Szczęsnowicz Antoni, krypt. S (ok. 1838 – po 1884), oficer armii rosyjskiej, emigrant, publicysta.
Pochodził z rodziny szlacheckiej z gub. grodzieńskiej, był synem Jakuba.
S. odebrał staranne wykształcenie. Wstąpił do armii rosyjskiej i służył w petersburskiej 6. kombinowanej brygadzie, gdzie awansował do stopnia porucznika. Ok. r. 1861 z niewyjaśnionych przyczyn (wg niektórych relacji – za usiłowanie samowolnego opuszczenia armii) został wydalony z wojska; być może skazano go na zesłanie do Permu, skąd zbiegł. W r. 1862, wraz z przyjaciółką, Rosjanką, przybył do Genewy. Utrzymywał się tam z udzielania korepetycji z języka francuskiego dla emigrantów rosyjskich. Od r. 1864 należał do Stow. Wzajemnej Bratniej Pomocy; wybierany kilkakrotnie na członka jej Rady, pełnił w r. 1865 funkcję kasjera Kasy Oszczędności. Usiłując bezskutecznie wpłynąć na nadanie Stowarzyszeniu radykalnego charakteru politycznego, wystąpił z niego w r. 1866 i został członkiem kierowanego przez Ludwika Mierosławskiego Tow. Demokratycznego. W ramach spotkań genewskiej sekcji Towarzystwa organizował na początku r. 1868 wykłady z teorii politycznych.
Razem z mjr. Karolem Brazewiczem założył S. w Genewie pismo „Le Peuple Polonais”; od 15 V 1868 ukazywało się ono jako miesięcznik – organ demokracji polskiej, a od nr 9 (z 2 I 1869) jako dwutygodnik – organ demokracji słowiańskiej. S. odgrywał w piśmie główną rolę (gen. Józef Hauke-Bosak nazywał go redaktorem naczelnym) i ogłosił tu kilkadziesiąt artykułów, sygnowanych najczęściej literą S. W swoim pierwszym tekście L’Europe et la Pologne (nr 1) negował możliwość pomocy Polsce ze strony obcych dworów i dyplomacji oraz uznawał, że ojczyznę może wyzwolić tylko lud polski. W cyklu artykułów Des partis politiques en Pologne (nr 2–15, 17, 19–27) dokonał przeglądu głównych kierunków demokracji polskiej od czasu insurekcji kościuszkowskiej oraz podkreślał znaczenie Tow. Demokratycznego Mierosławskiego. Był zwolennikiem anarchizmu, głosił hasła Polski gminowładnej i likwidacji aparatu państwowego, w związku z czym został skrytykowany przez Mierosławskiego i gen. Hauke-Bosaka (nr 18). Oburzenie emigrantów wywołały też jego paszkwile na przywódców powstania styczniowego, m.in. Mariana Langiewicza i Henrykę Pustowójtówę. Po oskarżeniu S-a przez Czesława Rymtowtta, działacza Stow. Wzajemnej Bratniej Pomocy, o defraudację pieniędzy publicznych doszło między nimi w grudniu 1868 do sprawy honorowej. Jako arbiter wystąpił gen. Hauke-Bosak, który 28 XII t.r. ogłosił broszurę „Do Stowarzyszeń Narodowych na Emigracji. Sprawozdanie z czynności mojej jako świadka...” (Genewa 1869), oczyszczającą S-a z zarzutów. Nieprzekonany Rymtowtt ripostował 10 III 1869 pismem „Odpowiedź na sprawozdanie z czynności od Jen. Bosaka-Hauke jako świadka...” (Genewa), natomiast S., w dowód wdzięczności dla generała, opublikował w lwowskiej „Mrówce” (1869 nr 11) panegiryczną biografię Józef Hauke-Bosak. Kolejną falę oburzenia emigrantów wywołały krytyczne wypowiedzi S-a w „Le Peuple Polonais” (1869 nr 17) na temat Unii Lubelskiej; dziennikarze genewskich pism „Niepodległość” (1869 nr 119) i „Rzeczpospolita Polska” (1869 nr 21) przypominali, że S. nie uczestniczył w powstaniu styczniowym i zarzucili mu szpiegostwo na rzecz Rosji (w tym czasie zaczęły ukazywać się w gazecie „Varšavski dnevnik” artykuły szkalujące emigrację polską w Szwajcarii). S. w artykule Nos frontières („Le Peuple Polonais” 1869 nr 21) głosił konieczność odbudowy Rzpltej w granicach z r. 1772; w tej sprawie kilkakrotnie polemizował z Aleksandrem Hercenem. Do działalności rewolucjonistów rosyjskich odnosił się jednak z sympatią; krótkie wspomnienia poświęcił Nikołajowi Czernyszewskiemu (tamże 1869 nr 10) oraz swemu przyjacielowi, działaczowi Międzynarodówki, Aleksandrowi Sierno-Sołowiewiczowi (nr 25), a upadek w r. 1867 czasopisma „Kołokoł” przyjął z ubolewaniem. Interesował się działalnością Międzynarodówki oraz Ligi Pokoju i Wolności, których kongresy odbyły się w r. 1869 w Bazylei i Lozannie. W artykule Les deux pôles (nr 26) podkreślał, że Międzynarodówka zbytnio skupia się na problemach ekonomicznych, natomiast Liga – na problemach politycznych. „Le Peuple Polonais” miał rozwiniętą sieć kolporterów, m.in. w Londynie, Paryżu, Belgii, Niemczech, Turcji i Włoszech. Pisały o nim i przedrukowywały niektóre artykuły m.in. berneńskie „Les Etats Unis d’Europe” (organ Ligi Pokoju i Wolności), „L’Internationale” (belgijski organ Międzynarodówki), „L’Egalite” (szwajcarski organ Międzynarodówki), lyoński „Démocrate du Midi”, paryska „Le Réveil”, ukazujący się w Berlinie czeski „Blanik” oraz rosyjskie „Gołos” i „La Gazette de Saint-Pétersbourg” (wg ks. Karola Mikoszewskiego był S. także korespondentem dzienników rosyjskich).
Nieoczekiwanie, w grudniu 1869 „Le Peuple Polonais” przestał się ukazywać; przyczyną były zapewne problemy finansowe. Wkrótce potem Mierosławski, wraz z grupą swych najbliższych zwolenników, w tym S-em, został zmuszony do ustąpienia z Tow. Demokratycznego. S. przebywał wtedy blisko gen. Hauke-Bosaka, który przewodził polskiej sekcji Ligi Pokoju i Wolności. W czasie wojny francusko-pruskiej został jego adiutantem i walczył w szeregach armii francuskiej w kampanii jesiennej 1870 r. pod Dijon. Po śmierci generała przemawiał 12 II 1871 na jego pogrzebie w podgenewskim Carouge oraz napisał wspomnienie do „L’Emancipation” (Tuluza, 1871 nr 1213).
Od tego czasu stał się S. przeciwnikiem konspiracji oraz stowarzyszeń rewolucyjnych. Na spotkaniu w Genewie z okazji rocznicy powstania styczniowego wygłosił 22 I 1872 przemówienie w duchu panslawistycznym. Popierał projekt ks. Karola Mikoszewskiego założenia Tow. Polsko-Rusko-Słowiańskiego oraz wydawania dziennika „La Slavie”. Będąc w kłopotach finansowych, korzystał niejednokrotnie z pomocy Brazewicza (w sumie pożyczył ok. 1 tys. fr.); gdy długów nie zwrócił, spotkał się z potępieniem genewskiej emigracji. Prawdopodobnie latem 1872 wyjechał S. z Genewy do kraju. Aresztowany na granicy Król. Pol., został obwiniony o działalność przestępczą za granicą i uwięziony w cytadeli w Petersburgu. Zwolniony po pięciu miesiącach, został w trybie administracyjnym (bez wyroku) w r. 1873 zesłany pod dozór policyjny do Czerepowca (w gub. nowogrodzkiej); rodzina pozostała w Petersburgu. Dobrze traktowany, prowadził praktykę adwokacką i żył dostatnio (jego roczny dochód wynosił ponad 2 tys. rbs.). W maju 1874 spotkał w Czerepowcu zesłanego tam na rok Mikoszewskiego. Na początku l. osiemdziesiątych, pozostając nadal pod dyskretną obserwacją policji, należał do liberalnego kółka Fiodora M. Arnolda. Zmarł po 23 XI 1884 (z tego dnia pochodzi ostatni meldunek policji o nim), prawdopodobnie w Czerepowcu.
Partnerką życiową S-a była Rosjanka o imieniu Wiera Nikołajewna, nieznana z nazwiska, mężatka. S. miał z nią troje dzieci: każde zostało ochrzczone w innej religii (katolickiej, prawosławnej i kalwińskiej). Po przyjeździe do Rosji w r. 1872 wszystkie zostały powtórnie ochrzczone w cerkwi prawosławnej.
Dejateli revoljucionnogo dviženija v Rossii, I–V; Estreicher w. XIX, IV; – Bender R., Ksiądz Karol Mikoszewski (X. Syxtus) 1831–1886, W. 1982; Borejsza J. W., Emigracja polska po powstaniu styczniowym, W. 1966; Ciołkoszowie L. i A., Zarys dziejów socjalizmu polskiego, Londyn 1972 II; Koberdowa I., Pierwsza Międzynarodówka i lewica wielkiej emigracji, W. 1964; Kozłowski E., Gen. Józef Hauke-Bosak 1834–1871, W. 1973; Lewandowski J., Polacy w Szwajcarii, L. 1981 s. 46; Sabowski W., Józef Hauke-Bosak, Kr. 1871 s. 63–4; Śliwowscy W. i R., Aleksander Hercen, W. 1973; Żychowski M., Ludwik Mierosławski, 1814–1878, W. 1963; – Mikoszewski K., Pamiętniki moje, Wyd. R. Bender, W. 1987; Radykalni demokraci polscy. Wybór pism i dokumentów, Wyd. F. Romaniukowa, W. 1960; W kręgu wielkich wygnańców, 1848–1895, Wyd. J. W. Borejsza, W. 1963; Zajcev S., Minuvšie gody, Pet. 1908 XI 86–7; Zjednoczenie Emigracji Pol.; – „Głos Wolny” (Londyn) 1869 nr 193/194 s. 782; „Niepodległość” (Paryż–Zurych) 1869 nr 66, 73, 82, 102, 108–109, 119–120, 125–126; „Rzeczpospolita” (Genewa) 1869 nr 21 s. 15; – B. Narod.: rkp. 9611, 9627, 9637 (spuścizna J. Hauke-Bosaka); Gosudarstvennyj archiv Rossijskoj Federacii w Moskwie: Dep. Policji, 1881, III op. 1 vol. 1567 (mf.); – Informacje Anny Brus z W.
Halina Florkowska-Frančić