INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Aleksander Jelski      Aleksnader Jelski, wizerunek na podstawie fotografii.

Aleksander Jelski  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 1964-1965 w XI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.

  

 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Jelski Aleksander, pseud. Bocian z nad Ptycza, Litwin obywatel (1834–1916), założyciel Biblioteki i Muzeum Starożytności w Zamościu w pow. ihumeńskim, publicysta, pisarz historyczny, etnograf, ziemianin. Ur. 4 VI w dziedzicznych Dudziczach w pow. ihumeńskim byłej gub. mińskiej, był drugim synem Karola, chorążego pow. ihumeńskiego, i Ludwiki Steinberg (Stemberg), bratem Michała, skrzypka i kompozytora. J. uczęszczał do niemieckiej szkoły początkowej w Lasdehnen (rejencja gąbińska), następnie ukończył gimnazjum klasyczne w Mińsku Litewskim (1852). W l. 1852–6 odbył służbę wojskową uczestnicząc w wojnie tureckiej i uzyskał stopień porucznika. Po śmierci ojca (1857) odziedziczył wieś Zamość wraz z folwarkiem, w którym rozwinął celową akcję ulepszenia systemu uprawy i hodowli. W r. 1858 poślubił J. Helenę Kałęczyńską (1838–1901), z którą (prócz dwu zmarłych w dzieciństwie córek) miał syna Jana (adwokata w Mińsku) i córkę Aleksandrę (późniejszą żonę Zygmunta Glogera).

Poza gospodarowaniem w majątku, gdzie przeprowadził meliorację gruntów, uporządkował gospodarkę leśną, założył wzorowy ogród i sad, cegielnię, hodowlę ryb i uregulował sporne sprawy serwitutowe (1876), J. był od 1861 r. sędzią pokoju drugiego okręgu w pow. ihumeńskim, członkiem kuratorii przy gimnazjum realnym w Mińsku Litewskim w l. 1882–7 oraz od r. 1901 kuratorem honorowym powiatowego Tow. Wzajemnej Asekuracji od ognia. Rozwinął również działalność publicystyczną i literacką. Od r. 1860 ogłaszał w „Kurierze Wileńskim” artykuły oraz broszury poświęcone kwestii uwłaszczenia chłopów (Uwagi w kwestyi włościan, W. 1884) oraz walce z pijaństwem na wsi. J. był gorliwym propagatorem tej akcji od chwili objęcia w posiadanie Zamościa, zlikwidował propinację w r. 1857, a od r. 1898 był kuratorem trzeźwości w pow. ihumeńskim. Podobnym celom służyły gawędy dla ludu wydane w Petersburgu, pisane wierszem po białorusku Synok (1895), Vybirajma sia u pročki (1896), Slova ob prozlotoj harely (1896), Hutarka o tom jakaja maja byt Ziamla i Vola (Wil. 1906). Na temat spraw rolniczo-ekonomicznych zabierał wielokrotnie głos na łamach pism warszawskich: w „Tygodniku Rolniczym” (od 1874), „Gazecie Rolniczej” (1878– 84), „Gazecie Warszawskiej” (1881), „Ekonomiście” (1883), „Przyjacielu Zwierząt” (1885), „Hodowcy” (1885) i w „Tellusie” (1887), nadto pomieścił kilka artykułów w „Kalendarzu Rzymsko-Katolickiego Tow. Dobroczynności w Petersburgu” (1897–1903).

J. był samoukiem. Podkreślał to w liście do Leonarda Lepszego z 16 VIII 1902 r.: «nie mam wcale pretensji do jakiegoś autorytetu naukowego, nie posiadam bowiem stopnia, chociaż pracowałem żarliwie… na niwie piśmiennictwa ojczystego. Była to tedy praca jeno z Bożej łaski, dzięki pewnemu uzdolnieniu, zapału do wiedzy w kierunku społeczno-historycznym i literackim, pozycja zaś skromna, ale niezależna dawała mnie możność samokształcenia się od młodości aż do lat sędziwych». Mimo braku odpowiedniego przygotowania J. – idąc za wzorem współczesnych sobie badaczy-amatorów i «zbieraczy starożytności» – przez pół wieku zajmował się tematyką z pogranicza historii literatury i etnografii oraz historycznymi badaniami regionalnymi, głównie Białorusi i Litwy. «Cichy i staranny szperacz i wyszukiwacz pamiątek krajowych» – jak sam siebie określał – rozpoczął po r. 1864 gromadzić w swym majątku naukowe zbiory archiwalne, biblioteczne i muzealne. Składały się one z blisko 20 tysięcy pozycji rękopiśmiennych (przeważnie XVII–XIX w.), biblioteki liczącej ok. 7 tysięcy tomów oraz bogatych zbiorów ikonograficznych (ilość rzadkich rycin i sztychów przekraczała 1000), numizmatycznych, archeologicznych oraz dzieł sztuki (zwłaszcza obrazów XVIII w. oraz saskiej porcelany). Ze zbiorów, które nosiły nazwę Biblioteki i Muzeum Starożytności A. J-ego, korzystało wielu uczonych, m. in. Tadeusz Korzon, Zygmunt Gloger, Michał Rolle, Józef Bieliński, Leopold Meyet, Józef Uziębło, Samuel Dickstein, Włodzimierz Spasowicz, Marian Sokołowski i wielu innych. W l. 1914–8 zbiory J-ego uległy zniszczeniu i rozproszeniu, znaczna ich część jednak znalazła się dzięki darom J-ego (np. w r. 1900 z okazji jubileuszu UJ), a także dzięki spadkobiercom, w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej (rękopisy), Muzeum Narodowego w Krakowie (obrazy) i gabinetu katedry archeologii UJ – w sumie uratowało się 20 tysięcy przedmiotów. Część rękopisów ofiarował J. archiwum Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907).

Obfity dorobek historyczno-etnograficzny J-ego z l. 1872–1908, liczący przeszło tysiąc pozycji bibliograficznych, obejmuje artykuły i rozprawy, przeważnie z zakresu historii regionalnej (np. monografie Mińska, Nieświeża, Kłecka, Pińska, Kobrynia, Mira, Korelicz, Szczors, Rzeczycy, Mozyrza, Nowogródka, Ihumenia, Nieświeża i Słucka), oraz liczne recenzje i nekrologi, rozrzucone w kilkudziesięciu czasopismach (rejestrują je dwie autobiografie: drukowana w kalendarzu „Ruch” 1889 oraz rękopiśmienna z r. 1902), głównie w „Przeglądzie Literackim”, dodatku do petersburskiego „Kraju” (1885–99), a także w pismach warszawskich: „Wieńcu” (1872), „Kłosach” (1877), „Tygodniku Powszechnym” (od 1880), „Gazecie Warszawskiej” i „Kurierze Warszawskim” (od 1881), „Chwili” (od 1886), „Bibliotece Warszawskiej” (1890), „Przeglądzie Katolickim” (1905), „Niwie” (1907), w krakowskich „Wiadomościach Numizmatyczno-Archeologicznych” (1896) oraz w wydawnictwach Akademii Umiejętności (Wiadomość historyczna o pastami Radziwiłłowskiej w Słucku, 1894, Wiadomość historyczna o fabryce szkieł i zwierciadeł ozdobnych w Urzeczu Radziwiłłowskim na Litwie, 1899). Nadto na łamach „Słownika Geograficznego” (1880–96) oraz w „Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej” (od 1890) opracował J. blisko 10 tysięcy haseł opisujących wszystkie powiaty i miejscowości guberni mińskiej oraz historię Białorusi, jej kulturę i język. Najważniejsze źródłowe prace historyczne J-ego to Rys dziejów gospodarstwa krajowego w zestawieniu z obyczajami narodu od czasów pierwotnych aż do ostatnich (2 t., Kr. 1893–7), Zarys obyczajów szlachty w zestawieniu z ekonomiką i dolą ludu w Polsce i Litwie (2 t., Kr. 1897–8), Sylwetki zasłużonych niewiast polskich z nad Niemna, Dniepru i Dźwiny (Wil. 1906), Dzieje dyecezyi mińskiej w zarysie (Mińsk 1907). Prace te – wg opinii Franciszka Bujaka – mimo niedostatków metodycznych, zawierają wartościowe informacje i materiały. J. gromadził również rękopiśmienne notaty do bibliografii Białorusi, słownika biograficznego zasłużonych postaci guberni mińskiej, a także materiały etnograficzne zbierane w czasie licznych swych wędrówek i badań terenowych (m. in. razem z Z. Glogerem) w zakresie białoruskiej literatury ludowej, demonologii i gwary żebraczej. Poza głównym nurtem swych zainteresowań J. popularyzował również twórczość Mickiewicza jako tłumacz (przekład białoruski 1 księgi „Pana Tadeusza”, Lw. 1893) i monografista (np. Adam Mickiewicz na Białorusi, „Kraj” 1885 oraz rozprawy w „Księdze pamiątkowej na uczczenie setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza, 1798–1898”, W. 1899). Tłumaczył również prace psychologiczne Juliana Ochorowicza („Ljubov, prestuplenije i nravstvennost”, Mińsk 1876, „Ob osnovnych protivorečijach v naich znanijach o vselennoi”, Minsk 1877), ogłosił też kilka broszur z zakresu pedagogiki i etyki społecznej po rosyjsku i po polsku (np. Na skolko razvitije čuvstva sostradanija k životnym obezpečivaet nravstvennost čelovečestva, jego umstvennye i socialnye interessy, Minsk 1879, Zgubny kult obczyzny u nas, Pet. 1901, Co to jest zbytek, Pet. 1903, Znaczenie sławy ludzkiej, W. 1905 i wiele innych). Działalność publicystyczna i naukowa J-ego przyniosła mu uznanie w postaci tytułu członka współpracownika Cesarskiego Wolno-Ekonomicznego Towarzystwa w Petersburgu (1885), Komisji Historii Sztuki Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności w Krakowie (1892) oraz wyboru na jednego z trzech przewodniczących sekcji trzeciej (Archeologii i Historii Sztuki) na III Zjeździe Historyków Polskich w Krakowie (1900). J. brał również udział w zjazdach archeologicznych w Wilnie (1893) i w Rydze (1896). Zmarł 27 VIII 1916 r. w swym majątku Zamość, pochowany w Dudziczach.

 

Estreicher; Finkel, Bibliografia; Bibliografia historii Polski 1815–1914, T. wstępny, W. 1954; Bibliografia historii Polski XIX wieku, Wr. 1958 I; Baltramajtis S., Sbornik bibliografičeskich materialov dlja geografii, istorii, istorii prava, statistiki i etnografii Litvy. Izd. 2., S. Peterburg 1904; Kołodziejczyk E., Bibliografia słowianoznawstwa polskiego, Kr. 1911; Maliszewski, Bibliografia pamiętników; Adam Mickiewicz. Zarys bibliograficzny, Oprac. I. Śliwińska, W. Roszkowska, S. Stupkiewicz, W. 1957; Głos 1886–1899, Bibliografia zawartości, Wr. 1955; Indeks t. 1–39, Oprac. J. Gajek i Z. Malewska, „Lud” T. 40: 1953; Katalog wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności 1873–1947, Kr. 1948 I; Enc. Org. (1898–1904); W. Enc. Ilustr., (życiorys oprac. na podstawie autobiografii J-ego); Ilustr. Enc. Trzaski: W. Ilustr. Enc. Gutenberga; Enc. Ultima Thule; Bar, Słownik pseudonimów; Masanov J. F., Slovar psevdonimov russkich pisatelej, učenych i obščestvennych dejatelej, Moskva 1956 I 41; Boniecki; Uruski; Spis uczonych i literatów piszących po polsku, „Ruch. Kalendarz encyklopedyczny” (W.) 1889 s. 100–2; Maliszewski E., Zmarli krajoznawcy, „Ziemia” 1914–1919 V 551; Chwalewik, Zbiory pol. II 536; – Bujak F., Praca naukowa na prowincji, „Nauka Pol.” 1923 IV 101–2; German F., Aleksander Rypiński, „Etnografia Pol.” 1962 VI 279; Giełżyński W., Prasa warszawska 1661–1914, W. 1962; Kościałkowski S., Z dziejów ofiarności na rzecz nauki i nauczania na Litwie, „Nauka Pol.” 1925 V 293; Pamiętnik III Zjazdu Historyków Polskich w Krakowie urządzonego przez Tow. Historyczne Lwowskie w dniach 4, 5 i 6 czerwca 1900, Kr. 1901 II 7, 151; Pobóg-Malinowski W., „Gmina” i jej redaktor, „Niepodległość” T. 4: 1931 s. 210; Syska H., Zygmunt Gloger, W. 1963 s. 54–6, 93, 111 ; Świadomy, Śp. Helena z Kałęczyńskich Aleksandrowa Jelska, St. Petersburg 1901; – Kirkor A. H., Ze wspomnień wileńskich, „Dzien. Pozn.” 1885 nr 42 s. 2; Krzywicki L., Dzieła, W. 1960 IV; Stempowski S., Pamiętniki (1870–1914), Wr. 1953; [Talko-Hryncewicz J.] Jan Iłgowski, Z wycieczki na Białoruś, „Kraj” 1891 nr 37 s. 7; – „Czas” 1916 nr 484 s. 3; „Kwart. Hist.” 1916 z. 3/4 s. 473; „Rocz. AU” 1893/4 [druk.] 1894 s. 33; – Zbiory Zakł. Dok. IH PAN w Kr.: Autobiografia J-ego z r. 1902; B. Jag. rkp. 6508 IV; B. PAN w Kr.: rkp. 4610; B. Ossol. rkp. 6213/III, 7699/II, 8032/I; Lietuvos Mokslų Akademijos Centrines bibliotekos rankraštynas w Wil.: Rankraščiu Skyrius F.151–1021 (autobiografia); – Informacje Andrzeja Romanowskiego z Kr.

Wiesław Bieńkowski

 

 

Powyższy tekst różni się w pewnych szczegółach od biogramu opublikowanego pierwotnie w Polskim Słowniku Biograficznym. Jest to wersja zaktualizowana, uwzględniająca opublikowane w późniejszych tomach PSB poprawki i uzupełnienia.    

 

 
 

Chmura tagów

TAGI

Za pomocą tagów oznaczamy powiązania tematyczne postaci. Pozwalają one eksplorować serwis wg wybranych przez redakcję najważniejszych tematów dla danej postaci.

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Józef Unger

1817-04-13 - 1874-02-20
wydawca
 

Józef Kenig (Koenig, König)

1821-02-16 - 1900-03-13
publicysta
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Adam Jerzy Czartoryski

1770-01-14 - 1861-07-15
mąż stanu
 

Ludwik Stasiak

1858-08-13 - 1924-12-03
malarz
 

Wanda Czartoryska

1862-08-20 - 1920-05-16
działaczka narodowa
 

Antoni Karpiński

1855-10-24 - 1941-06-22
adwokat
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.