Rutkowski Antoni (1805–1873), powstaniec 1830/31 r., emigrant, bibliotekarz. Ur. 18 VII w Horbarach na Wołyniu.
R. był słuchaczem kursu nauk administracji krajowej na Uniw. Warsz. Po wybuchu powstania wstąpił 1 I 1831 do służby wojskowej w stopniu podchorążego, 24 VI został mianowany podporucznikiem Legii Litewsko-Ruskiej konnej a 15 VII porucznikiem. Przeszedł do Galicji, by później przez Morawy, Alzację 6 V 1832 przybyć do Francji. Został skierowany przez władze francuskie do zakładu (depôt) Bourges (dep. Cher). W kraju 3 XII 1834 został ogłoszony wygnańcem, a 10 VII 1835 uznany za emigranta nie korzystającego z amnestii. Na emigracji otrzymał Krzyż Złoty Virtuti Militari (z datą nadania 4 X 1831). W r. 1836 rozpoczął studia w Szkole Sztabu Generalnego w Paryżu. Współpracował z „Kroniką Emigracji Polskiej”, należał do Zjednoczenia Emigracji Polskiej. W l. 1839–42 pracował w kancelarii ks. Adama Jerzego Czartoryskiego. Od marca do listopada 1842 był nauczycielem w szkółce polskiej w Nancy. Nieporozumienia, zwłaszcza z przewodniczącym rady rodzicielskiej Feliksem Kieniewiczem w sprawach wychowawczych, zmusiły R-ego do przekazania swych obowiązków przybyłemu ze Strasburga Marcelemu Nawrockiemu i powrotu do Paryża, do pracy biurowej. W r. 1843 po samobójczej śmierci Kazimierza Markiewicza, został konserwatorem w Bibliotece Polskiej w Paryżu, gdzie prowadził prace porządkowe. W r. 1844 starał się o stanowisko dyrektora Szkoły Polskiej na Batignolles, ale go nie otrzymał. Od r. 1845 zatrudniony był przy porządkowaniu archiwum Tow. Dobroczynności Dam Polskich. Od lipca 1849 do maja 1852 pracował w Pagny-sur-Meuse (dep. Meuse) jako urzędnik przy budowie linii kolejowej z Paryża do Strasburga. W czerwcu 1852 bezskutecznie próbował ponownie zostać nauczycielem w Szkole Polskiej na Batignolles. Od połowy listopada 1852 do lipca 1854 był kasjerem w Gannat (dep. Allier) przy budowie linii kolejowej z Vierzon do Clermont-Ferrand. Pracę tę otrzymał dzięki pomocy Wiktora Zienkowicza, inżyniera odpowiedzialnego za obie budowy. W lipcu 1854 zamierzał wyjechać na Wschód, do Dywizji Kozaków Sułtańskich. Pozostał jednak w Paryżu i od jesieni 1855 pracował jako bibliotekarz ks. Władysława Czartoryskiego w miejsce Daniela Rostkowskiego. Opracowywał przywiezione z Sieniawy rękopisy, zakupiony w r. 1863 zbiór Adolfa Józefa Potrykowskiego, jak i druki z Biblioteki Puławskiej, przechowywane do r. 1859 w mieszkaniu Karola Sienkiewicza. Oddany bibliotece, wypożyczał jednak bez wiedzy i zgody właściciela rękopisy i druki na zewnątrz. Stało się to przyczyną zwolnienia go w r. 1866. W t. r. starał się bez skutku o posadę w Bibliotece Cesarskiej w Paryżu i w Bibliotece Krasińskich w Warszawie. Należał do Stowarzyszenia Podatkowego – Instytucji Czci i Chleba. W ostatnich latach życia opiekowała się nim rodzina Hieronima Żychonia, pracownika Hotelu Lambert, byłego sekretarza ks. A. J. Czartoryskiego. Zmarł 14 VIII 1873 w Paryżu.
R. rodziny nie założył.
Słown. Pracowników Książki Pol. (bibliogr.); Bartkowski J., Spis Polaków zmarłych w Emigracji od roku 1831, Mater. do biogr., geneal. i herald. pol., VII/VIII; Księga pamiątkowa w 50-letnią rocznicę powstania roku 1830 zawierająca spis imienny… Krzyżem Wojskowym „Virtuti Militari” ozdobionych, Lw. 1881; Lewak-Więckowska, Zbiory B. Rap. Katalog; Więckowska, Zbiory batignolskie; – Bielecki R., Zarys rozproszenia Wielkiej Emigracji we Francji 1831–1837, W.–Ł. 1986; Strnad J., Polskie powstanie listopadowe i Morawy w latach 30-tych XIX wieku, „Sobótka” R. 6: 1951 s. 219; – Dziennik Praw T. 17: 1835 Nr 61 s. 206; Krosnowski, Almanach hist., I–III; Pisma Komisji Korespondencyjnej, dod. do nr. XXIII, Poitiers 1840; Potrykowski J. A., Tułactwo polskie we Francji, Kr. 1974; Sprawozdania Instytucji Czci i Chleba z lat 1863–73; – B. Czart.: Ew. 1335, 1562; B. Jag.: rkp. 3685 t. VI; – Kartoteka oficerów WP 1815–1831 Zbigniewa Zacharewicza z Kr.; – Informacje Tadeusza Frączyka z Kr.
Janusz Pezda