Świrszczyńska (Świerczyńska, Świerszczyńska, Swirszczyńska) Anna, pseud.: A. Ś., A. Św., Anna Swir, Swir (Swir) (1909–1984), poetka, dramatopisarka, autorka utworów dla dzieci i młodzieży.
Ur. 7 II w Warszawie, była jedynym dzieckiem Jana Świerczyńskiego (1882–1973) i Stanisławy Anny z Bojarskich (1883–1958). Ojciec Ś-iej, syn Franciszka (ur. 1848), organisty w Gródku (gm. Jarczów pow. tomaszowski), i Marianny, był malarzem i rzeźbiarzem, który po rewolucji 1905 r. wyjechał do USA, a w r. 1916 wpisał się jako Świerszczyński na ASP w Warszawie. W okresie międzywojennym za uzyskane stypendium rządowe zorganizował w r. 1923 w Zachęcie wystawę kurpiowskiej sztuki ludowej; swoje obrazy, utrzymane w epigońskiej manierze akademicko-monachijskiej, pokazał tamże w styczniu 1928. Matka Ś-iej była córką urzędnika magistratu w Ostrołęce, jednocześnie właściciela wytwórni mydła w Warszawie przy ul. Krochmalnej. Rodzice pobrali się w r. 1908. Wersja nazwiska «Świrszczyńska» była prawdopodobnie wynikiem błędu urzędnika rosyjskiego w zapisie metrykalnym.
Wychowana w niedostatku, zwłaszcza po bankructwie mydlarni, Ś. spędzała w dzieciństwie wiele czasu w pracowni ojca i uczyła się w domu. Przez całe życie była silnie związana z rodzicami. W r. 1918 zdała egzamin do klasy wstępnej prywatnego gimnazjum żeńskiego Janiny Tymińskiej w Warszawie. Po zdaniu w r. 1927 matury podjęła studia polonistyczne na Wydz. Humanistycznym Uniw. Warsz. Dorabiała, udzielając korepetycji z języka łacińskiego. Podczas studiów debiutowała wierszami Śnieg i Szopka w redagowanym przez Janinę Porazińską tygodniku dla starszych dzieci – „Płomyk” (1930 nr 19); od r. 1930 publikowała okazjonalnie w tygodniku kobiecym „Bluszcz”. Uczestniczyła w seminarium Zofii Szmydtowej, której zawdzięczała fascynację piętnastowieczną polszczyzną i barokiem literackim. Przygotowała rozprawę Wpływy biblijne w twórczości Kasprowicza, napisaną pod kierunkiem Józefa Ujejskiego, na podstawie której w czerwcu 1932 otrzymała stopień magistra filozofii w zakresie filologii polskiej. Następnie rozpoczęła na Uniw. Warsz. studia pedagogiczne, których jednak nie ukończyła. Refleksem zainteresowań naukowych była rozprawka Kasprowicz i Ibsen. Ze studiów nad „Marchołtem” („Ruch Liter.” 1933 nr 8). W r. 1934 opublikowała w „Wiadomościach Literackich” (nr 29) wiersz Południe, za który, w ogłoszonym przez ten tygodnik Turnieju Młodych Poetów, otrzymała pierwszą nagrodę (ex aequo z Tadeuszem Hollendrem i Wacławem Husarskim); poznała wtedy Juliana Tuwima i Kazimierza Wierzyńskiego, a wiersz Południe uznała po latach za swój prawdziwy debiut. Od r. 1935 współpracowała z tygodnikiem społeczno-literackim „Pion” oraz literackimi miesięcznikami „Kamena” i „Okolica Poetów”. W celach zarobkowych napisała wierszowaną opowieść dla dzieci O żaczkach, kolędniczkach i świątecznych pierniczkach (W. [1934]), opublikowaną w serii „Biblioteka Książek Różowych”. W tej samej serii wydała z Porazińską (pseud. Barbara Ziomkówna) podobną opowieść Psotny Morus. Przygody pieska (W. 1936), a w wydawnictwie redagowanego przez Porazińską czasopisma „Słonko” ogłosiła Rok polskiego dziecka. Wiersze i obrazki sceniczne na doroczne święta państwowe i szkolne (W. 1936). Własnym nakładem wydała debiutancki tom Wiersze i proza (W. 1936); został on przychylnie oceniony przez Józefa Czechowicza („Droga” 1936 nr 11), Ludwika Frydego („Życie Liter.” 1937 nr 2), Władysława Sebyłę („Pion” 1937 nr 2) i Stanisława Czernika („Okolica Poetów” 1937 nr 1). Recenzenci podkreślali dojrzałość autorki, wysoki poziom literacki oraz spójność estetyki. W r. 1936 została Ś. przyjęta do ZLP.
Od r. 1936 redagowała Ś. dział miejski „Małego Płomyczka”; współpracowała wtedy z Czechowiczem, Janiną Broniewską, Edwardem Szymańskim i Wandą Wasilewską. W czerwcu 1937 wyjechała z ojcem na Wystawę Światową do Paryża, by zobaczyć pokazaną tam „Guernicę” P. Picassa; do tego epizodu nawiązywał wiersz Adama Galisa „Do Anny Świrszczyńskiej – na wieść o bombardowaniu miasta Guernica w krainie Basków” („Pion” 1937 nr 31), na który Ś. odpowiedziała wierszem Adamowi Galisowi odpowiedź stylem staroświeckim, bo inaczej nie umiem (tamże 1937 nr 37). Po zawieszeniu przez władze Zarządu Głównego ZNP (za wydanie numeru „Płomyka” poświęconego ZSRR) dołączyła do trwającego od 30 IX t.r. strajku nauczycielskiego. Dn. 6 V 1938 wzięła udział, obok Czechowicza, Jerzego Zagórskiego i Czesława Miłosza, w wieczorze poetyckim zorganizowanym przez koło polonistów Uniw. Warsz. W opublikowanym t.r. w „Bluszczu” (nr 1) poemacie prozą Śmierć Orfeusza, bohater Ś-iej opowiada menadom o wędrówce po Hadesie, a śmiechem i żartem zwalcza strach przed nieuchronną śmiercią; w formie słuchowiska (scenariusz: „Pion” 1938 nr 42) utwór został wyemitowany 4 X w reżyserii Edmunda Wiercińskiego w Eksperymentalnym Teatrze Polskiego Radia. Drugi wariant poematu opublikowała w redagowanym przez Czechowicza kwartalniku „Pióro” (1939 nr 2).
W czasie oblężenia Warszawy we wrześniu 1939 pielęgnowała Ś. rannych w szpitalach; spłonęła wówczas pracownia malarska ojca na pl. Teatralnym z większością jego obrazów. Podczas okupacji niemieckiej pracowała jako ekspedientka, roznosicielka pieczywa w szkołach oraz kelnerka w cukierni «Płomyczanka» przy ul. Świętokrzyskiej. Uczestniczyła w podziemnym życiu literackim, m.in. w wykładach Jarosława Iwaszkiewicza; spotykała Miłosza, Krzysztofa Kamila Baczyńskiego i innych twórców. Konspiracyjnie opublikowała wiersz Rok 1941 („Pieśń niepodległa. Poezja polska czasów wojny”, Red. [C. Miłosz i in.], W. 1942), nawiązujący do cierpień Polaków pod okupacjami niemiecką i sowiecką. W ramach działań na rzecz przyszłego państwa napisała w l. 1941–2 trzy poematy o ludziach ze Śląska: Ojciec Lompa, Franciszek Myśliwiec i Sołtys Śleziona (Śląskie opowieści, Kat. 1982, ze wstępem Edmunda Osmańczyka). Ok. r. 1942 powstał trzeci wariant Orfeusza, tym razem w formie dramatu poetyckiego, pozbawionego wcześniejszych żartobliwych akcentów; ten najważniejszy dramat Ś-iej zdobył t.r. drugą nagrodę w konspiracyjnym konkursie na utwór dramatyczny. Baśń Miała czarownica złote grabie opublikowała w r. 1943 w jedynym we Lwowie prywatnym wydawnictwie polskim Michała Kowalskiego. W podziemnej „Kulturze Jutra” ogłosiła anonimowo t.r. (nr 1) krótki dramat poetycki Misterium abo siedem cnót i siedem grzechów (pt. Misterium, abo sąd świętego Piotra, „Tyg. Powsz.” 1946 nr 15). Planując cykl o historii Słowian Zachodnich dla młodzieży, napisała powieść Arkona, gród Świętowita. Z dziejów słowiańskiej Rugii czyli Rany ([Kr.] 1946, wiele wyd. do r. 1984, przekł. serbochorwacki, 1964), traktującą o walce słowiańskich przodków Polaków z Germanami. W czasie powstania warszawskiego 1944 r. była salową i sanitariuszką w szpitalu powstańczym przy ulicach Siennej i Śliskiej (do r. 1942 Szpital Dziecięcy Bersohnów i Baumanów); mieszkanie przy ul. Siennej 22 zostało spalone wraz z pozostałymi obrazami ojca. Po kapitulacji powstania uciekła w październiku 1944 do Sochaczewa; zatrzymana przez Niemców, oczekiwała na egzekucję (przeżycia odtworzyła po latach w wierszu Czekam na rozstrzelanie, w: Budowałam barykadę). Ostatnie miesiące okupacji niemieckiej spędziła w Sochaczewie.
W r. 1945 przeniosła się Ś. z rodzicami do Krakowa i zamieszkała w Domu Literatów przy ul. Krupniczej 22. Podjęła t.r. współpracę z „Tygodnikiem Powszechnym”, „Dziennikiem Polskim” i „Świerszczykiem”, a w r. 1946 także z „Iskierkami”. Jeden z pierwszych w literaturze polskiej utworów dramatycznych o Zagładzie, jednoaktówkę W baraku, opublikowała we fragmencie w „Odrodzeniu” (1945 nr 33), a w całości, pt. W obozie, w „Świetlicy Krakowskiej” (1946 nr 2); jego wersja rozbudowana pt. Święty i diabeł znalazła się po latach w Teatrze poetyckim (Kr. 1984). Dla teatrów amatorskich przeznaczyła sztukę w dwóch aktach Ostrożny (W. 1946, wyd. powielone, Paryż 1946), o kolaborancie zdemaskowanym po wojnie. Dn. 21 IX 1946 w Teatrze Ziemi Pomorskiej w Toruniu dramat Ś-iej Orfeusz (W. 1947, wyd. 2, Kr. 1956) został wystawiony przez Wilama Horzycę z muzyką Stefana Kisielewskiego. Inscenizacja tego utworu 31 X 1946 w Starym Teatrze w Krakowie w reżyserii Wiercińskiego i Władysława Woźniaka, z Haliną Mikołajską w roli Eurydyki, wywołała ożywioną dyskusję, w której wypowiedziała się również Ś. (Na marginesie Orfeusza, „Teatr” 1946 nr 6–7). Angażując się w działalność społeczną w Lidze Kobiet, zabierała głos na łamach „Odrodzenia” w sprawach alkoholizmu oraz przemocy wobec kobiet: Poważna klęska społeczna (1946 nr 50), Nie odbudujemy Polski przy kieliszku (1947 nr 6). W r. 1946 opublikowała w Krakowie dwie kolejne opowieści wierszowane dla dzieci: Lajkonik z Krakowa i O krakowskim żaczku.
W r. 1946 została Ś. zatrudniona jako kierownik literacki w krakowskim Teatrze «Wesoła Gromadka» (od r. 1949 Teatr Młodego Widza), dla którego napisała dwie sztuki wystawione przez Marię Billiżankę: 1 VI 1947 Biedulkę. (O biedzie co miała siedem kostek) (wiele wyst. do r. 1964), a 29 IV 1948 Farfurkę królowej Bony (z choreografią Andrzeja Stopki; później wiele wyst., m.in. w formie operetki z muzyką Mieczysława Drobnera w Teatrze Muzycznym w Szczecinie w r. 1966). Następne opowieści wierszowane dla dzieci opublikowała w r. 1947: Gdańska panienka (W.), O szewcu warszawskim [Janie Kilińskim] (Ł., jako Świerszczyńska) oraz Tabakierka króla Stasia (W.). W l.n. pojawiły się tomiki poetyckie dla dzieci: Tygrys w kwiatki i inne bajki wschodnie (Kr. [1948]) oraz Trzy brudasy (Kr. 1949). Twórczość Ś-iej przynosiła treści, które dorośli chcieli wtedy przekazywać dzieciom; związana z ciągłością polskiej i europejskiej kultury, stanowiła zachętę do realizowania wartości moralnych, wyrażała zarówno pochwałę odwagi i pragnienie wolności, jak też pogodę ducha i poczucie humoru. Napisany w r. 1947 utwór dramatyczny Strzały na ulicy Długiej (niewyd.), o kobiecie, która w czasie okupacji niemieckiej utrzymuje bliskie relacje z Niemcami w nadziei na ocalenie męża, został wystawiony 8 XI t.r. w Teatrze Miejskim w Gorzowie Wpol., w reżyserii Marii Szewczyńskiej (w Pol. Radiu w r. 1950). Sztuka dla dzieci Awantura z ogniem (niewyd.) była emitowana w r. 1949 na antenie Polskiego Radia, a wystawiona 22 VII 1950 w Eksperymentalnym Teatrze Dziecka w Będzinie w reżyserii i ze scenografią Jana Dormana. W r. 1950 odeszła Ś. ze stanowiska kierownika literackiego Teatru Młodego Widza i od r.n. utrzymywała się wyłącznie z pracy literackiej.
Za napisany w poetyce realizmu socjalistycznego dramat z dziejów ruchu robotniczego w Król. Pol. pt. Odezwa na murze (W. 1951, wyst. 31 III t.r. w Teatrze im. Stefana Żeromskiego w Radomiu, przekł. niemiecki, 1952) otrzymała Ś. w r. 1951 nagrodę ministra kultury i sztuki. Jego rozszerzoną wersję pt. Czerwone sztandary. Sztuka w dwóch odsłonach opublikowała z Henrykiem Voglerem (W. 1952), a pt. Kiedy rzeka była źródłem, wystawiono w Teatrze Telewizji w r. 1967. W l. 1948 i 1949 wyjeżdżała Ś. do Czechosłowacji, a w r. 1952 do Rumunii. W tym czasie napisała kilka sztuk dla dzieci, m.in. Hefajstos (niewyd., pt. Opowieść o kulawym bogu Hefajstosie emitowana 21 III 1965 w Pol. Radiu w reż. Wandy Tatarkiewicz-Małkowskiej, z muzyką Witolda Lutosławskiego, pt. Hefajstos, czyli Jak słońce spadło z nieba, wyst. w r. 1971 w Teatrze Lalki i Aktora «Kacperek» w Rzeszowie) oraz Zrobiła się dziura w niebie (wyst. 30 X 1954 w Teatrze Lalek w Gdańsku). Do muzyki Edwarda Burego napisała słowa Piosenki żołnierza (Kr. 1954) i pieśni Nowa Huta (Kr. 1955), a z Bronisławem Romaniszynem przetłumaczyła z języka niemieckiego słowa „Arii” W. Glucka (Kr. 1955). Ogłoszony w „Życiu Literackim” (1956 nr 14, 16–17) dramat Życie i śmierć, o kobiecie naukowcu, która po odkryciu lekarstwa przedłużającego ludzkie życie umiera przez pracę z izotopami, został skrytykowany przez Ludwika Flaszena (tamże 1956 nr 17) i nie cieszył się zainteresowaniem teatrów. Natomiast napisane lekko i z wdziękiem utwory wierszem dla dzieci, zebrane w tomach Opowieści dawnej treści (Kr. 1958, wyd. 2, Kr. 1959, wyd. 6, Kr. 1973), O Małgosi, co się niczego nie bała (W. 1958, wyd. 2, W. 1960, wyd. następne do r. 1970, przekł. niemiecki, 1972) oraz Rogaliki króla Jana (W. 1960, wyd. 2, W. 1964, wyd. 4, W. 1978 [1979]), m.in. skupiały uwagę czytelnika na wybranym szczególe bliskim dziecięcemu doświadczeniu, przybliżały postacie polskich bohaterów i artystów: Jana III Sobieskiego, Tadeusza Kościuszki, księcia Józefa Poniatowskiego, Mikołaja Reja, Jana Matejki. W r. 1961 podróżowała Ś. do Bułgarii, zwiedziła m.in. Płowdiw i Wielkie Tyrnowo.
Pierwszy od debiutu tom wierszy Ś-iej Liryki zebrane (W. 1958) objął m.in. powojenne cykle Wojna i Miłość. Specjalnością autorki stała się poezja prozą oraz miniatura liryczna, oparta na przemyślanej konstrukcji i stylizacji, precyzji słowa, subtelnej ironii i grotesce. W tym czasie Ś. przetłumaczyła z języka łacińskiego „Breve Regnum. Pieśń żaków krakowskich z XV wieku. Na Juvenalia 1959” (Kr. 1959). Dla dzieci opublikowała zbiory wierszy Cudowna broda szacha (W. 1959) i Nad rzeką Zam-Zam (W. 1960) oraz sztuki, spośród których najwyżej oceniona pt. Tygrys tańczy dla Szu-hin, oparta była na wątkach baśni chińskiej (wyst. w r. 1959 w Teatrze Lalki i Aktora «Marcinek» w Poznaniu, Teatr Telewizji 1972, przekł. czeski, 1964). Do legend piastowskich odwoływała się w sztuce dla dzieci O złym księciu Popielu i dobrym Piaście (wyst. 19 XII 1960 w Teatrze Lalek «Arlekin» w Łodzi, wyd. pt. Bajka o złym księciu Popielu. Widowisko szopkowe, Kr. 1961, pt. O złym księciu Popielu, w: „Zuchowa zabawa w teatr”, W. 1984). Do literatury dziecięcej wniosła nowy typ bohaterki, potrafiącej decydować o własnym losie, m.in. w opowieści O małej Obie, najlepszej siostrzyczce na świecie. Opowieść japońska (Kr. 1960, pt. Przygody w Krainie Chryzantem. Opowieść japońska, Kr. 1960, wyd. 2, Kr. 1970, wyd. 3, Kr. 1976). Dla Teatru Ziemi Krakowskiej im. Ludwika Solskiego w Tarnowie dokonała adaptacji baśni W. i J. Grimmów „Królewna Śnieżka” (wyst. 7 I 1961). Kolejna sztuka dla dzieci Pan Twardowski (niewyd.) miała premierę 20 IX 1962 w Teatrze Lalek «Pinokio» w Łodzi w reżyserii Wandy Byrskiej, z muzyką Krzysztofa Pendereckiego. Dalsze opowieści wierszem dla dzieci publikowała Ś. w l. sześćdziesiątych: O przygodach i igraszkach wesołego Patałaszka (W. 1962, wyd. 2, W. 1987, adaptacja teatr. 31 XII 1975 pt. Przygody Fipcia Patałaszka w Teatrze «Lalka» w Warszawie), Z dawnej Polski (W. 1963, wyd. 3, Kr. 1968) oraz Paź królowej Barbary (W. 1964, pt. Historie z dawnych lat, W. 1972, wyd. rozszerzone, P. 1987). Sztukę dla dzieci O pięknej Dorotce (niewyd.) wystawił w r. 1969 Krakowski Teatr Baśni (pt. O pięknej Dorotce i krakowskich rzemieślnikach, Teatr Telewizji, 1988).
Ś. tworzyła również lekkie formy komediowe dla dorosłych; napisała farsę z piosenkami pt. Awantura na wczasach (niewyd., pt. Trzy kobiety i ja wyst. 13 V 1960 w Starym Teatrze w Krakowie, pt. Trzy kobiety i on wyst. 8 I 1972 w Teatrze Nowym w Zabrzu), o perypetiach bigamisty i jego trzech żon, spotykających się na wczasach. Komedia muzyczna Mama płaci alimenty (niewyd., wyst. 4 III 1967 w Teatrze im. Solskiego w Tarnowie) była satyrą na nowoczesną rodzinę, w której kobieta musi wybierać między karierą zawodową a domem. Napisała także scenariusz widowiska telewizyjnego Miałem dwie żony (Teatr Telewizji, 1963). Za poemat sceniczny Śmierć w Kongo (Lumumba) (fragment w: „Głos Młodzieży Wiejskiej” 1963 nr 11–12, wyst. 21 I 1963 w Starym Teatrze w Krakowie, reż. Lidia Zamkow), o zamordowaniu P. Lumumby, pierwszego premiera Konga, otrzymała w r. 1962 nagrodę w konkursie Woj. Rady Narodowej w Bydgoszczy i Komisji Festiwali Teatrów Polski Północnej. Przygotowała nową polską wersję libretta Felixa Dörmanna do opery Karola Szymanowskiego „Hagith” (wyst. 14 V 1964 w Teatrze Muzycznym w Krakowie). Wróciła do współpracy z Burym pisząc Trzy pieśni z cyklu Obrazy Tysiąclecia (Kr. 1964) oraz Obrazy tysiąclecia (Kr. 1965). Dla Teatru im. Solskiego w Tarnowie dokonała ok. r. 1965 adaptacji „Zakonnicy” D. Diderota (niewyst.) oraz „Pani Bovary” G. Flauberta (wyst.12 III 1966). Trzy surrealistyczne jednoaktówki, inspirowane przez francuski teatr absurdu: Czarny kwadrat, Człowiek i gwiazdy oraz Rozmowa z własną nogą (wyst. w r. 2003 w Teatrze Form Czarno-Białych «PLAMA» w Suwałkach) opublikowała w tomie Czarne słowa (Kr. 1967, przekł. włoski); wiersze z tego tomu, m.in. z feministycznego cyklu Stylizacje murzyńskie, nie spotkały się z zainteresowaniem ówczesnej krytyki. Na początku maja 1969 zaczęła prowadzić fabularyzowany dziennik.
Do twórczości poetyckiej wróciła Ś. przełomowym tomem Wiatr (W. 1970). Zawarte tu cykle wierszy: Cierpienie, Matka i córka, Groteski, Migawki włoskie oraz Ekstazy wprowadzały problematykę macierzyństwa i relacji rodzinnych kobiet; kobiecość stawała się «przede wszystkim pewną formą człowieczeństwa aktywnego i zdobywczego» (J. Kwiatkowski). Następny tom poetycki pod prowokacyjnym tytułem Jestem baba (Kr. 1972, wyd. 3, Kr. 1975 z rysunkami Mai Berezowskiej, wyd. 4, W. 1985, przekł. norweski, 1990) stanowił deklarację artystyczną i feministyczną, wzbudzając gorące dyskusje wśród odbiorców. Obecne w nim obrazy kobiecości, miłości i cierpienia zostały wpisane w bezpośrednie wypowiedzi «ja» lirycznego, odnosząc się do trzech wariantów kobiecych losów: Felicji, Antoniny i Stefanii. Nowatorski był tu temat cielesności, głos kobiety dojrzałej, która w powszechnej opinii utraciła prawo do ekspresji uczuć i swej seksualności. Do mitu orfickiego wróciła Ś. raz jeszcze w librettach do skomponowanych przez Juliusza Łuciuka baletu „Śmierć Eurydyki” (1972) i opery-baletu „Miłość Orfeusza” (1973). W r. 1973 otrzymała za Poezje wybrane (W. 1973, wybór i wstęp Ś-iej) nagrodę podczas Łódzkiej Wiosny Poetyckiej, a za twórczość dla dzieci i młodzieży nagrodę prezesa rady ministrów. Przez lata starała się przybliżyć odbiorcom twórczość malarską ojca; w grudniu 1972 Telewizja Polska nagrała film dokumentalny „Pasja” (reż. Maria Kwiatkowska), w którym oboje wystąpili (emisja w r. 1973, po śmierci malarza). W l. siedemdziesiątych propagowała, m.in. w „Dzienniku Polskim”, zdrowy tryb życia, diety i jogę. W towarzystwie Haliny Auderskiej zwiedziła w r. 1973 Belgię.
Trzydzieści lat po powstaniu warszawskim znalazła Ś. dla niego formę artystyczną w tomie Budowałam barykadę (W. 1974, wyd. polsko-angielskie, przekł. M. J. Kryński, R. A. Maguire, pt. Budowałam barykadę. Building the Barricade, Kr. 1979, W. 2016). Ten dedykowany «córce i wszystkim synom i córkom» jednorodny cykl wierszy dawał wyraz doświadczeniu cywilnych mieszkańców Warszawy; postawa świadka łączyła się tu z ascezą słowa, estetycznym ogołoceniem wiersza ze wszystkiego, co zbędne. Tom uznano za największe dokonanie Ś-iej, stawiano go w jednym szeregu z „Pamiętnikiem z powstania warszawskiego” (W. 1970) Mirona Białoszewskiego. Kolejny tom poetycki Szczęśliwa jak psi ogon (Kr. 1978) napisała Ś. podczas wakacji w Szczawnie Zdroju; zadedykowany «Pamięci Józefa, który umiał się cieszyć i potrafił cierpieć», był jednym z poetyckich śladów związku nieformalnego Ś-iej, zakończonego śmiercią partnera («nielegalnego męża», jak go określiła w liście z 18 VIII 1976 do Wacława Iwaniuka); ukazywała tu świadomą postawę kobiety, która w późnym wieku odnajduje swą tożsamość. Poezja Ś-iej, która odczytywana była przez pryzmat świeckiego humanizmu, buddyzmu i tradycji Wschodu, a także chrześcijaństwa, zarówno w wariantach manichejskich, jak i bliskich jej od dzieciństwa, a potem porzuconych wątkach katolickich, wyznaczała sobie dwa przeciwstawne zadania: stworzenia własnego stylu oraz niszczenia stylu dotąd wypracowanego. Postawa ta znajdowała wyraz w ciągłym przekształcaniu wcześniejszych utworów. W r. 1976 otrzymała Ś. Nagrodę Literacką M. Krakowa za upowszechnianie kultury.
Ś. nie zarzucała twórczości dla dzieci. Do ulubionych legend piastowskich wróciła w nowych opowieściach wierszem: Za czasów Piasta (P. 1975, wyd. 2, P. 1984), O dzielnym Piaście (P. 1976, wyd. 2, Ł. 1986) oraz Jak myszy zjadły Popiela (Ł. 1983, pt. Z dawnej Polski. Jak myszy zjadły Popiela, Kr. 1986). Utwory poetyckie i prozatorskie objął nowy Wybór wierszy (W. 1980). W r. 1981 spotkała się w Krakowie z zafascynowanym jej twórczością Miłoszem. Ostatnie wydanie dramatów zebranych pt. Teatr poetycki ukazało się w r. 1984 (Kr.), podobnie jak Wybór wierszy (W.), ze zmianami autorki oraz z posłowiem Józefy Bartnickiej. Ś. wydała jeszcze trzy opowieści wierszem dla dzieci: Wesele hipopotama (W. 1983), Jak Krak zbudował Kraków (Ł. 1984) oraz Pani Twardowska i inne opowieści dla dzieci (W. 1984). Zmagając się z chorobą nowotworową, zdecydowała się na operację w krakowskiej klinice Chirurgii Akad. Med. W szpitalu napisała wiersz Jutro będą mnie krajać, zadedykowany profesorowi hematologii Julianowi Aleksandrowiczowi, a opublikowany po jej śmierci („Odra” 1984 nr 11). Zmarła wkrótce po operacji, 30 IX 1984 w Krakowie, została pochowana 5 X na cmentarzu Rakowickim (kw. D rząd 4 miejsce 36). Była odznaczona Krzyżem Kawalerskim (1957) i Krzyżem Oficerskim (1974) Orderu Odrodzenia Polski oraz Medalem KEN. W r. 1987 Artur Sandauer ustanowił prywatną nagrodę poetycką im. Ś-iej.
W małżeństwie zawartym 2 X 1951 w Krakowie z Janem Adamskim (1923–2010), absolwentem studium dramatycznego Iwo Galla w Krakowie (1946) oraz prawa UJ (1947), aktorem Teatru Rapsodycznego tamże, Teatru im. Wandy Siemaszkowej w Rzeszowie, Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej i Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, a w l. późniejszych autorem opowiadań, miała Ś. córkę Ludmiłę (ur. 1954), zamężną Orłowską, psychologa, zamieszkałą w Krakowie. Małżeństwo Ś-iej zakończyło się w r. 1968 rozwodem.
Pośmiertnie ukazał się tom poetycki Ś-iej Cierpienie i radość (W. 1985) z autobiograficznymi cyklami: Wiersze o ojcu i matce oraz Wiersze o przyjacielu. Opublikowano też nowe wydania książek dla dzieci: Królewna Wanda (Ł. 1985), Farfurka królowej Bony (L. 1986), Z dawnej Polski. Skarby księżniczki Dobrawy (Kr. 1986) oraz w r. 1988: Szumią lasy nad Gopłem (P.), Z dawnej Polski. Jak Bolko Niemce zadziwił (Kr.) i Z dawnej Polski. O gdańskiej burmistrzance (Kr.). Pojawiły się wydania poezji Ś-iej w nowych opracowaniach i wyborach: Zdzisławy Zegadłówny Kobiety, baby (Kr. 1988), Tadeusza Żukowskiego Czysta rozkosz (Szczecin 1992), Krzysztofa Lisowskiego Radość i cierpienie (Kr. 1993) i Ogromniejąca perła samotności (W. 1996) oraz Anny Janko Jestem baba. Wiersze z różnych lat (W. 1997) i Konrada Góry Kona ostatni człowiek (Wr. 2013). Ewa Guderian-Czaplińska dokonała wyboru tekstów do edycji Orfeusz. Dramaty (W. 2013), opatrzonej jej wstępem i opracowanej przez Marię Kozyrę.
W przekładzie na język angielski, dokonanym przez Margaret Marshment i Grażynę Baran, wiersze Ś-iej ukazały się w edycjach I’m the Old Woman (Canterbury 1985) oraz Fat like the sun (London 1986). Propagatorem poezji Ś-iej oraz jej tłumaczem na język angielski (jako Anny Swir) był Miłosz, który z Leonardem Nathanem opublikował jej tom Happy as a dog’s tail (San Diego 1985, nowe wyd. rozszerzone pt. Talking to my body, Port Townsend 1996, wyd. dwujęzyczne pt. Talking to my Body/ Mówię do swego ciała, Kr. 2002, z reprod. obrazów ojca Ś-iej). W r. 1997 Miłosz wydał obszerny wybór wierszy Ś-iej pt. Poezja (W.). Napisał też o niej wiersz „Tłumacząc Annę Świrszczyńską na wyspie Morza Karaibskiego” („Na brzegu rzeki”, Kr. 1994) oraz książkę „Jakiegoż to gościa mieliśmy. O Annie Świrszczyńskiej” (Kr. 1996, wyd. 2, Kr. 2003), a także dwa rozważania: „Poeta polski” i „Kategoria wzniosłości” („Piesek przydrożny” Kr. 1997). W r. 1996 Żukowski nakręcił film telewizyjny o Ś-iej wg własnego scenariusza. W dn. 10–11 VI 2011 odbyła się w Kazimierzu Dolnym konferencja „Która lektura: Anna Świrszczyńska”, zorganizowana przez IBL PAN i KUL. Podczas Krakowskiej Nocy Poezji w r. 2015 ustanowiono Konkurs im. Ś-iej na debiut poetycki.
Wydanie dziennika Ś-iej Jestem kobietą. Pamiętnik intymny przygotowuje Wioletta Bojda (fragment pt. „Kilka dni Anny Świrszczyńskiej”, w: „Piłeczka. Studia o ruchu i melancholii”, red. W. Bojda, A. Nawarecki, Kat. 2016).
Portret, pastel przez Jana Świerczyńskiego, reprod. w: Miłosz C., Jakiegoż to gościa mieliśmy (Kr. 2003, okładka); Fot. w: Arch. Uniw. Warsz., Domu Literatury w W. przez Andrzeja Szypowskiego z r. 1967, zbiorach rodzinnych córki, Ludmiły Adamskiej-Orłowskiej w Kr.; – Frycie S. i in., Leksykon literatury dla dzieci i młodzieży, Piotrków Trybunalski 2007; Literatura XX w.; Literatura pol. Enc., II; Nowy Korbut (Słown. Pisarzy), III; Nowy słownik literatury dla dzieci i młodzieży, W. 1984; Rocznik literacki za r. 1984, W. 1991; Słownik literatury dziecięcej i młodzieżowej, Wr. 2000; Wieczorek D., Anna Świrszczyńska. 1909–1984. Zestawienie bibliograficzne w wyborze, Kalisz 1993; Współcz. pol. pisarze, VIII; – Baranowska M., Pod czarną gwiazdą, „Twórczość” 1986 nr 6; taż, Poetka nieobojętna, tamże 1981 nr 7; Bojda W., Anny Świrszczyńskiej odkrywanie rzeczywistości, Kat. 2016; Borkowska G., Nierozważna i nieromantyczna. O Halinie Poświatowskiej, Kr. 2001 (dot. męża); Czabanowska-Wróbel A., Manifest życia. Anna Świrszczyńska o narodzinach dziecka, w: O tym, co Alicja odkryła… W kręgu badań nad toposem dzieciństwa i literaturą dla dzieci i młodzieży, Red. A. Ungeheuer-Gołąb i in., Kr. 2015; Franaszek A., Miłosz. Biografia, Kr. 2011; Gajewska A., Prywatne/publiczne/pacyfistyczne w poezji Anny Świrszczyńskiej, w: Pisarstwo kobiet między dwoma dwudziestoleciami, Kr. 2011; Heydel M., „Jeszcze żadna kobieta, jak poezja poezją.” Ku projektowi poetyckiemu Anny Świrszczyńskiej, w: Różne głosy. Prace ofiarowane Stanisławowi Balbusowi na jubileusz siedemdziesięciolecia, Kr. 2013; Hobot-Marcinek J., Stara baba i Goethe. Doświadczenie i transgresja starości. Tadeusz Różewicz, Czesław Miłosz, Jarosław Iwaszkiewicz, Kr. 2012; Ingbrant R., From Her Point of View. Woman’s Anti-World in the Poetry of Anna Świrszczyńska, Stockholm 2007; Kluba A., Poemat prozą w Polsce, W.–Tor. 2014; Kornhauser J., Starsza pani stoi na głowie, „Kultura” 1979 nr 11; Kwiatkowski J., Notatnik, „Poezje” 1971 nr 7; Legeżyńska A., Ewolucja liryki Anny Świrszczyńskiej, w: Przez znaki do człowieka, P. 1997; taż, Od kochanki do psalmistki. Sylwetki, tematy i konwencje liryki kobiecej, P. 2007; Ligęza W., Ja worek z kości i mięsa, „Twórczość” 1979 nr 2; Maj B., Mówić ciągle językiem cierpienia, „Pismo” 1981 nr 3; Mizerkiewicz T., Nic śmiesznego. Studia o komizmie w literaturze polskiej XX i XXI wieku, P. 2007; Nasi ł owska A., Barykada Anny Świrszczyńskiej, „Twórczość” 1985 nr 10; taż, Cielesna poezja Anny Świrszczyńskiej, „Odra” 1994 nr 11; taż, [Wstęp do]: Świrszczyńska A., Budowałam barykadę, W. 2016; Pekaniec A., Kaligrafie życia, kartografie utraty. Anna Świrszczyńska i Elizabeth Bishop – miejsce (nie)wspólne, w: Formacja 1910. Biografie równoległe, Red. K. Biedrzycki, J. Fazan, Kr. 2013; Piątkowska M., Teraz jestem z powietrza, „Gaz. Wyborcza” dod. „Wysokie obcasy” 2000 nr 25; Pietrych K., Co poezji po bólu, Ł. 2009; Przymuszała B., Szukanie dotyku. Problematyka ciała w polskiej poezji współczesnej, Kr. 2006; [Rec. z Jestem baba]: „Kultura” 1972 nr 25 (Z. Bieńkowski), „Twórczość” 1972 nr 8 (S. Balbus); [Rec. z Liryk zebranych]: „Przegl. Kult.” 1958 nr 17 (J. Kwiatkowski), „Twórczość” 1958 nr 8 (J. Sławiński), „Życie Liter.” 1958 nr 16 (T. Nowak); [Rec. z Orfeusza]: „Listy z Teatru” 1946 nr 5 (W. Horzyca), „Odrodzenie” 1946 nr 49 (T. Peiper, polemika Ś-iej: tamże nr 51/52), „Teatr” 1946 nr 6–7 (S. Srebrny, Ś.); [Rec. z Szczęśliwej jak psi ogon]: „Twórczość” 1978 nr 12 (J. Kwiatkowski), 1947 nr 3 (W. Natanson); [Rec. z Wiatru]: „Życie Liter.” 1971 nr 2 (S. Balbus); Sandauer A., Od stylizacji do naturalności (Rzecz o poezji Anny Świrszczyńskiej), „Kultura” 1978 nr 32; Stapkiewicz A., Ciało, kobiecość i śmiech w poezji Anny Świrszczyńskiej, Kr. 2014; Stawowy R., Gdzie jestem ja sama. O poezji Anny Świrszczyńskiej, Kr. 2004; Zach J., Anna Świrszczyńska, między estetyką kreacyjną a mimesis, w: Formacja 1910. Świadkowie nowoczesności, Red. D. Kozicka, T. Cieślak-Sokołowski, Kr. 2011; – Baran J., Wieczne zdziwienie, w: tenże, Autor! Autor! Rozmowy z ludźmi pióra i palety, W. 1986; Listy Wilama Horzycy, Oprac. L. Kuchtówna, W. 1991; Nałkowska Z., Dzienniki (1939–1944), Oprac. H. Kirchner, W. 1996 V; Spotkania z Czechowiczem. Wspomnienia i szkice, Oprac. J. Pollak, L. 1971; Wiśniewski W., Anna Świrszczyńska, w: tenże, Szukam człowieka. Rozmowy z pisarzami, P. 1986; Wywiady ze Ś-ą: „Dzien. Pol.” 1973 nr 142 (K. Zbijewska), „Kultura” 1973 nr 8, „Nowy Wyraz” 1979 nr 10, „Poezja” 1975 nr 3 (H. Murza-Stankiewicz), „Polityka” 1979 nr 7 (K. Nastulanka), „Tyg. Powsz.” 1964 nr 28 (W. P. Szymański), „Wiadomości” 1974 nr 27 (H. Murza-Stankiewicz); – „Na Głos” 1994 nr 17 (list Ś-iej do W. Iwaniuka); „Poezja” 1978 nr 4 (list Ś-iej do J. Iwaszkiewicza); „Twórczość” 1994 nr 11, „Tyg. Powsz.” 1994 nr 10; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne: „Dzien. Pol.” 1984 nr 232–235, „Echo Krakowa” 1984 nr 195, „Literatura” 1985 nr 1 (K. Pieńkosz), „Odgłosy” 1984 nr 43 (D. Chróścielewska), „Przegl. Tyg.” 1985 nr 1 (P. Kuncewicz), „Przekrój” 1984 nr 2053 (J. Pieszczachowicz), „Słowo Powsz.” 1984 nr 212 (W. Natanson), „Tu i Teraz” 1984 nr 43 (Z. Wasilewska), „Życie Liter.” 1984 nr 41 (A. Stapkiewicz); – Arch. Uniw. Warsz.: sygn. Ldz.709, Album uniw. Ś-iej, sygn. 2439; Arch. ZLP w W.: Teczka personalna; Cmentarz Rakowicki w Kr.: Dokumenty dot. miejsca pochówku Ś-iej i rodziców; IBL PAN: Pracownia Dok. Liter. Współcz. (mater. dot. Ś-iej); Muz. Liter. im. Adama Mickiewicza w W.: Arch. Rękopisów (listy Ś-iej do Iwaszkiewicza); USC w Kr.: sygn. 1261011/00/ AM/1951/635872 (akt małżeństwa). Bibliogr. dot. Jana Świerczyńskiego: Piwock i, Hist. ASP; Wiercińs k a, Tow. Zachęty; – [Rec. z wystawy Świerczyńskiego w Zachęcie]: „Kur. Warsz.” 1928 nr 8 (J. Kleczyński), „Tyg. Ilustr.” 1928 nr 3 (W. Husarski); – „Tyg. Kult.” 1968 nr 22; – Paraf. rzymskokatol. w Gródku: Odpis metryki chrztu.
Anna Czabanowska-Wróbel