uczestniczył w rozpoczętym 29 X 1734 zjeździe konfederatów w Dzikowie, a dzięki wpływom J. Tarły został 5 XI t.r. obrany marszałkiem konfederacji. Niezadowolony z tego J. Potocki zarzucał T-le młody wiek i brak doświadczenia, ten jednak cieszył się wśród szlachty dużą popularnością. Wybór marszałka konfederacji dzikowskiej uczcił Michał Rodkiewicz, stolnik piński, panegirykiem „Classicum heroicznej odwagi w marsowym polu rezonujące…” (b.m.r.w.). Konfederacja powierzyła T-le dowództwo wszystkich chorągwi wojewódzkich oraz komendę twierdz, pozostawiając wojsko komputowe regimentarzowi J. Potockiemu. W akcie i odezwach generalności konfederacji, zapewne przy udziale T-y, rozwinięto tezy z pism konfederacji sandomierskiej. T. z generalnością przygotowywał instrukcje dla posłów do państw europejskich z oświadczeniem, że obierając króla Stanisława i zawiązując konfederację, wolny naród skorzystał ze swoich praw kardynalnych. Mimo braku doświadczenia dyplomatycznego starał się pozyskać dla Leszczyńskiego pomoc Francji i Turcji. Zapraszał do Chocimia syna księcia siedmiogrodzkiego Franciszka II Rakoczego, Józefa, porozumiewał się z hetmanem kozackim na obczyźnie Filipem Orlikiem. Przewodnicząc generalności konfederackiej, osłanianej przez oddziały J. Tarły, przemieszczał się w listopadzie i grudniu t.r. z Dzikowa przez Kolbuszową do Jarosławia; w miejscach postojów odbywały się posiedzenia rady konfederackiej. W Jarosławiu podpisał 27 XII list otwarty do papieża Klemensa XII (drukowany następnie w Rzymie przez duchownego referendarza kor. Józefa Andrzeja Załuskiego, wysłannika Leszczyńskiego do Stolicy Apostolskiej, jako Excerptum literarum ad SS. D. N. PP. Clementem XII Adami Comitis Tarlo… [b.m.r.w.]); przypomniał w nim błogosławieństwo papieża dla Leszczyńskiego i dowodził, że biskupi, którzy sprzeniewierzyli się przysiędze na wykluczenie cudzoziemca od korony, podlegają ekskomunice. Ponieważ regimentarz J. Potocki nie przystąpił oficjalnie do konfederacji, odmówił osłaniania obrad generalności wojskiem komputowym, a nawet podjął rozmowy z Rosjanami i stronnikami Wettyna o zawieszeniu broni i uznaniu Augusta III, T. wezwał go 6 I 1735 do złożenia przysięgi na wierność konfederacji. Wobec braku reakcji, generalność 12 I t.r. w Boguchwale zawiesiła J. Potockiego w obowiązkach, powierzając tymczasowo T-le komendę nad komputem. Manifestem z Krakowa 25 I oskarżył T. regimentarza o zdradę «ojczyzny i wolności», uciekanie przed nieprzyjacielem, oraz nieudzielenie pomocy oblężonemu w Gdańsku królowi Stanisławowi. Wycofując się z generalnością przed wojskami rosyjskimi dotarł do Krakowa, a na początku lutego do Częstochowy, gdzie w dn. 9–11 II prowadził rozmowy z mediatorem ze strony Augusta III, bp. kujawskim Krzysztofem Antonim Szembekiem. Konfederaci wysuwali jednak nierealne żądania, m.in. chcieli, by T. był marszałkiem przyszłego sejmu pacyfikacyjnego, toteż rozmowy zakończyły się fiaskiem. Generalność i wojsko pod komendą J. Tarły, mianowanego regimentarzem 18 II na radzie konfederackiej w Sokolnikach, ruszyły południową Wielkopolską w rejon Kargowej, Leszna i Wschowy z zamiarem podjęcia wyprawy zbrojnej do Saksonii. Już jednak w 2. poł. lutego podjęto decyzję o wyjeździe T-y i generalności do Królewca. W Kargowej, zdobytej na początku marca przez siły J. Tarły, T. przewodniczył 9 i 11 III ostatnim na terytorium Rzpltej radom konfederackim. Otrzymał tam list od króla Stanisława z wezwaniem do przybycia do Królewca. Opuściwszy 19 III Kargową, udał się z konsyliarzami do Züllichau (Cylichowa, obecnie Sulechów) w Brandenburgii. Pisma polityczne z tego okresu sławiły dzielność T-y, ale oskarżały go też o nieudolność i gospodarkę rabunkową.

Dn. 17 IV 1735 dotarł T. do Królewca. W jego kwaterze odbywały się sesje generalności. Spory o znaczenie i pierwszeństwo między T-ą a marszałkiem konfederacji lit. Marcjanem Michałem Ogińskim przyczyniły się do rozdźwięku między obu konfederacjami. T. był współinicjatorem manifestu z 30 VII t.r. przeciw zwołanemu przez Augusta III sejmowi pacyfikacyjnemu, skierowanego do wszystkich władców europejskich z apelem o poparcie sprawy Leszczyńskiego. W Królewcu rywalizował z kilkoma konkurentami o względy byłej żony Andrzeja Mokronowskiego, Włoszki z domu Castello, porzuconej przez męża. Zawarcie przez Austrię i Francję preliminariów pokojowych 5 X w Wiedniu wpłynęło na sytuację konfederatów zgromadzonych w Królewcu; równocześnie rosło ich zadłużenie wobec króla pruskiego Fryderyka Wilhelma I. T. wdał się wówczas w korespondencję z woj. mazowieckim Stanisławem Poniatowskim w sprawie porozumienia z Augustem III. W grudniu t.r. otrzymał odpowiedź, że król nie zgodzi się uznać legalności konfederacji dzikowskiej. Ostatecznie 23 III 1736 podpisał przysłany do Królewca, wynegocjowany przez J. Tarłę dokument uznający Augusta III. Dn. 30 IV t.r., jako jeden z ostatnich, osobiście uznał nowego władcę, a po awansie J. Tarły na woj. sandomierskie otrzymał 6 V woj. lubelskie. Dziękował za nie na sejmie pacyfikacyjnym t.r., na którym został obrany deputatem do tryb. skarbowego. Wjazd na województwo odbył w r. 1737; jezuici lubelscy uczcili to panegirykiem „Fasces senatorii asciae…” (Lublini 1737). T.r. marszałkował tryb. skarbowemu; działał na nim w zgodzie z «Familią», z którą pozostawał wtedy w dobrych stosunkach.

Na początku r. 1738 wyjechał T. do Francji i w kwietniu t.r. przybył do Leszczyńskiego do Lotaryngii, by w Lunéville przejąć spadek po stryju Michale i starać się o zwrot pieniędzy wyłożonych na sprawę króla Stanisława. W lutym 1739 Leszczyński odesłał go do Paryża, aby tam u Ludwika XV podjął starania o rekompensatę. Żyjąc w Paryżu szumnie i hucznie, przyjmowany przez królową Marię Leszczyńską, T. zmarnował czas na «płoche zabawy» (K. Kantecki). Wg Władysława Syrokomli popadł tam w konflikt z Kazimierzem Poniatowskim o dobra Czarnkowszczyzna należące do królowej Katarzyny Leszczyńskiej, przyrzeczone mu, lecz ostatecznie oddane S. Poniatowskiemu, ojcu Kazimierza. Z Francji wyjechał w maju 1739, ale do kraju wrócił być może dopiero na początku r. 1741.

Po powrocie do Rzpltej T. związał się z opozycyjnym wobec dworu stronnictwem Potockich. Miał udział w antydworskich planach konfederackich J. Potockiego, które jednak w październiku 1741 zakończyły się niepowodzeniem. W listopadzie i grudniu t.r. nawiązał kontakt z emisariuszem szwedzkim W. Boną, przedkładając mu opracowany z podkomorzym poznańskim Franciszkiem Radzewskim i stolnikiem lit. Piotrem Sapiehą plan konfederacji antykrólewskiej, zawiązanej pod osłoną wojsk szwedzkich. W r. 1742 porozumiewał się z pozostającym w służbie francuskiej synem Orlika, Grzegorzem. Król August III, chcąc go sobie zjednać, nadał mu 3 VIII t.r. order Orła Białego, ostatecznie jednak T. wrócił do obozu Potockich, a dwór, być może poinformowany o tym przez S. Poniatowskiego, zarzucił mu udział w konfederackich spiskach i «buntowniczą» korespondencję z zagranicą. Od tej pory datuje się silna niechęć T-y do «Familii».

Jesienią 1742 w liście do króla oskarżył T. pierwszego ministra Henryka Brühla i Czartoryskich, że nastawiają władcę negatywnie wobec swych przeciwników politycznych. Podczas sejmików gospodarskich we wrześniu t.r. agitował szlachtę do wysłania do Drezna delegacji z żądaniem powrotu Augusta III do Rzpltej i zwołania sejmu nadzwycz. Na kontrolowanym przez J. Tarłę sejmiku opatowskim urządzono mu manifestację poparcia, mając na uwadze jego marszałkowanie konfederacji dzikowskiej. Podczas reasumpcji Tryb. Kor. przyczynił się w październiku t.r. do wyboru marszałka i prezydenta Trybunału z grona przeciwników «Familii». Konflikt z tym stronnictwem nabrał wtedy charakteru osobistego; zakochany w Annie (Anusi), córce woj. krakowskiego Teodora Lubomirskiego, urodzonej jeszcze przed jego ślubem z mieszczką krakowską Elżbietą Kristicz (Cristi), T. był wyczulony na spotykające ukochaną afronty towarzyskie, toteż 17 I 1743, na balu u marszałka kor. Franciszka Bielińskiego, zatańczył najpierw z nią, co spowodowało, że inne damy, w tym podkanclerzyna lit. Eleonora Czartoryska, odmówiły mu tańców. T. dodatkowo jeszcze obraził podkanclerzynę, ponieważ każdemu, kto by z nią zatańczył, zagroził pojedynkiem. Gdy więc na polecenie matki, Konstancji z Czartoryskich Poniatowskiej, podkomorzy kor. K. Poniatowski poprosił ciotkę do tańca, wywołało to awanturę i w konsekwencji 18 I t.r. jego pojedynek z T-ą na pistolety. Po wymianie niecelnych strzałów przeciwnicy pogodzili się, lecz T. zapowiedział nieprzyjaźń dla reszty «Familii». Dn. 7 II uczestniczył w uwierzytelnieniu w grodzie warszawskim nielegalnego w świetle prawa aktu adopcji Anny przez T. Lubomirskiego. Podczas wyborów marszałka tryb. skarbowego w Radomiu 13 V, starający się o tę funkcję T. obraził prezydenta trybunału, bp. warmińskiego Adama Stanisława Grabowskiego; wybrany po ugodzie z T-ą na marszałka star. kazimierski Antoni Lubomirski wyjechał po kilku dniach i czasowo przekazał mu laskę. T. korzystając z okazji skierował na wokandę sprawę Starej Warszawy z regimentem gwardii pieszej kor., której komendantem był woj. ruski August Czartoryski, i postarał się o niekorzystny dla niego dekret. W czerwcu t.r. specjalnie przyjechał do Radomia, by wesprzeć przeciwnika «Familii», pisarza grodzkiego warszawskiego Adama Szamockiego, procesującego się ze szlachtą ziemi warszawskiej, po której stronie opowiadał się S. Poniatowski. Nagłośnił też sprawę zadłużenia Żydów lubelskich z Podzamcza, podległych S. Poniatowskiemu jako star. lubelskiemu, wobec lubelskiego urzędu wojewodzińskiego. Ponieważ A. Czartoryski nie zastosował się do majowego wyroku, T. zaproponował w liście otwartym do szlachty 9 IX, by orzeczenie to przedstawić do oceny sejmowi i sugerował, by takie zalecenie zawrzeć w instrukcjach poselskich. Powstałe w tym okresie pismo regenta radomskiego latalskiego „Replika od JWW Tarłów” tłumaczyło w korzystny dla T-y sposób jego motywy i postępowanie. Dwór, zaniepokojony narastającym napięciem, zamierzał zlecić gen. W. Löwendahlowi mediację między T-ą a Czartoryskimi.

Już jednak podczas fundacji Tryb. Kor. w Piotrkowie w dn. 7–9 X 1743 próbował T. nie dopuścić do koła zwolenników «Familii», zwłaszcza deputata wołyńskiego Piotra Drzewieckiego, planowanego przez to stronnictwo na marszałka. Starając się wprowadzić deputatów sandomierskich i lubelskich, których wybór był kwestionowany ze względów prawnych, posunął się do użycia siły, popychając prezydenta sądu, kustosza gnieźnieńskiego ks. Franciszka Wysockiego; nie zrealizował jednak swych zamierzeń. Gdy w listopadzie t.r. ukazał się anonimowy paszkwil „Szpieg pospolity i polityczny” (wg S. Askenazego „L’espion civil et politique ou le livre d’un voyageur sur toute sorte de matières”, a wg P. Buchwald-Pelcowej „L’Espion civil et politique, ou lettres d’un voyageur sur toutes sortes de sujets …”, Lourdes 1744) wykpiwający T-ę i fałszywie opisujący styczniowy pojedynek, T. zareagował gwałtownie; oskarżając «Familię» o inspirację, ponownie wyzwał K. Poniatowskiego na pojedynek. Przeciwnicy stawili się 20 XI w podlubelskim Markuszowie, lecz kanclerz Andrzej Stanisław Załuski przywiózł królewski zakaz pojedynku, a J. Tarło zagwarantował ugodę, przewidującą powstrzymanie się oponentów od używania siły i zaprzestania pisemnej polemiki do powrotu króla do Polski. Mimo to T. w listopadzie 1743 i styczniu 1744 rozpowszechniał pisma szkalujące J. Poniatowskiego jako tchórza, m.in. List do przyjaciela spod Markuszowa. Gdy ze skargą na woj. lubelskiego wyruszyło do Drezna poselstwo Tryb. Kor., T. w ostatniej dekadzie grudnia dwukrotnie (na Śląsku i we Wrocławiu) zabiegał mu drogę. Chociaż w jego obronie występowali m.in. prymas Krzysztof Szembek, bp krakowski Jan Lipski, podkanclerzy kor. Jan Małachowski i J. Potocki, dwór potraktował działania T-y, zwłaszcza wydarzenia w Piotrkowie, jako problem wagi państwowej i zaczął przygotowywać proces «burzyciela ładu publicznego»; pod koniec stycznia 1744 król wystosował do niego list ostrzegający przed kontynuacją wichrzycielskich działań. Spodziewając się, że proces rozpocznie się w lutym t.r. w Piotrkowie, T. pojawił się tam, a gdy dowiedział się o odłożeniu sprawy, znów groził ks. F. Wysockiemu i starał się przekupić niektórych deputatów. Chociaż starsze pokolenie przywódców «Familii» zamierzało rozstrzygnąć konflikt z T-ą przed Trybunałem, jednak K. Poniatowski wyzwał go 13 III na pojedynek. Mimo ogłoszonej z ambon ekskomuniki dla uczestników i obserwatorów zajścia, pojedynek, najpierw na pistolety, potem na szpady, odbył się 14 III pod Marymontem; T. zranił przeciwnika w płuco, lecz sam otrzymał śmiertelne pchnięcie w serce. Pozostał po nim Manifest JWJP Adama […] Tarła […] na widok światu polskiemu wydany, ogłoszony pod datą jego śmierci i rozpowszechniany przez J. Tarłę, oskarżający przywódców «Familii» o naruszanie podstawowych praw Rzpltej.

T. był człowiekiem majętnym, ale (jak uważano) rozrzutnym. Odziedziczył po ojcu dobra Chełmce, Piekoszów i Podzamcze w pow. chęcińskim (woj. sandomierskie), w tymże województwie posiadał też Wiśniową, Zameczek, Przytyk i Dębno; z bratem Antonim miał dobra Melsztyn z m. Zakliczyn w woj. krakowskim. Po śmierci spadkobiercy T-y, Antoniego, wszystkie te dobra przeszły w r. 1759 przez Franciszkę z Tarłów na Lanckorońskich. T. w Warszawie miał pałac w jurydyce Aleksandria oraz dworek w jurydyce Bożydar. Zapewne zamówił we Włoszech malowane na płótnie ogromne drzewo genealogiczne Tarłów (Zbiory Muz. Okręgowego w Tarnowie, Oddz. Zamek w Dębnie). Był zadłużony ponoć na 1 mln złp.; wdowa, zabrawszy srebra i inne ruchomości, uczyniła w Radomiu reces od długów mężowskich.

Ciało T-y przewieziono 30 IV 1744 do Zakliczyna i złożono najpierw w tamtejszym ogrodzie klasztornym reformatów, a dopiero po otrzymaniu zezwolenia od upoważnionego przez Stolicę Apostolską Michała Wodzickiego, oficjała krakowskiego, pochowano je 21 X t.r. w grobie rodzinnym w tamtejszym kościele. Wdowa podobno nie przybyła na pogrzeb. Z małżeństwa z Dorotą z Tarłów, 1 v. Chomentowską, T. nie pozostawił potomstwa.

Po śmierci T-y rywalizacja «Familii» i Tarłów przeniosła się na kolejne trybunały i długo jeszcze żyła w walce propagandowej skonfliktowanych stronnictw, zwłaszcza, że Potoccy i Tarłowie upowszechniali wersję o śmierci T-y od zdradzieckiego ciosu sekundanta Poniatowskiego, mjr. Jana Mikołaja (Johanna Nikolausa) Korffa. J. Tarło na sejmie grodzieńskim 1744 r. domagał się sprawiedliwości za śmierć krewnego. Wyrokiem Tryb. Kor. z października 1745, K. Poniatowski i jego sekundanci odbyli w r. 1746 karę «górnej wieży» (trzy miesiące z sześciu zasądzonych). Pojedynek T-y stał się częstym tematem ówczesnej poezji politycznej. Elżbieta Drużbacka w paszkwilu „Refleksja nad śmiercią […] Pana Tarła, wojewody lubelskiego herbu Topór, zabitego w Warszawie pod Marymontem…” („Sprawozdanie Dyrekcji Gimnazjum w Przemyślu za r. szk. 1895”) zawarła koncept o tarle, na którym zginął Tarło; aluzje do pojedynku Tarły pojawiły się też w jej romansie z r. 1744 „Historia Ortobana” („Lamus” T. 4: 1912). W r. 1865 pięcioaktowy dramat „Adam Tarło” napisał Adam Bełcikowski („Dzien. Liter.” 1869 nr 21–34, przedruk, w: Bełcikowski A., „Dramata i komedie”, Kr. 1898 I).

T. był bożyszczem szlachty. Przystojny i wymowny, pozyskiwał ludzi swadą, śmiałością i pochlebstwem. Wg Syrokomli «gorączka, utracjusz, zepsuty zagranicznym wychowaniem, mówiący i ubierający się po francusku» posiadał jednak «męstwo, dobrą głowę i zacne serce». Zdaniem Klemensa Kanteckiego «bogactwo i popularność zawróciły mu w głowie, uczyniły próżnym i zarozumiałym».

Portret autorstwa nieznanego malarza w Muz. Narod. w W.; Domniemany portret przez Jean-Marc Nattiera, l. czterdzieste XVIII w. w Zamku Królewskim w W., reprod. w: Danielewicz I., Guze J., Le siècle français: francuskie malarstwo i rysunek XVIII wieku ze zbiorów polskich, W. 2009; – Bibliografia staropolskiej okolicznościowej poezji politycznej XVI–XVIII w., W. 1964; Dworzaczek; Estreicher, XXXI; Kawalerowie i statuty orderu Orła Białego 1705–2008, W. 2008; Niesiecki, IX; PSB (Branicki Jan Klemens, Chomętowski Stanisław, Ogiński Marcjan, Orlik Grzegorz, Potocki Józef, Sapieha Piotr Paweł, Świdziński Stanisław Antoni); Słown. geogr. (Jasło, Luszowice); Święcki, Historyczne pamiątki, II; Trybunał Skarbowy Koronny w Radomiu 1613–1763 (katalog wystawy), Radom 2014; Urzędnicy, IV/4; – Askenazy S., Dwa stulecia, W. 1903 I 66–8, W. 1910 II; Bondyra W., Dobra ziemskie Tarłów w Małopolsce w czasach saskich, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 51–5, 59; tenże, Tarłowie i szlachta województwa lubelskiego w pierwszej połowie XVIII wieku w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 78–9; Bojarski W., Elżbieta z Kowalskich Drużbacka. Życie i pisma, „Spraw. Dyrekcji Gimnazjum w Przemyślu za r. szk. 1895” s. 53–4; Boyé P., La cour polonaise de Lunéville, Nancy 1926; tenże, Stanislas Leszczynski et la troisième traité de Vienne, Paris 1898; Buchwald-Pelcowa P., Satyra czasów saskich, Wr. 1969; Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XVII do końca XVIII wieku, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 14–18; Ciesielski T., Agresja rosyjska na Polskę. Walki na Ukrainie, Podolu i Wołyniu, w: Trudne sąsiedztwo. Studia z dziejów stosunków polsko-rosyjsko-ukraińskich w XVI–XX wieku, Red. A. Szczepaniak, Tor. 2007 s. 121–2; tenże, Armia koronna w czasach Augusta III, W. 2009; tenże, Działania zbrojne w rejonie Krakowa w trakcie polskiej wojny sukcesyjnej 1733–1735, „Studia Hist.” T. 52: 2009 z. 3/4 s. 214, 216, 219–20; Cieślak E., Stanisław Leszczyński, Wr. 1994; Dygdała J., Adam Stanisław Grabowski (1698–1766), Olsztyn 1994; Feldman J., Stanisław Leszczyński, W. 1984; Gaber S., Polacy na dworze Stanisława Leszczyńskiego w Lunéville w latach 1737–66, Częstochowa 1998; Gembarzewski M., Jan Tarło, pierwszy powstaniec polski, W. 1935 s. 46, 51, 56–7, 61, 63–4, 67–9, 103–4; Gierowski J. A., Na szlakach Rzeczypospolitej w nowożytnej Europie, Kr. 2008; Gmiterek H., Tarłowie w świetle druków lubelskich, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 104; Hubert L., Adam na Melsztynie i Czekarzewicach Tarło wojewoda lubelski, w: tenże, Pamiętniki historyczne, W. 1861 II 155–280; tenże, Adam Tarło wojewoda lubelski, „Bibl. Warsz.” 1859 t. 1 s. 1–36, 434–58, 639–59; Hist. dyplomacji pol., II; Kantecki K., Stanisław Poniatowski, P. 1880 II 3, 26, 39, 83, 84–103, 164, XL; Kłaczewski W., Kariery urzędnicze Tarłów w XVII–XVIII wieku, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 43–4; Konopczyński W., Polska a Szwecja, W. 1924; tenże, Polska a Turcja, Kr.–W. 2013; tenże, Stanisław Konarski, W. 1926; Kriegseisen W., Trzy pisma propagandowe z okresu przedostatniego bezkrólewia, „Kwart. Hist.” T. 90: 1983 z. 4 s. 809–22; Kuras K., Współpracownicy i klienci Augusta Czartoryskiego w czasach saskich, Kr. 2010; Lisek A., Aktywność obozu Stanisławowskiego w województwie sandomierskim w latach 1733–1736, w: Od Lwówka Śląskiego do Lwowa. Studia i materiały z dziejów południowej Polski, Red. Z. Budzyński, Rzeszów 2012 s. 285–89, 293–4, 297; tenże, Obóz Stanisławowski w województwie ruskim w okresie bezkrólewia i wojny o tron polski w latach 1733–1736, Kr. 2014; tenże, Rola Kamieńca Podolskiego dla obozu Stanisławowskiego w województwie podolskim w latach 1733–1736, „Roczn. Przemyski” 2005 z. 4 s. 23; tenże, Rozwój sytuacji politycznej w województwie ruskim 1735–36, tamże 2007 z. 4 s. 52, 56; tenże, Stosunek szlachty województwa sandomierskiego do powtórnej elekcji Stanisława Leszczyńskiego i wojny o tron polski w latach 1733–1736, w: Po unii – sejmiki szlacheckie w Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, Red. H. Lulewicz, M. Wagner, Siedlce 2013 s. 286, 289–92, 294, 297–8, 301; Luchter-Krupińska L., Drzewo genealogiczne rodu Tarłów, „Spotkania z Zabytkami” T. 32: 2008 z. 5 s. 16–17; Mnémon S., L’origine des Poniatowskis, Paris 1913 s. 225–58; Niedziela R., Pisma polityczne w okresie bezkrólewia i wojny o tron polski po śmierci Augusta II Mocnego (1733–1736), Kr. 2005; Olszewski H., Doktryny prawno-ustrojowe czasów saskich, W. 1961 s. 253, 284; Palkij H., Sejmy 1736 i 1738 roku, Kr. 2000; Popiołek B., Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, Kr. 2003; Sandozówna M., Melsztyn i jego okolice, Lw. 1911 s. 59; Smoleński M., Melsztyn. O zamku i jego panach, o kościele i plebanach, Kr. 1888 s. 77–80; Stanek W., Konfederacje generalne koronne w XVIII w., Tor. 1991 s. 103–4; Stasiewicz K., Elżbieta Drużbacka najwybitniejsza poetka czasów saskich, Olsztyn 1992; Syrokomla W., Adam Tarło, w: tenże, Przyczynki do historii domowej w Polsce, Wil. 1858 s. 29–42; Szklarska E., Od Dzikowa do Kargowej. Pierwszy okres działalności konfederacji generalnej przy majestacie Leszczyńskiego, w: Między Barokiem a Oświeceniem. Nowe spojrzenie na czasy saskie, Red. K. Stasiewicz, S. Achremczyk, Olsztyn 1996 s. 141–8; taż, Otoczenie Stanisława Leszczyńskiego w relacjach dyplomatów francuskich w latach 1733–1736, „Sobótka” T. 37: 1982 nr 3–4 s. 486–7; taż, Próby pacyfikacji Rzeczypospolitej w latach 1734–1736. Zabiegi o pozyskanie stronników Leszczyńskiego dla obozu Wettyna, „Roczn. Gdań.” R. 46: 1986 z. 1 s. 175–7, 179; taż, Rząd na uchodźstwie. Emigracja królewiecka przy Stanisławie Leszczyńskim, w: Między barokiem a oświeceniem. Wojny i niepokoje czasów saskich, Red. K. Stasiewicz, S. Achremczyk, Olsztyn 2004 s. 48–53; Waliszewski K., Potoccy i Czartoryscy, Kr. 1887; Wyszomirska M., Między obroną wolności a naprawą państwa, W. 2010; Zarewicz L., Monografia Melsztyna, Kr. 1890 s. 92, 94–5; Zielińska T., Magnateria polska epoki saskiej, Wr. 1977; Zielińska Z., Sprawa Tarły raz jeszcze, „Przegl. Hist.” T. 72: 1981 z. 3 s. 393–409; taż, Walka „Familii” o reformę Rzeczypospolitej 1743–1752, W. 1983; – Akta sejmikowe województw poznańskiego i kaliskiego. Lata 1733–1763, Wyd. M. Zwierzykowski, W. 2015; Biegeleisen H., Korespondencja Stanisława Konarskiego z wujem Janem Tarło, wojewodą sandomierskim (z lat 1738–1742), „Przew. Nauk. i Liter.” T. 11: 1883 z. 10 s. 932–3, 935, 938–9, z. 11 s. 1025–40, z. 12 s. 1124, 1129, 1131, 1137–8, 1140, 1145, 1149, 1151, 1153–4, 1156, 1158; Codzienne kłopoty, wielkie interesy i podwójna elekcja, Wyd. J. Dygdała, W. 2013; Gębarowicz M., Materiały do dziejów kultury i sztuki XV–XVII w., w: Źródła do dziejów sztuki polskiej, Wr. 1973 III 28–85; Johann Christoph Gottscheds Briefwechsel. Bd. 11: Oktober 1745 – September 1746, Hrsg. C. Köhler i in., Berlin–Boston 2017 s. 281; Kitowicz J., Pamiętniki czyli Historia polska, Wyd. P. Matuszewska, Z. Lewinówna, W. 2009; Korespondencja Józefa Andrzeja Załuskiego 1724–1736, Wyd. B. Kupść, K. Muszyńska, Wr. 1961; Listy Stanisława Konarskiego 1733–1771, Oprac. J. Nowak-Dłużewski, W. 1962; Lustracja województwa krakowskiego 1765, Kr. 1973 cz. 1 s. 160–5; Matuszewicz, Diariusz; Od Augusta Mocnego do Augusta III. Doniesienia z Warszawy Andrzeja Cichockiego z lat 1732–1734, Wyd. J. Dygdała, W. 2016; Ostrowski-Daneykowicz, Swada, I 50–1, 389–90; Pojedynek Adama Tarły wojewody lubelskiego z Kazimierzem Poniatowskim, odbyty pod młynem marymonckim przy Warszawie, dnia 16 marca 1744 roku, Wyd. K. W. Wójcicki, „Bibl. Warsz.” 1864 t. 1 s. 482–92; Rzeczpospolita w dobie upadku, Wyd. J. A. Gierowski, s. 280–92; Teka Podoskiego, IV 311, 325; Vol. leg., VI 596, 651, 661; Źródła do dziejów Warszawy. Rejestry podatkowe i taryfy nieruchomości 1510–1770, Wyd. A. Berdecka, W. 1963 (w indeksie błędnie jako Adam Piotr); – „Kur. Pol.” 1731 nr 76 s. 326–8; „Przyjaciel Ludu” 1841 nr 16 s. 126–7, nr 17 s. 130–1; – AGAD: Metryka Kor., Sigillata, nr 22 k. 90 s. 131, nr 23 s. 43–4, nr 25 k. 30, 29 s. 361, Zbiór Czołowskiego, nr 339 s. 58–61, nr 408 s. 54–61, nr 472a k. 33, Arch. Roskie, pudło 57 nr 31 s. 1–13; B. Czart.: rkp. 1780 nr 95, rkp. 1781 s. 19–21, 151–151v, 159, 267–69, 299–301, 315–17, rkp. 1782 nr 49, rkp. 1782–1792, 5955 nr 43319–43322; B. Jag.: rkp. 5344 t. 4 k. 232v; B. Narod.: rkp. 3250 t. 3 k. 99, rkp. 3253 t. 4 k. 138–8v, rkp. 3269 t. 11 k. 114–14v, 116; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 8326 k. 151–151v, 156, 163, rkp. 8333 k. 116v, 125v, rkp. 8340 k. 465–92v, 563, 578v.

Urszula Kosińska