Tarnowski właśc. Tarnawski Aleksander (1821–1882), solista baletu Warszawskich Teatrów Rządowych.
Ur. 3 XI (błędnie 6 I 1822) w Warszawie, ochrzczony jako Hubert Aleksander, był synem Stefana Józefa Michała Tarnawskiego (1772–1847), zubożałego szlachcica, od ok. r. 1809 drukarza typograficznego „Gazety Warszawskiej”, i jego drugiej żony, Marianny z Klaszewskich (1792–1852), rozwiedzionej w r. 1815 z Augustem Karolem Friedlandem. Miał braci: Błażeja Józefa (1818–1854), burmistrza Mszczonowa, oraz bliźniaka, Antoniego (1821–1887, zob.). Rodzeństwo przyrodnie zmarło w dzieciństwie. W l. dwudziestych nazwisko Tarnawskich uległo transformacji na Tarnowscy.
T. z rodziną mieszkał w Warszawie przy ul. Świętojerskiej, w dawnym pałacu Platerowskim, wówczas w posiadaniu Antoniego Lesznowskiego, gdzie redagowano i drukowano „Gazetę Warszawską”. Najpewniej uczył się tańca, skoro pierwszy raz wystąpił (z bratem Antonim) 1 I 1835 na scenie Teatru Wielkiego w orszaku amorków w żywym obrazie „Powinszowania publiczności”. Regularną naukę baletu rozpoczął 1 VII t.r. w szkole baletowej, zorganizowanej wówczas w Teatrze Wielkim. Początkowo pobierał nauki u Romana Turczynowicza, a w «klasach wydoskonalenia» dla przyszłych solistów u Mikołaja Grekowskiego i Maurice’a Piona. W partiach solowych występował już w r. 1836 w przedstawieniach szkolnych jako Alonzo w „Opiekunie oszukanym” z muzyką G. Rossiniego w opracowaniu Józefa Stefaniego (choreografia Pion) i Leander w „Dwóch posągach” Józefa Elsnera (choreografia L. Thierry); w r.n. tańczył w tym balecie pas de deux z Julią Trawną.
Zaangażowany ok. r. 1840 do baletu Warszawskich Teatrów Rządowych (WTR) wykonywał T. początkowo niewielkie partie, m.in. solo w balecie „Figle wieśniacze” A.-Ch. Adama (choreografia Pion, wg J. Corallego), pas de cinq (m.in. z bratem) w „Paziach księcia Vendôme” V. Jíroveca w opracowaniu Stefaniego i Józefa Damsego (choreografia Pion, wg J.-L. Aumera), pas de trois (z bratem i Józefą Zdanowicz) w „Lucyperku” L. W. Reulinga w opracowaniu Stefaniego (choreografia Pion, wg J. Perrota) oraz tańce w różnych divertissements, m.in. kontredansa Stefaniego «w kostiumie nowogreckim» (choreografia Pion) w duecie z Teodorą Gwozdecką podczas maskarady. W parze z Feliksem Krzesińskim w tańcu „Kaczucza à la grotesque” parodiował 21 i 23 III 1843 goszczących wcześniej w Teatrze Wielkim tancerzy hiszpańskich: Manuelę Garcíę i Joana Camprubíego. «Kto by nie czytał męskiego nazwiska na afiszu, mógłby patrzeć na pana Tarnowskiego jak na zgrabną, lekką i zwinną tancerkę», pisano w „Gazecie teatralnej” (1843 nr 24). Gdy w poł. t.r. dyrekcję baletu WTR objął Filippo Taglioni, a reżyserem baletu został Turczynowicz, nastąpił rozkwit talentu T-ego. W choreografiach Taglioniego tańczył główną partię z Karoliną Wendt w „Zabawie tancerskiej” Damsego, a potem oboje byli głównymi solistami w balecie „Poranek indyjski” Stefaniego. W lutym i marcu 1844 partnerował występującej gościnnie Marii, córce Taglioniego, i Wendtównie w scenie uwodzenia w operze „Robert Diabeł” G. Meyerbeera (choreografia Pion). Tańczył też z Konstancją z Damsów Turczynowiczową (żoną Romana), główną baleriną WTR, m.in. Joklego i pas de deux w balecie „Mimili, czyli Styryjczykowie” Stefaniego (choreografia Pion). Wykonywał partię solową w operze „Faworyta” G. Donizettiego (choreografia F. Taglioni). Po premierze 27 IV 1845 baletu „Wyspa amazonek” Stefaniego (choreografia F. Taglioni) napisano, że T., który tańczył pas de deux, jest «jednym z najlepszych naszych tancerzy […]. taniec jego […] cechuje pewność i wykończenie zupełne» („Gaz. Warsz.” 1845 nr 113). Odtąd prawie każdy jego występ był odnotowywany w „Kurierze Warszawskim”.
W r. 1845 występował T. m.in. jako Oficer i w pas de quatre «à la mazurka» w „Zabawach zimowych, czyli Miłosnych intrygach” niewiadomego autorstwa w choreografii Paolo Taglioniego (syna F. Taglioniego) oraz w balecie „Robert i Bertrand, czyli Dwaj złodzieje” z muzyką H. Schmidta, Stefaniego i Damsego (choreografia P. Taglioni), a także we wznowieniach oper D. Aubera „Fra Diavolo” oraz „Mularz i ślusarz” w choreografiach F. Taglioniego. Ukoronowaniem była dla niego t.r. rola główna, Jamesa, w „Sylfidzie” J. Schneitzhöffera (choreografia F. Taglioni), przejęta po Turczynowiczu. W r. 1846 objął dalsze role główne: Hrabiego w „Mleczarce szwajcarskiej” z muzyką Rossiniego, Jíroveca i W. R. Gallenberga w opracowaniu Stefaniego (choreografia F. Taglioni), a także Pawła w „Anetcie, czyli Śnie wieśniaczki” Stefaniego (choreografia F. Taglioni). Wg Jana Tomasza Seweryna Jasińskiego, który w r. 1846 poznał obu braci Tarnowskich, w przeciwieństwie do żywiołowego Antoniego, T. «był potulny, mało mówiący, skromny, zawsze zajęty gospodarstwem, przyrządzał nam do herbaty, w karty nie grał, o kobietach wstydził się mówić. […] Mieszkali w teatrze razem aż do zejścia ze sceny. Powodzenie tych młodzieńców było nadzwyczajne. […] Aleksander więcej ułożony, więcej poezyjny, doskonali obydwa».
T. partnerował głównie Turczynowiczowej, m.in. 17 IV 1847 w «pas z girlandami» w balecie „Przybycie, zabawa i odjazd na kolei żelaznej” Stefaniego (choreografia F. Taglioni) oraz 16 X t.r. (w obecności cesarza Rosji Mikołaja I) jako Hrabia de Saint Leon w balecie „Hrabina i wieśniaczka, czyli Przemiana żon” Adama w opracowaniu Stefaniego (choreografia Turczynowicz, wg „Le diable à quatre” J. Maziliera). Był także pierwszym i najwybitniejszym w XIX w. wykonawcą głównej roli Księcia Alberta w balecie „Giselle” Adama w opracowaniu Stefaniego (choreografia Turczynowicz, wg J. Corallego). Po premierze, 20 I 1848, uznano w „Gazecie Warszawskiej” (1848 nr 20), że «połączyć umiał wdzięk z siłą, szlachetność ruchu z pewnością i swobodą. Uderzeniem nogi na kilka stóp wznosi się od ziemi, pada w attitudzie klasycznej, bije w jednym skoku niezliczone entrechats, by z swobodą natychmiast w inny rodzaj przeskoczyć, ani na chwilę zmęczenia, wysilenia, trudu ujrzeć niepodobna».
W l. 1848–50 tańczył T. w choreografiach Turczynowicza, m.in. Benedykta w „Pięknej dziewczynie z Gandawy” Adama w opracowaniu Stefaniego (choreografia wg F. D. Alberta), pas de trois w „Diable kulawym” C. Gide’a w opracowaniu Stefaniego, (choreografia wg Corallego), solo w „Tańcach lezgińców” (późniejszy tytuł „Tańce perskie”) Stefaniego, Huzar-Polkę w nowym „Divertissement tancerskim” Stefaniego oraz Salvatora Rosę (zamiennie z bratem) w „Katarzynie, córce bandyty” C. Pugniego w opracowaniu Stefaniego (choreografia wg Perrota). Dn. 28 II 1850 wystąpił w partii tytułowej „Markietanki i pocztyliona” C. Pugniego w opracowaniu Stefaniego (choreografia F. Taglioni, wg „La Vivandière” A. Saint-Léona). tańczył też czasem w popularnym „Weselu w Ojcowie” Karola Kurpińskiego i Damsego (choreografia Thierry, Pion i J. Mierzyńska). Wiosną 1851 występował ponownie przed cesarzem Mikołajem I, a także cesarzową Aleksandrą i królem Prus Fryderykiem Wilhelmem IV w Warszawie (w teatrze w Pomarańczarni i Teatrze Wielkim) oraz w Skierniewicach, jako partner berlińskiej baleriny Marii Taglioni tzw. młodszej (córki P. Taglioniego), w divertissement z „Sylfidy” i jako Salvator Rosa. Popisywał się też z polskimi tancerzami w „Tańcach perskich” i divertissement. T.r. objął rolę kapitana gwardii Febusa w „Esmeraldzie” Pugniego w opracowaniu Stefaniego (choreografia Turczynowicz, wg Perrota). Ponownie wystąpił przed parą cesarską w Warszawie w teatrze w Pomarańczarni, tańcząc 5 V 1852 gawota w balecie-divertissement „Pałac kryształowy w Londynie” Stefaniego (choreografia Turczynowicz).
Od 17 VII 1853 tańczył T. rolę główną, Hrabiego Leonarda, w balecie „Asmodea, diabeł rozkochany” G. A. Scaramellego w opracowaniu Stefaniego (choreografia Turczynowicz, wg „Le diable amoureux” Maziliera). Gdy t.r. Turczynowicz został dyrektorem baletu warszawskiego, szczególnie chętnie obsadzał go w swoich realizacjach. Jesienią t.r. partnerował T. w trzynastu przedstawieniach C. Grisi, występującej gościnnie włoskiej gwieździe baletu romantycznego, w „Giselle”, „Esmeraldzie” i „Katarzynie, córce bandyty”. W r. 1854 objął rolę Fernanda w balecie „Paquita, czyli Cyganie” E. Deldeveza w opracowaniu Stefaniego (choreografia Turczynowicz, wg Maziliera). Na przełomie l. 1855 i 1856 był partnerem rosyjskiej gwiazdy Opery Paryskiej N. Bogdanowej w „Giselle”, scenie uwodzenia z opery „Robert Diabeł” i „Esmeraldzie”. Był solistą tańców (obok brata) w operze „Wilhelm Tell” (wyst. pt. „Carlo il Temerario”) Rossiniego (choreografia Turczynowicz). Podczas pierwszej wizyty w Warszawie cesarza Aleksandra II wystąpił przed nim 25 V 1856 jako Fernando. Od czerwca t.r. przeżywał depresję (być może w wyniku zastąpienia Turczynowicza przez włoskiego baletmistrza C. Blasisa); «stronieniem od towarzystwa, nie rozmawiając nawet z nikim, wyrobił w sobie takie dziwactwo, że jak kto do nich przyszedł, to on się chował do szafy» (Jasiński). Anonsowany przez prasę, pojawił się ponownie na scenie 1 II 1857 w roli Hrabiego Leonarda w „Asmodei, diable rozkochanym”; «publiczność z przyjemnością [go] powitała […], nie szczędzono oznak zadowolenia, na jakie zawsze sprawiedliwie zasługuje ten utalentowany artysta» („Kur. Warsz.” 1857 nr 31). W marcu i kwietniu znów tańczył w „Esmeraldzie” oraz w „Giselle” (na zmianę z bratem), a także w „Katarzynie, córce bandyty” z gościnnie występującą Bogdanową. Później był jeszcze solistą (razem z bratem) w balecie „Dwa dni karnawału w Wenecji” Jana Quattriniego (choreografia Blasis) i do końca stycznia 1858 występował w swoich popisowych rolach.
Nawrót choroby psychicznej w r. 1858 ponownie wyeliminował T-ego z teatru; znalazł się pod opieką brata, Antoniego, z którym mieszkał w oficynie Teatru Wielkiego. Dyrekcja WTR wysłała T-ego «dla rozerwania umysłu» za granicę w towarzystwie znającego jego potrzeby aktora, Józefa Świergockiego; ten jednak «przywiózł go jeszcze bardziej zamkniętego po paru tygodniach» (Jasiński). Przebywał potem na kuracji w prowadzonym przez bonifratrów szpitalu św. Jana Bożego, gdzie «całe ćwiczenia i egzercyzm lekcji tańca odbywał» (Jasiński). Powrót na scenę uzależniał od telegramu od cara. W r. 1866, występująca gościnnie Bogdanowa, by skłonić T-ego do zastąpienia kontuzjowanego brata, namówiła gen. F. Berga, namiestnika Król. Pol., «na doręczenie zmyślonego telegrafu, niby kancelarii cesarskiej z Petersburga» (Jasiński); podstęp udał się i od 4 III t.r. ponownie występował T. z Bogdanową w „Giselle”. Wyczekiwany przez publiczność, która «wykupiła wszystkie bilety […] wykonał całą swoją rolę doskonale» („Dzien. Warsz.” 1866 nr 50), a w jego tańcu «nie znać było odzwyczajenia od sceny» („Kur. Warsz.” 1866 nr 51). Partnerował Bogdanowej do 12 VI, a następnie od 30 IX do 2 III 1867, występował m.in. w „Asmodei, diable rozkochanym” i „Katarzynie, córce bandyty”, a także jako Konrad w „Korsarzu” Adama w opracowaniu Stefaniego z wykorzystaniem mazurka Fryderyka Chopina (choreografia Turczynowicz, wg Maziliera), Henryk w „Modniarkach, czyli Karnawale paryskim” M. Strebingera w opracowaniu Gabriela Rożnieckiego (choreografia Turczynowicz, wg P. Borriego) oraz Don Ramiro w balecie „Rozbójnik morski” Adama (choreografia Turczynowicz, wg F. Taglioniego). Natomiast z Kamilą Stefańską tańczył w „Katarzynie, córce bandyty” i „Asmodei, diable rozkochanym”, a także od 27 VIII 1866 jako Edmond Dantès w widowisku baletowym wg A. Dumasa „Monte Christo” P. Giorzy, ze wstawkami muzycznymi Stanisława Moniuszki (choreografia Turczynowicz, wg G. Roty). W tej ostatniej roli «mimika jego była dramatyczną i wyrazistą, lecz dopiero przywdziawszy kostium baletowy przy końcu piątego aktu – odzyskał wpływ nad zmysłami i sympatią widzów» („Dzien. Warsz.” 1866 nr 194); wg „Kuriera Warszawskiego” (1866 nr 194) «służyć może za typ męskiego tańca, odznaczającego się siłą i wdziękiem». W roli Dantèsa wystąpił czternaście razy; po raz ostatni 18 VI 1867 (błędnie 5 V w „Słown. teatru pol.”), gdy przyjęty owacyjnie przez publiczność (wśród której znajdował się wielki książę Włodzimierz, syn cesarza) «nie miał już czym okazać swej wdzięczności, aż na podziękowanie wystąpił naprzód i ukląkł dziękując publiczności. Skorzystali z takiego zazdrośni i poradzili, żeby go odsunąć, bo takie przyjęcia mogą jeszcze bardziej w głowie przewrócić» (Jasiński). Po tym występie T. zakończył nagle karierę.
W r. 1870 zamieszkał T. z bratem Antonim przy ul. Belwederskiej 2 (w domu Jana Rychtera), potem przy ul. Piwnej. Obaj «usunęli się tak, że ich nawet nie spotykano» (Jasiński). W r. 1880 Aleksander Fejst (powinowaty) dał obu braciom mieszkanie w swoim budynku w pobliżu Ogrodu Saskiego. Wg Jasińskiego, T. i jego brat «byli obdarzeni od natury w powierzchowność apolla Belwederskiego. Gracja, zręczność, lekkość, elegancja, wykonanie do zachwytu. Wszyscy wracający z zagranicy […] jednogłośnie orzekali, że takich tancerzy nigdzie nie ma». T. był tancerzem par excellence klasycznym, tzw. danseur noble, najwybitniejszym, obok brata, solistą polskiego baletu XIX w. Zmarł 2 VI 1882 w Warszawie, z powodu raka żołądka; «kazał się pochować bez ogłoszeń, do jednego dnia, w czterech deskach» (M. Chomiński). Pogrzeb odbył się 3 VI na cmentarzu Powązkowskim.
T. rodziny nie założył.
Litogr. i fot. w Muz. Teatr. w W.; – PSB (Taglioni Filippo); Słown. teatru pol. (bibliogr.); – Pudełek J., Warszawski balet romantyczny, 1802–1866, Kr. 1968; taż, Warszawski balet w latach 1867–1915, Kr. 1981; Secomska H., Repertuar teatrów warszawskich, 1863–1890, W. 1971; Szczublewski J., Teatr Wielki w Warszawie, 1833–1993, W. 1993; Świetlicka H., Repertuar teatrów warszawskich, 1832–1862, W. 1968; – Dzierżanowski W., Przewodnik warszawski informacyjno-adresowy na rok 1870, W. 1870; Krogulski W., Notatki starego aktora, Kr. 2015; Skorowidz mieszkańców miasta Warszawy z przedmieściami na rok 1854, W. 1854; – „Dzien. Warsz.” 1866 nr 49, 1867 nr 135; „Gaz. Muz. i Teatr.” 1866 nr 23; „Gaz. Teatr.” 1844 nr 2; „Gaz. Warsz.” 1841 nr 292, 1842 nr 284, 1843 nr 89, 1846 nr 327, 1848 nr 20, 1851 nr 137, 1852 nr 142; „Kur. Warsz.” 1843 nr 8, 79, 81, 87, 343, 1844 nr 54, 59, 75, 243, 338, 1846 nr 325, 1847 nr 100, 1848 nr 20, 1849 nr 139, 1850 nr 250, 252, 1851 nr 234, 1853 nr 184, 311, 318, 327, 336, 1854 nr 257, 300 (dot. brata, Błażeja), 1855 nr 320, 345, 1857 nr 29, 81, 119, 275, 1866 nr 48, 1882 nr 124; – AP w W.: Akta Stanu Cywilnego cyrkułu III m. W., akta małżeństw 1816 nr 89 s. 95–6 (dot. ślubu rodziców), akta ur. 1821 nr 440 s. 177–7v (akt ur.); IS PAN: Chomiński M., Wykaz chronologiczny aktorów teatru warszawskiego z lat 1774–1873 (rkp.), Jasiński J. T. S., Życiorysy aktorów polskich XVIII i XIX wieku (rkp.); Muz. Teatr. w W.: afisze; Parafia rzymskokatol. p. wezw. św. Antoniego Padewskiego w W.: Księga zm. 1882 nr 144 s. 273v (akt zgonu).
Paweł Chynowski