Tarnowski Aleksander (1898–1972), generał brygady, pierwszy prezes Najwyższego sądu Wojskowego Wojska Polskiego (ludowego).
Ur. 1 XI w Komargrodzie (pow. jampolski), był synem Adama, robotnika rolnego. Miał młodszego brata, Władysława, oficera WP, który w r. 1947 osiadł w Szczecinie i pracował w przemyśle stoczniowym.
Po ukończeniu w r. 1909 szkoły paraf. w Komargrodzie T. pracował od września t.r. jako czeladnik, pomocnik ślusarza i smarowniczy w tamtejszej krochmalni. Od kwietnia 1915 był pomocnikiem ślusarza i tokarza w fabryce maszyn rolniczych w Odessie. Zmobilizowany 3 II 1917, służył do lutego 1918 w armii rosyjskiej, początkowo jako młodszy podoficer w 152. zapasowym pp w m. Bielebiej (gub. ufijska), a następnie jako dowódca drużyny w 222. pp na Froncie Południowym. Dn. 4 IV 1919 wstąpił jako ochotnik do Armii Czerwonej i w szeregach odeskiego pułku robotniczego brał udział w walkach z wojskami gen. A. Denikina. Chory na tyfus i lekko ranny, pozostał w opuszczonej 20 IX t.r. przez bolszewików Odessie, a po ich powrocie służył od 15 III 1920 jako starosta baterii artylerii w 41. Dyw. Strzeleckiej Armii Czerwonej. Dn. 3 VI t.r. został słuchaczem 1. Moskiewskich Kursów Artyl., po czym w lipcu wstąpił do Komunistycznej Partii Rosji (bolszewików). W czasie ofensywy Armii Czerwonej na Warszawę w sierpniu oddelegowano go do dyspozycji tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski w Białymstoku. Skierowany 10 IX na Połączone Kursy Czerwonych Komunardów, kształcące kadry dla przyszłej Polskiej Armii Czerwonej, uczestniczył w ich trakcie w tłumieniu powstania chłopskiego A. S. Antonowa w gub. tambowskiej. Po ukończeniu kursów został 22 VIII 1921 komendantem koszar Kijowskiej Wyższej Wojsk. Szkoły Pedagog., a 1 VII 1922 jej słuchaczem. Po rozwiązaniu szkoły 1 XII t.r. (lub w styczniu 1923) przeniesiono go do rezerwy Armii Czerwonej.
W tym czasie został T. członkiem Biura Polskiego Odeskiego Komitetu Gubernialnego Komunistycznej Partii (bolszewików) Ukrainy. Zamieszkał w Odessie, gdzie od stycznia 1923 pracował jako starszy kontroler i sekretarz organizacji partyjnej w wodociągach, od lipca t.r. pomocnik prokuratora gubernialnego, a od marca 1924 do marca 1928 sędzia ludowy w Sądzie Ludowym, najpierw w Odessie, potem w Proskurowie (obecnie Chmielnicki). W r. 1927 ukończył Odeską Szkołę Pedagog. Od marca 1928 był przewodniczącym Pow. Komitetu Wykonawczego w Bielajewie (obwód odeski), od marca 1929 członkiem i zastępcą prezesa ds. karnych sądu okręgowego w Korosteniu, a od maja 1930 przewodniczącym Pow. Komitetu Wykonawczego w Owruczu (obwód wołyński). W październiku 1931 został słuchaczem kursów przygotowawczych przy Kijowskim Inst. Kinematografii i jednocześnie zastępcą dyrektora Instytutu ds. gospodarczych. Dn. 15 VI 1932 wszedł w skład Tryb. Wojskowego Wojsk Pogranicznych Zjednoczonego Państw. Zarządu Politycznego Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Po ukończeniu zaocznie w r. 1933 ośmiomiesięcznego Kursu Doskonalenia Prawników Wojskowych Armii Czerwonej w Moskwie objął 1 II t.r. przewodnictwo oddziału tego trybunału w obwodzie kijowskim. Dn. 3 VII 1936 otrzymał stopień wojenjurista I rangi (odpowiednik pułkownika w służbie sprawiedliwości). Dn. 15 II 1938 został przewodniczącym Tryb. Wojskowego Wojsk Pogranicznych i Wewnętrznych Turkmeńskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Z racji pełnionych funkcji brał udział w represjach wielkiej czystki. Usunięty 15 VI t.r. ze służby w trybunałach wojskowych, został 13 VII aresztowany; wyrzucono go też z Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) (WKP). Dn. 1 X 1939 wyszedł na wolność, a 22 X t.r. przywrócono mu członkostwo w WKP(b). Zamieszkał w Kijowie i od lutego 1940 pracował tam w adwokaturze.
Po zaatakowaniu ZSRR przez Niemcy T. został 7 VII 1941 powołany do Armii Czerwonej i służył jako członek oraz przewodniczący trybunałów wojskowych na frontach: Południowym, Zakaukaskim i Północno-Zachodnim. Wobec likwidacji starych stopni w aparacie sprawiedliwości otrzymał 9 IV 1943 stopień podpułkownika służby sprawiedliwości, po czym 11 II 1944 objął funkcję przewodniczącego Tryb. Wojskowego 31. Ochotniczego Uralskiego Korpusu Panc. Dn. 21 II t.r. został oddelegowany do służby w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR; objął tam 3 III przewodnictwo Sądu Polowego I Korpusu, a 8 IV został przewodniczącym Sądu Wojskowego Armii Polskiej; dla pozostałych sądów polowych sprawował funkcję kontrolną. Dn. 4 IV nadano mu stopień pułkownika, a 3 XI otrzymał awans na gen. brygady WP. Był zastępcą przewodniczącego komisji kodyfikacyjnej przygotowującej nowy „Kodeks Karny Wojska Polskiego” (wszedł w życie we wrześniu 1944). Mianowany 2 IX t.r. prezesem Najwyższego Sądu Wojskowego WP, objął równocześnie stanowisko Naczelnego Szefa Sądownictwa Wojennego. Był współtwórcą, opartego na wzorach radzieckich, represyjnego systemu, w którym wojskowe organy ścigania i sądy wojskowe wkraczały w obszar sądownictwa powszechnego i obejmowały swym działaniem osoby cywilne. Przypisywał sobie wiodącą rolę w przygotowaniu dekretu z 30 X „O ochronie Państwa”, który stał się głównym aktem prawnym pozwalającym ścigać i karać działaczy polskiego podziemia niepodległościowego. Jako prezes Najwyższego Sądu Wojskowego opiniował, zwykle negatywnie, podania o łaskę osób skazanych na śmierć. Rada Komisarzy Ludowych ZSRR awansowała go 11 VII 1945 na gen. majora służby sprawiedliwości Armii Czerwonej. Dn. 3 VIII t.r. został szefem Dep. Sprawiedliwości MON, co wiązało się ze zwierzchnictwem nad całym sądownictwem wojskowym WP oraz organami prokuratury wojskowej. W „Wojskowym Przeglądzie Prawniczym” zamieścił w r. 1945 artykuły: Geneza nowego polskiego ustawodawstwa wojskowego (nr 1) oraz Próba bilansu (nr 3–4); t.r. stanął na czele Komitetu Honorowego redakcji tego periodyku.
Od listopada 1945, prawdopodobnie z powodu negatywnej charakterystyki autorstwa ppłk. Mariana Muszkata, pozostawał T. w dyspozycji ministra obrony narodowej. Dn. 1 I (lub 15 II) 1946 wrócił do ZSRR, gdzie pozostawał w dyspozycji Głównego Zarządu Trybunałów Wojskowych Izby Wojskowej Sądu Najwyższego ZSRR. Od 1 VIII t.r. przewodniczył Tryb. Wojskowemu garnizonu w Kijowie. Przeniesiony 27 III 1951 do Głównego Zarządu Trybunałów Wojskowych Armii Radzieckiej, wszedł 12 IX t.r. w skład Kolegium Tryb. Wojskowego Południowouralskiego Okręgu Wojskowego. Dn. 24 IX ukończył studia zaoczne w Wojsk. Akad. Prawn. Armii Radzieckiej. Od 8 XII pozostawał w dyspozycji Głównego Zarządu Trybunałów Wojskowych Armii Radzieckiej. Po przejściu 15 IV 1952 w stan spoczynku mieszkał w Kijowie, gdzie działał w dzielnicowym komitecie Komunistycznej Partii Ukrainy (przez cztery lata był jego sekretarzem) oraz w organizacjach kombatanckich. Zmarł 27 XI 1972 w Kijowie. Był odznaczony m.in.: Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1945), srebrnym Krzyżem Zasługi (1945) oraz dwukrotnie radzieckim Orderem Czerwonego Sztandaru (1944, 1945).
W małżeństwie z Marią Nikołajewną (ur. 1905) miał T. syna Władimira (1924–1946), w czasie drugiej wojny światowej kapitana artyl. Armii Czerwonej.
Kosk, Generalicja; Królikowski J., Generałowie i admirałowie Wojska Polskiego 1943–1990, Tor. 2010; Księga Polaków uczestników rewolucji paźdz.; Szwagrzyk K., Prawnicy czasu bezprawia. Sędziowie i prokuratorzy wojskowi w Polsce 1944–1956, Kr.–Wr. 2005 s. 446–7; Wojtkowiak J., Polacy i Litwini, oficerowie Armii Czerwonej w latach 1922–1941. Słownik biograficzny, W. 2015; – Dzięcioł B., Sądownictwo wojenne w czasie walk frontowych (12 stycznia – 8 maja 1945 r.), W. 2001; tenże, Sądy polowe w armii Berlinga (maj 1943 – lipiec 1944), W. 2000; tenże, Sądy wojenne po zakończeniu działań zbrojnych na froncie (maj–grudzień 1945 r.), W. 2001; tenże, Sądy wojskowe Polski Lubelskiej (lipiec–grudzień 1944 r.), W. 2001; Lityński A., O prawie i sądach początków Polski Ludowej, Białystok 1999 s. 22, 24, 30, 35, 42, 45–8, 50–2; Nalepa E. J., Oficerowie radzieccy w Wojsku Polskim w latach 1943–1968 (studium historyczno-wojskowe), W. 1992 cz. 2, załączniki, s. 59, 69, 88, 119, 132, 138; Poksiński J., Stalinowskie represje wobec oficerów Wojska Polskiego 1945–1956, W. 1992; Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944–1956, Red. W. Kulesza, A. Rzepliński, W. 2001; Romanowska E., Karzące ramię sprawiedliwości ludowej. Prokuratury wojskowe w Polsce w latach 1944–1945, W. 2012; Stawecki P., Generałowie polscy. Zarys portretu zbiorowego 1776–1945, W. 2010; Wesołowski A., W cieniu wojny i polityki. Sądownictwo Wojska Polskiego na froncie wschodnim w latach 1943–1945, Tor. 2003; Zaborowski M., Ustrój sądów wojskowych w Polsce w latach 1944–1955, L. 2005; – Poksiński J., „My sędziowie nie od Boga…” Z dziejów sądownictwa wojskowego PRL 1944–1956. Materiały i dokumenty, W. 1996; – AAN: sygn. 1582 (zbiór akt osobowych działaczy ruchu robotn.), sygn. 12435 (ankieta T-ego z 3 I 1967 w jęz. rosyjskim); CAW: sygn. IV.500.4 teczka 10 k. 1215 (Księga ewidencji generałów i oficerów armii Radzieckiej odbywających służbę w WP, skreślonych w l. 1945–8), Dzięcioł B., Rola sądownictwa wojskowego w zbudowaniu i utrwaleniu władzy ludowej w Polsce 1944–1948 (mszp.); Central’nyj archiv Ministerstva Oborony Rossijskoj Federacii w Podolsku: Kolekcja kart ewidencji służby (dane osobowe, fot.), F. 33 op. 686046 d. 43 l. 531 (rozporządzenie Prezydium Rady Najwyższej ZSRR „O nagrodzeniu orderami i medalami generałów, oficerów i żołnierzy Wojska Polskiego”, 16 II 1945); Gosudarstvennyj Archiv Rossijskoj Federacii w Moskwie: F. 9401 op. 9a d. 5 l. 56 (rozkaz personalny lud. komisarza spraw wewn. ZSRR, nr 589, 3 VII 1936), d. 60 l. 82 (toż, nr 2101, 14 IX 1938); Rossijskij gosudarstvennyj archiv socialno-političeskoj istorii w Moskwie: F. 17 op. 100 d. 117110 (teczka personalna członka partii do 1954 r.), op. 107 (karta rejestracyjna do legitymacji członka WKP, nr 05798275), F. 70 op. 5 d. 297 l. 33 (kwestionariusz w sprawie uczestnictwa rewolucjonistów pol. w rewolucji październikowej).
Jakub Wojtkowiak