Gorzeński Augustyn h. Nałęcz (zm. 1816), generał, senator. Był synem Antoniego, chorążego kaliskiego (następnie poznańskiego), i Ludwiki z Błeszczyńskich, kasztelanki bydgoskiej, a damy austriackiego Krzyża Gwiaździstego, co przy majątku i starannym wychowaniu ułatwiło G-emu dworską karierę. Zyskał też z bratem stryjecznym, późniejszym arcybiskupem Tymoteuszem, pruski tytuł hrabiowski w r. 1774. Zawdzięczał go małżeństwu z Aleksandrą Skórzewską, córką słynnej przyjaciółki Fryderyka II, jak i polityce werbowania przez króla pruskiego stronników w Polsce. 23 VI 1767 r. G. podpisał wraz z ojcem akt konfederacji radomskiej. Po śmierci ojca odziedziczył Dobrzycę (k. Krotoszyna) i tradycyjne w woj. poznańskim wpływy; z tego powodu jak i dzięki koligacjom oraz majątkowi żony zwrócił na siebie uwagę i zyskał względy Stanisława Augusta. Wkrótce nabył rotmistrzostwo kawalerii narodowej (1778), co było tylko lokatą kapitału, bo ani wykształcenia wojskowego, ani animuszu nie posiadał, ale zyskiwał możność, z czasem fikcyjną, tę rangę zamienić na stopień generała-majora i wejść w służbę u dworu. Dzięki ustosunkowaniu i układności nadawał się do wszelkich godności ziemskich i postępował ze stolnika (1782) na chorążego (1787) i podkomorzego (1788), a nawet był od tronu wysunięty na wojewodę poznańskiego (1792). Nie uznany został jednak przez konfederację targowicką. Był posłem poznańskim w l. 1778, 1780, 1782, 1786 i na Sejm Czteroletni. Na sejmie 1782 r. zabierał głos parokrotnie, zwłaszcza wtedy, gdy wytoczono sprawę biskupa Sołtyka. W imieniu posłów poznańskich dowodził, że postępowanie było zgodne z prawem kanonicznym, a konieczne w obronie spokoju i bezpieczeństwa publicznego, zaś prawo kardynalne neminem captivabimus nie może przecież odnosić się do chorych umysłowo. Ujął się też za Radą Nieustającą, która nie przekroczyła w tym przypadku swoich kompetencji, czym sobie zaskarbił łaskę królewską. Wcześniej już został szambelanem (1780) i dostał Order Św. Stanisława (1782), a następnie podkomorstwo poznańskie i wstęgę Orła Białego (1791). Na sejmie 1786 r. bronił regulaminu wojskowego opracowanego przez Komarzewskiego przed atakami opozycji hetmańskiej. Na tymże sejmie delegowany do egzaminowania czynności Rady Nieustającej zdał (23 X) korzystną relację z jej działalności przed Stanami Rzpltej.
Za Sejmu Czteroletniego rola jego poselska była skromna, znaczenie natomiast zyskał jako generał-adiutant (1788) przy boku króla po J. Komarzewskim, który został obalony wraz z departamentem wojskowym (18 XII 1788). Następcą mianowany został G. po części zapewne dlatego, że miał za co odkupić rangę, ale głównie może ze względu, że mile widziany w sejmie, nadawał się na pośrednika w porozumiewaniu się z wybraną przezeń Komisją Wojskową, która objęła władzę nad istniejącą i mającą powstać siłą zbrojną. G. będąc nadto szefem 1. regimentu piechoty i komendantem gwardii, a nie mając ani wykształcenia, ani doświadczenia w tej dziedzinie, z czego zdawał sobie sprawę, ograniczał się do kierownictwa kancelarią. Lecz brak znajomości środowiska, a zwłaszcza talentów politycznych sprawiły, że nie umiał sprostać sprawom zarówno wielkiej wagi, jak i poufnym.
Chociaż G. współdziałał w «rewolucji» 3 Maja, należał do Tow. Przyjaciół Konstytucji i miał zlecone zjednywać dla niej sejmiki wielkopolskie, nie potrafił wiele zdziałać dla jej obrony przed zagrożeniem od zewnątrz. Był lekceważony jako wojskowy. Hetman Branicki, knując zamach stanu podczas limity sejmowej, miał mówić: «Teraz jest pora robić, kiedy się wszyscy rozjechali… komenda przy G-m, Kołłątaj ksiądz». Ta nieudolność generała-lejtnanta najjaskrawiej przejawiła się podczas kampanii 1792 r. Zresztą nie pokładając nadziei w broni, podporządkował się polityce króla. W polityce wyręczała go żona, która będąc zresztą tylko echem panujących nastrojów, wzywała, aby odżegnać się od Targowicy i liczyć na własne siły. G. króla nie opuścił i wziąwszy wynagrodzenie za pułk swego imienia, został przy królu jako adiutant. Jemu też przypadła misja zahamowania i pokrzyżowania planów Dąbrowskiego dalszej walki. G. towarzyszył królowi do Grodna i sekundował na ostatnim sejmie.
W czasie powstania kościuszkowskiego G. znalazł się jak król w nader drażliwej sytuacji, mimo że należał do nielicznych z głośniejszych osobistości, którzy podpisali akces do powstania w dniu 19 IV. Kiedy Kościuszko zażądał relacji, jak zachowali się w tych okolicznościach przytomni w stolicy oficerowie, a m. i. G., odwołali się oni do jej komendanta, Mokronowskiego, o «atest», że «nie byli 17 i 18 nieczynni» i że byli po stronie ludu i insurekcji. Wcześniej już, zanim doszły Naczelnika jakieś oskarżenia, szukał G. pojednania z opinią, w czym może pomocny był Wybicki, jako członek Rządu Tymczasowego. Rada Wojenna zanotowała w protokole sesji z 24 IV jego ofiarę srebra, a 23 V podała do wiadomości publicznej, że G. zobowiązał się zwrócić sumę 142 654 zł, którą częściowo pobrał w okresie Targowicy za pełnione funkcje wojskowe. Ostatecznie po niejakich wahaniach Naczelnik patentem z 1 VI mianował go znowu generałem, może przy staraniach żony, która jako «cnotliwa obywatelka» cieszyła się względami czołowych ludzi insurekcji. Z końcem kwietnia Rada Zastępcza Tymczasowa wysłała na Litwę G-ego i J. N. Horaina, zaopatrzonych w instrukcje i listy, dla porozumienia się z tamtejszymi insurgentami co do dalszych poczynań. 20 V G. i Horain przedłożyli raporty o komendantach na Litwie, o gwałtownych potrzebach wojska litewskiego i przywieźli raport gen. Chlewińskiego o nieufności niektórych podkomendnych wobec Jasińskiego. Po zajściach warszawskich 28 VI G. znalazł się w obozie Kościuszki, pilnując tu interesów króla. Przynajmniej od końca lipca pełnił tam obowiązki generała dyżurnego. Na to, iż G. nie garnął się do akcji powstańczej, nie bez wpływu była niechęć do narażenia się na represje, gdy przecież zaledwie rok temu jako pan na Dobrzycy złożył przysięgę poddańczą Fryderykowi Wilhelmowi. Wystąpił dopiero w ostatnim akcie tragedii już po upadku Pragi. Z cofającą się armią znalazł się w obozie pod Drzewicą, gdy 12 XI pułkownik ros. Kamenow przybył z warunkami kapitulacji. Wtedy Wawrzecki skierował G-ego do króla z prośbą o pośrednictwo w układach. Ten go zwrócił do Suworowa i z nim G. petraktacje prowadził i doprowadził do ustalenia warunków kapitulacji. W stolicy dogoniła go wieść, że Wawrzecki i generałowie Dąbrowski, Niesiołowski, Giełgud i Giedroyć są traktowani jak jeńcy. Wtedy G. wystosował notę do Suworowa (26 XI), protestując przeciw niedotrzymaniu warunków kapitulacji i przedstawiając swoją rolę w tych wypadkach. 3 XII odebrał odpowiedź bez daty i bez podpisu z krótkim objaśnieniem, że konieczne było takie rozwiązanie, a w szczególności żądanie rewersów lojalności względem Rosji G. nie naraził się tym wystąpieniem; Suworow wstawił się za nim u gen. Favrata, tłumacząc, że G. zapewne przez omyłkę znalazł się na liście oficerów wplątanych w insurekcję, a posiadających majętności pod berłem pruskim. Wierny królowi G. towarzyszył mu jeszcze w r. 1795 do Grodna. I później za pośrednictwem Repnina oboje Gorzeńscy znosili się ze Stanisławem Augustem także po jego abdykacji.
G. osiadł po śmierci króla w Dobrzycy i tutaj rozwijał działalność gospodarczą; pochłonęły go sprawy dziedzicznego miasteczka i przyległych majątków, związane z wymaganiami administracji pruskiej. Zajął się w tym czasie przebudową swej rezydencji. W tych latach powstały, według planów architekty Zawadzkiego, pałace: w Lubostroniu Fryderyka Skórzewskiego i w Dobrzycy Gorzeńskich. G., dygnitarz masoński, prawdopodobnie sam zaprojektował swą nową rezydencję przypominającą w swym kształcie symboliczną węgielnicę. Tutaj zapewne zbierali się u niego bracia lożowi, jeszcze przed utworzeniem Wielkiego Wschodu Narodowego, do którego G. należał od r. 1811.
G. wystrzegał się narażania przez stosunki z emigracją legionową. Nawiązał je przecież z Wybickim, skoro ten osiedlił się we Wrocławiu. Łączyło go z nim powinowactwo przez żonę i dawna zażyłość. Jemu też bodaj miał zawdzięczać rekomendację do władz insurekcyjnych za wkroczeniem Francuzów. W r. 1807 Wybicki wysunął go do Wydziału Wojskowego przy Dąbrowskim, następnie został G. prezesem kamery departamentu poznańskiego. W miesiąc później dyrektor wojny ks. Józef wskazał go jako odpowiedniego na komendanta kadetów, gdy Stanisław Potocki nie podjął się tego obowiązku. 10 VI Komisja wyraziła mu swe zadowolenie «z chwalebnego» przezeń «urzędu sprawowania», a pod koniec sierpnia 1807 r. mianowała go komisarzem do przeprowadzenia drogi wojskowej, handlowej i pocztowej między Księstwem a Saksonią. Pracę tę podjął G. wespół z marszałkiem Soultem i delegatami: saskim i pruskim. Mianowany kasztelanem, powoływany był do funkcji reprezentacyjnych. W styczniu 1809 r. wszedł do Komisji dla ułożenia się z pełnomocnikami dłużników sum bajońskich. W Król. Kongres. postąpił na senatora-wojewodę, ale 5 VI 1816 r. zakończył życie w Warszawie. Zszedł ze świata bezpotomnie. Pochowany w Dobrzycy.
Estreicher; Enc. Org.; W. Enc. Ilustr.; Boniecki; Żychliński, I 234; Łoza S., Kawalerowie Orderu Św. Stanisława 1765–1873, W. 1925; tenże, Słownik architektów; Słow. Geogr. (Dobrzyca); – Dembiński B., Polska na przełomie, Lw. 1930; Dihm J., Trzeci Maj, Kr. 1931; Kalinka W., Sejm Czteroletni, Lw. 1884–6 I 356, 490, II 577; Kieniewicz S., Ignacy Działyński, Kórnik 1930; Komarzewski J., Coup d’oeil rapide sur les causes de la décadence de la Pologne, Paryż 1807 s. 223; Konopczyński W., Konfederacja barska, W. 1936–38; Kraszewski J. I., Polska w czasie trzech rozbiorów, W. 1902 II 347, III 647–8; Łukaszewicz W., Targowica i powstanie kościuszkowskie, W. 1953; Małachowski-Łempicki S., Wykaz pol. lóż wolnomularskich, „Arch. Kom. Hist. PAU” T. 14: 1930; Mann Z., Stanisław August na sejmie ostatnim, W. 1938; Mościcki H., Dzieje porozbiorowe Litwy i Rusi, Wil. 1913 I; tenże, Generał Jasiński i powstanie kościuszkowskie na Litwie, W. 1917; Rostworowski E., Sprawa aukcji wojska na tle sytuacji politycznej przed Sejmem Czteroletnim, W. 1957; Skałkowski A., J. H. Dąbrowski, Kr. 1904; tenże, o cześć imienia polskiego, Lw. 1908; tenże, Tow. Przyj. Konstytucji, P. 1930; tenże, Z dziejów insurekcji 1794 r., W. 1926; Smoleński W., Konfederacja targowicka, Kr. 1903; tenże, Ostatni rok Sejmu Czteroletniego, Kr. 1896; Staszewski J., Organizacja dywizji poznańskiej w 1806 r., „Roczniki Hist.” 1933; Stryjeński T., Pałace wiejskie i dwory z czasów saskich, Stanisława Augusta i Ks. Warsz., W. 1929; Tokarz W., Insurekcja warszawska, Lw. 1934; Warschauer A., Die städt. Archive in der Provinz Posen, Leipzig 1901; – Akty powstania Kościuszki; Arch. Wybickiego, I, II; Instrukcje i depesze rezydentów francuskich, Wyd. M. Handelsman, Kr. 1914 II; Kosmowski St., Pamiętniki, P. 1860; Materiały do dziejów Komisji Rządzącej z r. 1807, Wyd. M. Rostworowski, Kr. 1918; – AGAD: Zbiór Popielów 69 k. 15; B. Ossol.: rkp. 4192; Zapiski metrykalne parafii margonińskiej i dobrzyckiej.
Adam M. Skałkowski