Świdziński Henryk (1904—1969), geolog, kartograf, profesor Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie.
Ur. 8 IX w Strzyżowie (pow. hrubieszowski), był synem Januarego (1871—1943), chemika cukrownika, od r. 1912 dyrektora cukrowni Dobre na Kujawach i Wożuczyn na Lubelszczyźnie, wicestarosty w Skierniewicach (1919—20), dyrektora fabryki «Marmury Kieleckie» w Kielcach (1921—4) i od października 1924 pracownika dyrekcji Państw. Monopolu Spirytusowego w Warszawie, oraz Marii Wołk-Łaniewskiej (1871—1959). Miał braci Witolda (1900—1976), inżyniera elektryka, podczas drugiej wojny światowej w Wielkiej Brytanii oficera technicznego w obsłudze naziemnej RAF, po wojnie pozostałego na emigracji tamże, i Władysława (1908—1987), inżyniera rolnictwa, docenta Inst. Ekonomiki i Organizacji Rolnictwa Wyższej Szkoły Rolniczej we Wrocławiu.
Od r. 1916 uczył się Ś. w szkołach średnich we Włocławku i Skierniewicach oraz Gimnazjum Matematyczno-Przyrodniczym im. Jana Śniadeckiego w Kielcach, gdzie w r. 1922 zdał maturę. T.r. podjął studia na Wydz. Filozoficznym Uniw. Warsz., specjalizując się w geologii i geografii fizycznej pod kierunkiem Jana Lewińskiego, Romana Kozłowskiego i Stanisława Lencewicza. Zainspirowany przez Lewińskiego, już w czasie studiów prowadził w l. 1925—7 prace terenowe w celu rozpoznania warstw formacji jurajskiej oraz opracowania stratygrafii i tektoniki rejonu między Małogoszczą a Czarną Nidą. Zainteresował się też obszarem karpackim, który penetrował w l. 1927 i 1928. W styczniu 1928 został starszym asystentem przy Katedrze Geologii u Lewińskiego. Na podstawie napisanej pod jego kierunkiem pracy Utwory jurajskie między Małogoszczą a Czarną Nidą na zachodnim zboczu Gór Świętokrzyskich („Spraw. Państw. Inst. Geol.” T. 6: 1931 z. 4) doktoryzował się w lutym 1929. Dn. 30 VI t.r. zakończył asystenturę i od sierpnia odbywał służbę wojskową, najpierw w Szkole Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu, a od lipca do września 1930 jako plutonowy podchorąży w 27. p. ułanów. Dn. 1 XII t.r. został stałym pracownikiem Państw. Inst. Geologicznego w Warszawie jako geolog-asystent Wydz. Naftowego. Równocześnie w l. 1932 i 1933 pełnił obowiązki asystenta przy Katedrze Paleontologii Uniw. Warsz. Od r. 1933 ze Stanisławem Weignerem, a po jego śmierci w r. 1935 samodzielnie redagował wielką mapę przeglądową Karpat od Borysławia po Dunajec (wyd. w r. 1958 jako „Mapa Geologiczna Karpat”). Z zakresu geologii Karpat opublikował syntezę Uwagi o budowie Karpat fliszowych („Spraw. Państw. Inst. Geol.” T. 8: 1934 z. 1), w której wyjaśnił sprawę płaszczowiny magurskiej oraz jej stosunku do przedpola i Pienińskiego Pasa Skałkowego. Na podstawie tej pracy habilitował się w r. 1937 na Uniw. Warsz., po czym w r. akad. 1938/9 prowadził tam wykłady z geologii złóż naftowych. W Państw. Inst. Geologicznym był od r. 1937 kierownikiem sekcji karpackiej i kartografii w Wydz. Geologii Regionalnej, a w r.n. objął kierownictwo Pracowni Kartograficznej i został redaktorem wydawnictw kartograficznych Instytutu. Odbył podróże naukowe do Czechosłowacji (1933), Jugosławii i Rumunii (1935) oraz do Francji (Bretania, 1937). Był członkiem Polskiego Tow. Geologicznego (od r. 1928) i powstałego w r. 1932 Tow. Muzeum Ziemi.
Po wybuchu drugiej wojny światowej, nie będąc zmobilizowany, zgłosił się Ś. we wrześniu 1939 do pułku zapasowego w Łukowie, ale nie wziął udziału w walkach i w październiku t.r. wrócił do Warszawy. W czasie okupacji niemieckiej pracował nadal w Inst. Geologicznym, funkcjonującym wtedy pod zarządem warszawskiej filii Amt für Bodenforschung w Krakowie; przyczynił się do zabezpieczenia instytutowych materiałów i zbiorów. Po wybuchu powstania warszawskiego 1944 r. został we wrześniu t.r. wraz z innymi pracownikami Instytutu wywieziony do obozu pracy w Halle an der Saale. Udało mu się stamtąd wydostać i przez Wrocław przybył do Krakowa.
Po wyzwoleniu Krakowa w styczniu 1945 spod okupacji niemieckiej organizował Ś. od 1 II t.r., pod kierunkiem ostatniego przedwojennego dyrektora Karola Bohdanowicza, Państw. Inst. Geologiczny z siedzibą w Krakowie. Jesienią 1946 przeniesiono jego centralę do Warszawy; Ś. do 31 XII 1949 był kierownikiem placówki krakowskiej i naczelnikiem Wydz. Geologii Regionalnej. Na podstawie zgromadzonych przed wojną materiałów opublikował Słownik stratygraficzny północnych Karpat fliszowych („Biul. Państw. Inst. Geol.” 1947 nr 37), wydany w biuletynie Instytutu rok później w języku angielskim; była to w Polsce pierwsza praca obejmująca całość wiadomości o budowie tej części Karpat fliszowych. W l. 1948—51 wykładał geologię złóż węgla kamiennego i ropy naftowej na UJ i równocześnie od 1 IX 1948 prowadził wykłady zlecone z kartografii geologicznej na Wydz. Geologiczno-Mierniczym Akad. Górn. (od r. 1949 AGH). Dn. 1 IX 1949 został tam zatrudniony jako profesor nadzwycz. i objął Katedrę Geologii Ogólnej II, przekształconą w r. 1951 w Zakł. Kartowania Geologicznego w ramach Katedry Geologii, kierowanej przez Walerego Goetla. Od r. 1949 wykładał geologię podstawową i surowcową. Był organizatorem i pierwszym dziekanem (w r. akad. 1951/2) Wydz. Geologiczno-Poszukiwawczego. W czerwcu 1957 otrzymał tytuł profesora zwycz. i po przejściu Goetla na emeryturę w r. 1960 objął kierownictwo Katedry Geologii. Dodatkowo od stycznia 1967 kierował krakowską Pracownią i Muz. Geologii Młodych Struktur należących do Zakł. Nauk Geologicznych PAN w Warszawie.
Kontynuując swe przedwojenne badania, opracował Ś. tektonikę wschodniej części Karpat polskich (Karpaty fliszowe między Dunajcem a Sanem) dla wydawanej przez Polskie Tow. Geologiczne serii „Regionalna Geologia Polski” (Kr. 1953 I cz. 2 Karpaty). W pracy Sur la forme structurale de la Zone des Klippes Pienines des Karpates („Bulletin de l’Académie Polonaise des Sciences. Série des Sciences Géologiques et Géographiques” Vol. 10: 1962 nr 3) zajął oryginalne stanowisko, że obszar pienińskiego pasa skałkowego wykazuje charakter szczelinowy o typie megabrekcji tektonicznej (skała zlepiona z odłamków spojonych w procesach hydrochemicznych). Interesował się też złożami gazu ziemnego i ropy naftowej w Polsce (m.in. Wiercenie poszukiwawcze w Lipnicy koło Jasła, „Nafta” 1946 nr 2 i Gazy ziemne w Bieśniku koło Gorlic, tamże 1946 nr 5) oraz polskimi wodami mineralnymi (m.in. Wody mineralne Polski jako surowiec, „Zesz. Nauk. AGH” 1967 nr 139 z. 11 specjalny). Szczególnie interesował się Krynicą, gdzie jako uznany specjalista w dziedzinie geologii uzdrowiskowej i balneologii był doradcą naukowym Przedsiębiorstwa Państw. «Uzdrowisko Krynica», dla którego zaprojektował dwa wiercenia nowych ujęć wód mineralnych: Zuber III (1951) i Zuber IV (1966). Problematyce tej poświęcił też ostatnie prace, m.in. Geologia i wody mineralne Krynicy (W. 1971). Ogółem był autorem lub współautorem ok. stu rozpraw dotyczących głównie stratygrafii, geologii Karpat oraz geologii surowcowej i inżynierskiej. Był promotorem jedenastu prac magisterskich oraz ośmiu przewodów doktorskich; do jego uczniów należeli późniejsi profesorowie: Kazimierz Chmura, Stanisław Franciszek Jucha i Janusz Kotlarczyk.
Ś. należał do różnych gremiów naukowych, m.in. był od r. 1946 członkiem korespondentem Tow. Naukowego Warszawskiego. W r. 1965 został członkiem korespondentem PAN, potem w l. 1968—9 był członkiem Prezydium Akademii oraz zastępcą sekretarza naukowego jej oddz. krakowskiego. Działał też w Komitecie Geologicznym i Komisji Nauk Geologicznych PAN oraz Komisji Głównej Rady Naukowo-Technicznej Centralnego Urzędu Geologii i Polskiego Komitetu ds. Międzynarodowych Kongresów Geologicznych. Od r. 1957 do śmierci przewodniczył Polskiemu Tow. Geologicznemu. Wchodził w skład Zarządu Głównego Polskiego Tow. Przyrodników im. Kopernika. Československá Společnost pro Mineralogie a Geologie wyróżniła go członkostwem honorowym (1958), a w r. 1960 Geologische Gesellschaft w Wiedniu. Wielokrotnie reprezentował polską naukę za granicą, m.in. na Międzynarodowych Kongresach Geologicznych w Londynie (1948) i Pradze (1968), Międzynarodowej Konferencji Mezozoicznej w Budapeszcie (1959) i Międzynarodowym Kolokwium Jurajskim w Luxemburgu — Nancy (1967). Przewodniczył w r. 1958 polskiej misji hydrogeologicznej do Chin i Mongolii, a ze Stanisławem Wdowiarzem organizował w r. 1965 prace poszukiwawczo-naftowe w Maroku. W maju 1969 wyjechał na Krym, gdzie prowadził badania porównawcze karpackich i krymskich osadów fliszowych. Tam zmarł 23 VI 1969 w miejscowości Naucznoje pod Symferopolem, został pochowany 1 VII w Krakowie na cmentarzu Salwatorskim (sektor SC4 rząd B). Był odznaczony m.in. Złotym Krzyżem Zasługi (1956) oraz Medalem 10-lecia Polski Ludowej (1955) i Medalem KEN.
W zawartym w r. 1931 małżeństwie z Lucyną Radomską (1905—1985), magister geografii, autorką m.in. książki „Zatopione doliny. Walka z powodzią i budowa zbiorników wodnych” (W. 1954), Ś. nie miał dzieci.
Zarząd Główny Polskiego Tow. Geologicznego ustanowił w r. 1970 coroczną nagrodę naukową imienia Ś-ego. Jego imieniem nazwano ulice w Krynicy i Krakowie. Nazwę «Henryk» nadano na jego cześć wodzie mineralnej i jej źródłu (ujęcie W—11) w Wysowej-Zdroju. W r. 1998 otrzymała też jego imię (odkryta przez Ś-ego w r. 1938) mofeta, czyli chłodny wyziew gazów na terenach powulkanicznych, w Złockiem koło Muszyny.
Adamczewski J., Mała encyklopedia Krakowa, Kr. 1996; Bibliografia publikacji pracowników Akademii Górniczo-Hutniczej z lat 1919—1958, Kr. 1960; toż za l. 1959—67, Kr. 1969; Biogramy uczonych pol., Cz. 7; Członkowie Polskiej Akademii Nauk. Informator, Wr. 1984; Fleszarowa, Bibliogr. geol., cz. 1; PSB (Lewiński Jan); Słown. techników, XXI (fot.); Śródka, Uczeni pol., IV (fot.); — Dzieje Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, Wr. 2011 s. 696 (dot. brata, Władysława); Maślankiewicz K., Pięćdziesięciolecie Polskiego Towarzystwa Geologicznego 1921—1971, „Roczn. Pol. Tow. Geol.” T. 41: 1971 z. 1 s. 14; Wielka Księga 85-lecia Akademii Górniczo-Hutniczej, Gliwice 2004 s. 367; Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Akademii Górniczo-Hutniczej, Kr. 2001 s. 23 (fot.); Z dziejów Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie w latach 1919—1967, Kr. 1970; — Księga adresowa przemysłu fabrycznego w Królestwie Polskim na rok 1906, W. 1905 poz. 2393; Przemysł fabryczny w Królestwie Polskim, W. 1908 poz. 2203; — „Problemy Zagospodarowania Ziem Górskich” 1989 z. 29 (dot. brata, Władysława); „Roczn. Tow. Nauk. Warsz.” R. 39: 1946 s. 78—80 (częściowa bibliogr. prac); — Nekrologi i wspomnienia pośmiertne: „Czas. Geogr.” T. 41: 1970 z. 2 s. 269—70 (H. Teisseyre, fot.), „Dzien. Pol.” 1969 nr 153, 154, „Nauka Pol.” R. 18: 1970 nr 4 s. 171—3 (M. Książkiewicz), „Przegl. Geol.” R. 18: 1970 nr 3 s. 136—9 (Z. Maślankiewiczowa, fot.), „Roczn. Pol. Tow. Geol.” T. 40: 1970 (1971) z. 3—4 s. 459—77 (bibliogr. prac, fot.), „Trybuna Ludu” 1969 nr 173, 178, „Wiad. Naftowe” 1969 nr 11 s. 264 (fot.), „Życie Warszawy” 1969 nr 152; — Arch. AGH: Teczka osobowa; Arch. Nauki PAN i PAU w Kr.: sygn. K III—81 (spuścizna); CAW: sygn. TAP 1390/68/49 (teczka personalna); Gosudarstvennyj archiv Rossijskoj Federacii w Moskwie: F. 102 spr. 783; Parafia rzymskokatol. p. wezw. św. Jacka i Matki Bożej Różańcowej w Horodle: Akt chrztu; — Mater. dot. rodziny Świdzińskich w posiadaniu T. Kruszewskiego z Wr.; — Informacje bratanicy, Patricii Fry z Wielkiej Brytanii.
Jerzy Krawczyk