Świeszewski (von Swieszewsky) Aleksander Piotr Marceli (1839—1895), malarz pejzażysta.
Ur. 31 I (4 V wg J. Bołoza-Antoniewicza) w Warszawie, był synem Jana Alojzego Jakuba (zob.) i Apolonii z Prożyńskich. Miał sześcioro rodzeństwa, m.in. trzech braci i dwie siostry (informacje w biogramie ojca).
Ś. uczył się w gimnazjum w Warszawie, a w l. 1855—61 w tamtejszej Szkole Sztuk Pięknych pod kierunkiem Christiana Breslauera. Już w r. 1862 wystawił w warszawskiej Zachęcie sześć pejzaży olejnych, m.in. Wisłę pod Krakowem, Kościółek w Rozniszewie i widoki tatrzańskie. Wg rodzinnej tradycji brał udział w powstaniu styczniowym i musiał uchodzić przed represjami.
Wiosną 1864 wyjechał Ś. do Monachium, gdzie do r. 1869 kształcił się w pracowni pejzażysty Fritza Bambergera; corocznie wysyłał na wystawy do warszawskiej Zachęty pejzaże, krajowe i bawarskie. W l. 1864, 1866 i 1867 wystawiał swe prace również w TPSP w Krakowie. Został członkiem zwycz. monachijskiego Kunstverein i pokazał na jego wystawie w r. 1869 obraz Die Karpaten. T.r., obok m.in. Józefa Brandta, Maksymiliana Gierymskiego i Juliusza Kossaka, wziął udział w I Międzynarodowej Wystawie Sztuki w monachijskim Glaspalast prezentując Pejzaż tyrolski (Senner See w Tyrolu). Zyskał uznanie krytyki za umiejętność oddania «szlachetnie rozumianej, głęboko odczutej natury», zarzucano mu jednak konwencjonalizm i powtarzalność motywów. W tym okresie Celestyn Hoszowski wyrzeźbił popiersie Ś-ego, które wystawiono w r. 1870 we lwowskim TPSP. Po wybuchu wojny francusko-pruskiej w r. 1871 namalował Ś. olejne obrazy Pokój i Wojna; wystawił je w warszawskiej Zachęcie. Zainteresowany tematyką pejzażową, podróżował po Bawarii, Tyrolu i Szwajcarii, utrwalając w rysunku, akwareli i technice olejnej tamtejsze widoki, m.in. Königsee i Obersee; tworzył również pejzaże z okolic Ramsau. Następnie wyjechał do Włoch; był w Rzymie, odbywał wędrówki po Lacjum i Kampanii. Powstały wtedy obrazy: Tiburius Bäder, Lago di Nemi, Capri i Sorrento. Pejzaże wystawił w r. 1872 w Petersburgu i we Lwowie.
W r. 1873 osiadł Ś. na stałe w Monachium; używał odtąd nazwiska Alexander Swieszewsky (sygnował najczęściej A. V. Świeszewsky). Na Wystawie Światowej w Wiedniu eksponował t.r. obraz Jezioro Nemi pod Rzymem. Corocznie spędzał kilka tygodni w kraju, tworząc szkice z natury, przede wszystkim w Tatrach i Pieninach (m.in. Dolina Kościeliska w Tatrach, Widok na górę Murań w Tatrach, Czarne jezioro pod Zawratem w Tatrach, Dolina Strążyska, Czarny Staw w Tatrach, Koszysta w Zakopanem, Góra Pyszna w Dolinie Kościeliskiej, Giewont w Zakopanem, Brzegi Dunajca w Pieninach) oraz na Mazowszu, gdzie jego rodzina posiadała ziemię (m.in. Kościołek w Rozniszewie, Z naszych okolic); na podstawie szkiców malował później obrazy w pracowni monachijskiej. Tworzył też pejzaże z innych regionów kraju (z okolic Częstochowy, Z okolic Złotego Potoku, Moczary z nad Bugu, Wólka nad Bugiem, Brzegi Wisły z okolic Puław). Niemal każdego roku wystawiał w Kunstverein w Monachium, a w l. 1864—95 uczestniczył w ekspozycjach w TZSP w Warszawie i TPSP w Krakowie oraz do r. 1885 we Lwowie; jego prace często kupowano jako premie do losowania przez publiczność. Reprodukcje prac Ś-ego zamieszczały w l. siedemdziesiątych i osiemdziesiątych pisma krajowe, zwłaszcza „Tygodnik Ilustrowany” i „Kłosy”; drzeworyt z obrazu Na wyspie Capri znalazł się w prezentującym polskie środowiska artystyczne „Albumie malarzy polskich” (S. I pt. „Monachium”), wydanym nakładem Józefa Ungra (W. 1876). W r. 1879 należał Ś. do grupy malarzy, którzy ofiarowali Józefowi Ignacemu Kraszewskiemu swe prace w „Albumie jubileuszowym artystów polskich”. W r. 1881 obraz Ś-ego Krajobraz wiejski z wiatrakiem zakupił Ludwik II Wittelsbach, król Bawarii. We Lwowie w r. 1886 na Wystawie Sztuki Polskiej od r. 1764—1886 pokazano Widok Chiemsee (olej, 1881). Na Pierwszej Wielkiej Wystawie Sztuki Polskiej w Krakowie w r. 1887 znalazły się Moczary przy zachodzie słońca, Skały Fareglioni u brzegów wyspy Capri i Marine. W r. 1894 ponownie eksponowano obrazy Ś-ego we Lwowie na Wystawie Sztuki Współczesnej podczas Powszechnej Wystawy Krajowej. Ostatni obraz Ś-ego, Stary żydowski cmentarz w Pradze, znajdował się przed drugą wojną światową w Muz. Polskim w Rapperswilu.
Obdarzony wyczuciem koloru, sięgał Ś. po efekty luministyczne, malując widoki w rozproszonym świetle porannym lub popołudniowym. Tworzył panoramiczne kompozycje ujmowane z odległej perspektywy o zróżnicowanych planach, nadając większości z nich kształt wydłużonego, poziomego prostokąta. Nie wykształcił jednak odrębnych cech, pozostając w kręgu pejzażystów akademickich. Zmarł 5 XII 1895 w Monachium, został pochowany tamże na Südfriedhof (grób nie zachował się).
W małżeństwie z Augustą, która w r. 1896 należała jako członek nadzwycz. do monachijskiego Kunstverein, miał Ś. syna Romulusa (1872—1900), porucznika artylerii, a wg tradycji rodzinnej także drugiego syna, Remusa.
W kwietniu 1896 Kunstverein w Monachium zorganizowało wystawę pośmiertną Ś-ego. T.r. w warszawskiej Zachęcie pokazano 53 jego pejzaże, głównie tatrzańskie, oraz Portret Tytusa Chałubińskiego i Portret Sabały, a w krakowskim TPSP 39 widoków, m.in. Stary cmentarz żydowski w Pradze. W Warszawie w Zachęcie w r. 1903 wystawiono 25 prac, natomiast w r. 1919 na ekspozycji „Sto lat malarstwa polskiego” pokazano jeden obraz. Dzieła Ś-ego znalazły się na zorganizowanej w r. 2005 w Muzeum w Suwałkach wystawie „Malarze polscy w Monachium” (w r.n. pokazano ją w Szczecinie). Obrazy Ś-ego znajdują się w muzeach narodowych w Krakowie i Warszawie, Muz. Sztuki w Łodzi i Muz. Okręgowym w Rzeszowie oraz w zbiorach prywatnych w kraju i za granicą. Często pojawiają się w polskim i europejskim handlu antykwarycznym.
Ryc. wg fot. w: „Tyg. Ilustr.” 1895 nr 50 s. 437; — Boetticher F., Malerwerke des neunzehnten Jahrhunderts, Dresden 1901 II cz. 2 s. 869; Bruckmanns Lexikon der Münchner Kunst. Münchner Maler im 19. Jahrhundert, München 1983 IV; Jakimowicz—Ryszkiewicz, Szkoła Sztuk Pięknych; Stępień, Artyści pol. 1856—1914; Swieykowski, Pam. Tow. Przyj. Sztuk Pięknych; Thieme—Becker, Lexikon d. Künstler, XXXII; — Album reprodukcji obrazów z wystawy „Sto lat malarstwa polskiego”, W. 1919; Katalog ilustrowany wystawy sztuki współczesnej, Lw. 1894; Katalog Pierwszej Wielkiej Wystawy Sztuki Polskiej w Krakowie, we wrześniu 1887, Kr.; Katalog wystawy Sto lat malarstwa polskiego 1800—1900, Kr. 1929; Katalog zur 1. internationalen Kunstausstellung im Königlichen Glaspalaste in München, München 1869 s. 37; Wystawa Krajowa Rolniczo-Przemysłowa w Krakowie 1887. Oddział Sztuki Polskiej, Kr. 1887; — Benedyktowicz L., Listy z Monachium, „Gaz. Pol.” 1869 nr 9 s. 4; Dobrowolski, Nowoczesne malarstwo pol., I; Górski K. M., Powszechna Wystawa Krajowa, Kr. 1896; Krakowski P., Z zagadnień polskiego malarstwa pejzażowego w 1. połowie wieku XIX. Teoria i twórczość, „Folia Historiae Artium” T. 13: 1977; Malarstwo polskie w odbitkach barwnych, W. 1908 I; Malarze polscy w Monachium (Polnische Maler in München), Oprac. Z. Fałtynowicz, E. Ptaszyńska, Suwałki 2005; Malinowski J., Malarstwo polskie XIX wieku, W. 2003; Melbechowska-Luty A., Mali mistrzowie poleskiego pejzażu XIX wieku, W. 1997; Pecht F., Geschichte der Münchener Kunst im 19. Jahrhundert, München 1888 s. 420—4; Piątkowski H., Album sztuki polskiej, W. 1901; tenże, Pokłosie, „Kłosy” 1873 nr 396 s. 81—2; tenże, Polskie malarstwo współczesne, Pet. 1895 s. 59; — Bericht d. Kunstverein, München 1895 s. 83; toż 1896 s. 72; Fałat J., Pamiętniki, Kr. 1935; Kozakiewicz— Ryszkiewicz, Warsz. „cyganeria”; Sprawozdanie Tow. Zachęty Sztuk Pięknych, W. 1874; Wiercińska, Katalog prac TZSP; — „Czas” 1895 nr 285; „Dzien. dla Wszystkich” 1895 nr 284, 287; „Echo” 1881 nr 53 (dot. matki); „Gaz. Warsz.” 1869 nr 66, 1895 nr 326; J. Jaworskiego Kalendarz Ilustrowany [W.] 1868 s. LXXIII, 1869 s. 8, 55, 1872 s. 5, 1875 s. 5; „Kłosy” 1874 II półr. s. 324, 1878 II półr. s. 200; „Przegl. Tyg.” 1889 I półr. dod. s. 613, 1895 nr 50 s. 572 (fot.); „Świat” 1886 s. 176, toż 1894 s. 483; „Tyg. Ilustr.” 1878 II półr. s. 40, 56, 281, 385, 1879 II półr. s. 168, 232, 248, 1895 II półr. s. 437; — Bayerisches Hautstaatsarchiv w Monachium: Krigsarchiv, 4.2.4, Offizienspersonalakten, sygn. 48209.
Janina Dzik