INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Edward Jerzy Stachura     

Edward Jerzy Stachura  

 
 
1937-08-18 - między 20 a 24 lipca 1979
Biogram został opublikowany w 2002 r. w XLI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Stachura Edward Jerzy, imiona metrykalne: Jerzy Edward, zmiana urzędowa kolejności imion w r. 1974, pseud.: Sted, Michał Kątny (1937–1979), poeta, prozaik, tłumacz. Ur. 18 VIII w Charvieu (dep. Isère) we Francji. Był synem Stanisława i Jadwigi ze Stępkowskich, emigrantów zarobkowych. Dzieciństwo wraz z rodzeństwem: Ryszardem, Elżbietą i Janem spędził w wielonarodowościowym osiedlu robotniczym Reveil. Uczęszczał do szkoły francuskiej, uczył się także języka polskiego w szkole zorganizowanej przez polskiego konsula.

W listopadzie 1948 przyjechał S. z rodzicami do Polski; osiedlili się w Łazieńcu (osiedle w Aleksandrowie Kujawskim, miejsce pochodzenia matki). S. rozpoczął naukę w czwartej klasie Szkoły Podstawowej nr 2 w Aleksandrowie, skończył ją w r. 1952. Następnie uczęszczał do liceum ogólnokształcącego w Ciechocinku, od r. 1955 – w Gdyni, gdzie w r.n. zdał maturę. Debiutował wierszami ogłoszonymi w czasopiśmie „Kontrasty” (1956 nr 5: Brudny pijak…, Tępymi nożami… i Przestroga), należał także do gdańskiej grupy poetyckiej «Kontrasty». W dzieciństwie wykazywał się uzdolnieniami plastycznymi, jednakże próba podjęcia studiów na Wydz. Malarstwa w Państw. Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Sopocie skończyła się niepowodzeniem. Zapisał się więc jako wolny słuchacz na Wydz. Sztuk Plastycznych Uniw. Mikołaja Kopernika w Toruniu; był wówczas członkiem Klubu Młodych Twórców przy Uniw. Mikołaja Kopernika i grupy poetyckiej «Helikon». W r. akad. 1957/8 rozpoczął studia romanistyczne na KUL-u, przerwał je po pierwszym semestrze; w r.n. zdał ponownie egzamin wstępny, studia zakończył po drugim semestrze. W r. 1958 ogłosił opowiadanie Najlepszy człowiek świata w „Tygodniku Powszechnym” (nr 3); był to jego debiut prozatorski. Od t.r. fragmenty prozy i wiersze publikował, m.in. w „Twórczości”, „Nowej Kulturze”, „Współczesności”, „Odrze”, „Kamenie”.

W r. 1960 przeniósł się S. do Warszawy, ponownie podjął studia romanistyczne, tym razem na Uniw. Warsz. Dn. 26 VI 1965 uzyskał magisterium na podstawie pracy Situation d’Henri Michaux. W l. 1960–2 należał do Orientacji Poetyckiej «Hybrydy». Wr. 1961 otrzymał Nagrodę Poetycką Młodych Klubu «Hybrydy» i Warszawskiego Klubu Twórczego Młodych. Książkowym debiutem S-y był tom opowiadań Jeden dzień (W. 1962), entuzjastycznie przyjęty m.in. przez Jarosława Iwaszkiewicza („Życie Warszawy” 1963 nr 304) i Wilhelma Macha („Nowa Kultura” 1963 nr 14). W r. 1963 wydał tomik poezji pt. Dużo ognia (W.); dn. 7 III t.r. został przyjęty do Związku Literatów Polskich (ZLP). W r. 1966 ogłosił S. drugi tom opowiadań pt. Falując na wietrze, za który otrzymał Nagrodę Stow. Księgarzy Polskich (wspólnie z Andrzejem Brychtem). Recenzenci podkreślali osobliwą naiwność, łagodną melancholię tej prozy i model życzliwego światu bohatera (m.in. Julian Przyboś, „Życie Warszawy” 1966 nr 182). Pojawiały się również recenzje krytyczne zarzucające autorowi pozerstwo i stereotypy językowe. W tym czasie S. zaczął prowadzić (za radą Leopolda Buczkowskiego, którego uważał za swego mistrza) dziennik (fragmenty pt. Miłość czyli życie, śmierć i zmartwychwstanie Michała Kątnego zaśpiewana, wypłakana i w niebo wzięta przez edwarda stachurę, tekst S-y – jako tytuł – wprowadził K. Rutkowski w t. 5 Poezji i prozy); obok materiału ściśle literackiego zawierał prywatne notatki, cytaty, zasłyszane rozmowy spisywane w językach: polskim, francuskim, hiszpańskim, angielskim. W r. 1968 wyszły poematy: Przystępuję do ciebie (W.) i Po ogrodzie niech hula szarańcza, który przyniósł S-rze w r. 1969 Nagrodę im. Stanisława Piętaka. S. negował obowiązujące konwencje literackie, posługiwał się – tak w poezji, jak i w prozie – językiem bliskim polszczyźnie mówionej, o wysokim stopniu zrytmizowania, nacechowanym archaizmami, kolokwializmami, regionalizmami i neologizmami. Ta świadoma modyfikacja języka miała służyć uchwyceniu sensualnej istoty przeżyć. W jego utworach dominują zespoły wariantowo przetwarzanych motywów: obsesji związanych z przedwczesną śmiercią, dojmującego poczucia samotności, cierpienia, wyobcowania «człowieka w drodze», lęku przed zagładą wartości. Tej wizji świata, inspirowanej przez filozofię egzystencjalizmu, towarzyszy zachwyt naturą.

S. wiele podróżował, bycie w drodze było jego sposobem życia. W 2. poł. 1964 wyjechał do Francji i Szwajcarii, w maju 1966 – do Jugosławii. Od 13 V 1969 do 18 III 1970 przebywał na stypendium rządu meksykańskiego i Universidad Nacional Autónoma de Mexico w Meksyku, gdzie studiował literaturę południowoamerykańską, język hiszpański, historię i kulturę Majów; zawarł wtedy znajomość z Ryszardem Kapuścińskim. W r. 1969 ukazała się (W.) pierwsza powieść S-y pt. Cała jaskrawość (pracę nad nią zaczął w r. 1966), osadzona w realiach z jego życia (praca sezonowa z poetą Wincentym Różańskim przy oczyszczaniu stawu w parku zdrojowym w Ciechocinku) z autentycznymi – z kręgu pisarza – postaciami. W Meksyku S. pisał kolejną powieść pt. Siekierezada albo zima leśnych ludzi (W. 1971; materiały do niej zbierał już od r. 1967). Skąpa fabuła Siekierezady, podobnie jak Całej jaskrawości, osnuta była na wydarzeniach z życia S-y: pracy sezonowej przy wyrębie lasu w Kotli (Hopli) i stała się pretekstem do refleksji narratora, samotnika poszukującego własnej tożsamości, o miłości i przemijaniu. W warstwie realistycznej powieść ujawniała duży zmysł obserwacji, umiejętność konstruowania dialogów, poczucie humoru. Za Siekierezadę otrzymał w r. 1971 po raz drugi Nagrodę im. Stanisława Piętaka. W obu powieściach, posługując się narracją w pierwszej osobie, S. formułował swój program intensywnego przeżywania świata w każdym jego przejawie, walki z czasem, odpowiedzialności za słowo. Takie pisanie miało stanowić antidotum na cierpienie, lęk przed śmiercią, nicością i samo stawało się jedną z czynności życiowych («życiopisaniem» wg H. Berezy).

Po powrocie z Meksyku w sierpniu 1970 był S. w stanie silnej depresji wynikającej z powikłań w życiu osobistym. Pojawiły się wtedy sygnały obsesji samobójczej. Od r. 1971 bardzo wiele podróżował po kraju. T.r. odbył też kolejną podróż zagraniczną na trasie Damaszek – Bejrut – Rzym – Praga, po krótkiej przerwie znalazł się w Kopenhadze i Oslo, skąd wrócił w kwietniu 1972. T.r. doszło do rozwodu S-y, śmierci jego ojca i «ojca przybranego» Rafała Urbana, śląskiego gawędziarza, któremu poświęcił Piosenkę dla Rafała Urbana, napisaną w Meksyku. W maju i czerwcu 1973 przebywał kolejny raz w Norwegii; w Oslo poznał Andrzeja Moszczyńskiego, architekta, fizyka i filozofa, który wywarł duży wpływ na jego twórczość. Poza Moszczyńskim do takich osób należeli, m.in. Barbara Czochralska, biolog, i M. Deguy, poeta francuski. W 2. poł. 1973 wyjechał S. do Genewy, by odebrać, przyznaną w r. 1972 Nagrodę Fundacji Kościelskich «za twórczość powieściopisarska». Stamtąd pojechał do Francji. T.r. pojawiły się Piosenki (W.) S-y, pisane nieregularnie, w różnych okresach życia. Teksty te, które wykonywał przy akompaniamencie gitary, jako wiersze uznane zostały przez krytyków za słabe artystycznie; sam przywiązywał do nich duże znaczenie. W tym czasie zaczął z myślą o sobie używać zarówno w korespondencji, jak i w twórczości literackiej, miana Michał Kątny (postać tę wprowadził w końcowych partiach Siekierezady).

S. trudnił się również przekładami. Jego debiutem translatorskim były dwie miniatury prozatorskie Ch. Baudelaire’a z cyklu „Paryski spleen” („Głos Uczelni” 1958 nr 1, pismo Uniw. Mikołaja Kopernika). Był doskonale oczytany w prozie iberoamerykańskiej. Tłumaczył m.in. opowiadania J. C. Onettiego, fragmenty „Stu lat samotności” i opowiadania G. G. Marqueza, opowiadania z tomu „Ostatnia runda” J. Cortazara, wiersze J. L. Borgesa (swoje kłopoty z ich publikacją opisał w Historii pewnego przekładu, „Literatura” 1974 nr 12, 16), P. Valery’ego, A. Rimbauda, H. Michaux, M. Deguy’ego.

W sierpniu 1974 wypłynął S. statkiem m/s «Batory» do Stanów Zjednoczonych, Meksyku i Kanady (m.in. Ann Arbor, Detroit, Chicago, Minneapolis). W r.n. wyszła kolejna jego książka pt. Wszystko jest poezja. Opowieść rzeka (W), zbiór przemyśleń o istocie poezji, procesie twórczym i roli poety. Wedle S-y poezja jest przekraczaniem literatury, sposobem życia, siłą, która umożliwia bezpośrednie doznawanie realności świata, autentycznych wartości i przeżyć. Niebawem – z końcem 1975 – opublikował katastroficzny poemat Kropka nad ypsylonem („Twórczość” 1975 nr 12), wprowadzając tu wiele śmiałych eksperymentów artystycznych (groteska, alogiczność, spiętrzenie neologizmów).

Wg niektórych relacji w l. 1975–7 poznał S., prawdopodobnie w Szwajcarii, hinduskiego mistyka J. Krishnamurtiego, co miało wywrzeć silny wpływ na jego życie. W r. 1977 ukazał się przełomowy tom opowiadań S-y pt. Się (W.). Tytułowe opowiadanie kreuje bohatera, który odrzuca przywiązanie człowieka do swego «ja»; wedle S-y egocentryzm jest chorobą, źródłem cierpienia: «Ja umarło na ja. Nie ma ja. Się jest». W r. 1978 ukazał się poemat Missa pagana, o wzniosłym nastroju i humanistycznym przesłaniu (przygotowywał go S. dla sceny, wyd. w: Dużo ognia i tak dalej, P.); utwór ten cieszył się ogromną popularnością wśród czytelników. Od początku r. 1977 do kwietnia 1979 pracował nad utworem (w dwóch częściach) pt. Fabula rasa (rzecz o egoizmie) (Olsztyn 1979) i Fabula rasa (apendyks) („Twórczość” 1979 nr 1); miejsce «ja» zajmuje tu pozaosobowy «człowiek nikt», tożsamy z rzeczywistością (zamiennie «człowiek-wszystko»), wywiedziony z filozofii dalekowschodniej (zen, buddyzm, taoizm). S. nie chciał podpisać Fabula rasa imieniem i nazwiskiem zgodnie z zasadą depersonalizacji narratora. Głosił wówczas koniec literatury, chciał stworzyć «traktat o milczeniu», podjął decyzję o zaprzestaniu pisania. Z tego powodu, 24 IV 1978, wystąpił z ZLP. Fabula rasa wywołała zakłopotanie i duże kontrowersje wśród krytyków: od zdań o niedyspozycji psychicznej autora (Ziemowit Fedecki) po uznanie jej «za jeden z najwybitniejszych utworów w światowej literaturze konfesyjnej» (Andrzej Falkiewicz). W tym samym czasie powstał utwór Oto („Twórczość” 1980 nr 1), na który składają się drobne fragmenty z ksiąg religijnych i filozoficznych myśli judeochrześcijańskiej, buddyjskiej i taoistycznej oraz samego S-y.

Dn. 3 IV 1979 podjął S. próbę samobójczą w Bednarach pod Łowiczem; rzucając się pod pociąg, stracił prawą dłoń. Po operacji i rekonwalescencji przebywał – na własną prośbę – w Szpitalu dla Psychicznie i Nerwowo Chorych w Drewnicy. Stamtąd wrócił do matki do Aleksandrowa Kujawskiego. W maju t.r. prowadził dziennik o dużych walorach artystycznych, wydany pt. Pogodzić się ze światem („Twórczość” 1980 nr 1), świadectwo zmagań pisarza z chorobą. S-ę znaleziono w jego warszawskim mieszkaniu 24 VII 1979; popełnił samobójstwo między 20 VII (data ostatnich zapisków w dzienniku), a 24 VII; pozostawił pożegnalny wiersz List do pozostałych (tytuł pochodzi od wydawców, „Radar” 1979 nr 11). Pogrzeb odbył się 28 VII t.r. na cmentarzu Komunalnym Północnym (Wólka Węglowa) w Warszawie.

W małżeństwie z Zytą Anną Bartkowską (ślub 5 IV 1962, rozwód 27 IX 1972), pisarką (pseud. liter. Zyta Oryszyn), S. dzieci nie miał.

Powieść S-y Siekierezada była tłumaczona na języki: węgierski (przekład I. Kovács, Budapest 1973), słowacki (przekład J. Gazdík, Bratislava 1977), bułgarski (przekład M. Atanasova, Sofija 1980) i czeski (przekład H. Stachová, Praha 1980).

S. stał się postacią kultową polskiej literatury. Dowodem tego było wydanie w r. 1982 jego pism: Poezja i proza (W., Red. H. Bereza, Z. Fedecki, K. Rutkowski, t. 1–5) i trzykrotne ich wznowienie w ciągu pięciu lat. Przyjaciele nazywali go Sted (w zeszycie podróżnym odnotował, że sted po norwesku znaczy miejsce, miasto), a przydomek ten stał się popularny wśród miłośników jego twórczości. Należał w Polsce do prekursorów tzw. kontrkultury. Samotnik, wędrowiec, buntownik, przeciwstawiał obowiązującym normom własne surowe wymagania etyczne: godność, współczucie, zdolność do poświęceń. Po jego śmierci w całej Polsce powstawały kluby poetyckie i organizowano spotkania poświęcone jego poezji. W r. 1979 w warszawskim Teatrze «Stara Prochownia» Wojciech Siemion wyreżyserował parateatralne misterium poetyckie (teatr czytany) pt. „Stachuriada” (26 wieczorów), a przed Zaduszkami 1982 zaprezentowano spektakl „Msza wędrującego” wg S-y w reżyserii Krzysztofa Bukowskiego i wykonaniu Anny Chodakowskiej. Od maja 1987 do marca 1988 otwarta była wystawa poświęcona życiu i twórczości S-y w warszawskim Muz. Literatury im. A. Mickiewicza. S-rze poświęcano tomiki wierszy, stał się jednym z głównych bohaterów powieści Zygmunta Trziszki „Stan skupienia” (W. 1983). W r. 1985 Witold Leszczyński nakręcił film wg Siekierezady z Edwardem Zentarą (Janek Pradera) i Danielem Olbrychskim (Michał Kątny). W r. 1990 powstał film dokumentalny Andrzeja Brzozowskiego o S-rze pt. „Wszystko jest poezja”, a w r. 1999 Nataszy Ziółkowskiej-Kurczuk „Stachury miasto przeklęte” o lubelskim epizodzie w życiu S-y.

 

Pol. Bibliogr. Liter. za l. 1963 i n.; – Literatura XX w., II; Literatura Pol. Enc., II; Współcz. pol. pisarze, VII (błędy, m.in. mylna data śmierci: z 19 na 20 VII); – Baran J., Białe legendy, „Tyg. Kult.” 1986 nr 43; Bereza H., Życiopisanie, w: tenże, Sposób myślenia, W. 1989 I; Borkowska G., Edward Stachura: nie wszystko jest poezją, w: Sporne postaci polskiej literatury współczesnej: następne pokolenie, Red. A. Brodzka, L. Burska, W. 1995; Brach-Czaina J., Jednostka a możliwość innej postaci istnienia: „Inny stan” Stachury, „Twórczość” 1982 nr 5; Buchowski M., Stachura. Biografia i legenda, Opole 1992 (tu liczne fot.); Dąbrowski M., Stachury bohater zbuntowany, „Nowy Wyraz” 1972 nr 4; Falkiewicz A., Nie-Ja Edwarda Stachury, Wr. 1995; Fedecki Z., Moda na Stachurę, w: Kaskaderzy literatury, Red. E. Kobus, Ł. 1986; Januszkiewicz M., Od egzystencjalizmu do mistyki: o prozie Edwarda Stachury, „Pam. Liter.” 1994 z. 4; Pieszczachowicz J., Łagodny buntownik, „Literatura” 1987 nr 4; Rutkowski K., Edward Stachura: próba rozumowanej biografii, „Mies. Liter.” 1981 nr 2 s. 51–8; tenże, Przeciw (w) literaturze: esej o „poezji czynnej” Mirona Białoszewskiego i Edwarda Stachury, Bydgoszcz 1987; Truchlińska B., Światopogląd oniryczny poety: rzecz o Edwardzie Stachurze, „Akcent” 1993 nr 1/2; Trziszka Z., Bóg Stachury, „Mies. Liter.” 1983 nr 11/12; Uszczyńska J., Konstrukcje sobowtórowe w twórczości Edwarda Stachury, „Ruch Liter.” 1991 nr 6; Wójcik M., Człowiek-nikt. Prozatorska twórczość Edwarda Stachury w kontekście buddyzmu zen, Kielce 1998; Zadura B., Wysokie napięcie, „Twórczość” 1983 nr 6; – Anderman J., Człowiek nikt, w: tenże, Fotografie, Kr. 2002 s. 210–14; Kovács I., Opowieść o tłumaczeniu „Siekierezady” Edwarda Stachury, „Twórczość” 1987 nr 1; – „Poezja” 1981 nr 8 (nr poświęcony S-rze); „Twórczość” 1980 nr 1 (nr poświęcony S-rze); – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1979: „Kultura” nr 32 (K. Mętrak), nr 37 ([Słojewski J. Z.] Hamilton), „Mies. Liter.” nr 7, „Poezja” nr 10, „Trybuna Odrzańska” nr 231 (M. Buchowski), „Twórczość” nr 2 (T. Komendant), nr 7 (fot. na okładce), „Tyg. Kult.” nr 31 (J. Anderman); – Muz. Liter. im. A. Mickiewicza w W.: Arch. S-y, sygn. 2554 (m.in. koresp.); – Mater. Red. PSB: Wycinki prasowe; – Uzupełnienia Mirosława Wójcika z Akad. Świętokrzyskiej w Kielcach.

Stanisław Burkot

 

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.