INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Feliks Kon     

Feliks Kon  

 
 
1864-05-30 - 1941-07-28
Biogram został opublikowany w latach 1967-1968 w XIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Kon Feliks, pseud. i krypt. Bolesław Janowski, Bolesławski, Bolesławski Feliks, Fis, F. C., F. K., Stogów, Stożek, Stożyński (1864–1941), działacz polskiego i międzynarodowego ruchu robotniczego, publicysta. Ur. 30 V w Warszawie, w zamożnej rodzinie kupieckiej, syn Jakuba i Pauliny z Heilpernów. Rodzina K-a związana była silnie z polską tradycją narodową. Ojciec brał udział w rewolucji 1848 r. na terenie Galicji, matka oraz jej brat Izydor uczestniczyli w powstaniu styczniowym. K. wychowany w atmosferze patriotycznej, miał częste starcia z nauczycielami rusyfikatorami, uczęszczając do II Gimnazjum Filologicznego w Warszawie. W wyższych klasach gimnazjum związał się z ruchem socjalistycznym, głównie pod wpływem starszej siostry Heleny, żony Zygmunta Herynga, organizatorki pierwszych kółek socjalistycznych w Warszawie, więzionej w r. 1878 w X pawilonie, a następnie zesłanej na Sybir. Jako uczeń V klasy wciągnięty został przez L. Sawickiego do kółka samokształceniowego, kierowanego przez K. Puchewicza. W r. 1882 wstąpił do partii «Proletariat». Z polecenia Komitetu Centralnego (KC) tej partii prowadził agitację wśród robotników Warszawy, Łodzi i Białegostoku, zajmował się organizowaniem przesyłek nielegalnej literatury, pracował w tajnej drukarni i uczestniczył w wydawaniu odezw.

W r. 1883 wstąpił na Wydział Prawa Uniw. Warsz. W t. r. przyłączył się do wyłonionej z partii «Proletariat» grupy p. n. «Solidarność», opowiadającej się przede wszystkim za działalnością na polu ekonomicznym i oświatowym. W końcu roku wrócił jednak w szeregi «Proletariatu», gdzie kontynuował aktywną działalność; po aresztowaniu L. Waryńskiego należał do kierowniczego aktywu partii. Brał m. in. wówczas czynny udział w wydawaniu pisma „Proletariat”. Na łamach tego pisma opublikował swój pierwszy utwór literacki pt. Bezrobocie (1883 nr 4). Aresztowany 20 VI 1884 r., osadzony został w X pawilonie cytadeli warszawskiej. W procesie 29 «proletariatczyków», został w grudniu 1885 r. skazany na 10 lat i 8 miesięcy katorgi; wyrok ten zmniejszono mu do lat 8. Oskarżony był m. in. o udział w przygotowaniu zamachu bombowego na lokal prokuratora Warszawskiej Izby Sądowej. Katorgę odbywał nad Karą w obwodzie Zabajkalskim. Uczestniczył tam w głodówkach oraz różnych formach protestu przeciwko stosowaniu kar cielesnych wobec więźniów politycznych.

Po odbyciu katorgi od grudnia 1890 r. przebywał na zesłaniu w obwodzie Jakuckim. Wkrótce po przybyciu został tam aresztowany w związku z napisaną przez niego jeszcze w r. 1884 odezwą w sprawie zawarcia umowy między «Proletariatem» a «Narodną Wolą». Zesłania do Wierchojańska uniknął wówczas ze względu na zły stan zdrowia. W Jakucku K. prowadził badania etnograficzne i antropologiczne, interesował się problemami gospodarki wiejskiej oraz perspektywami rolnictwa syberyjskiego. Publikował na te tematy artykuły w „Pamjatnoj Kniżke” Jakuckiego Kraju i w „Zapiskach Vostočnogo Otdela Geografič. Obščestva”. Jednocześnie brał żywy udział w życiu społecznym miejscowego środowiska zesłańców politycznych; przyjaźnił się z przebywającymi na zesłaniu polskimi i rosyjskimi rewolucjonistami, a wśród tych ostatnich z wybitnymi działaczami «Narodnej Woli». W r. 1892 ożenił się z Krystyną Grynberg (ur. 1857), działaczką «Narodnej Woli» od r. 1877, skazaną w procesie 17 członków partii w r. 1883 na 15 lat katorgi. W okresie pobytu w Kraju Jakuckim K. napisał również wiele nowel i opowiadań z życia zesłańców politycznych, m. in. opowiadanie: W jakuckicj jurcie, publikowane w r. 1902 w „Kurierze Lwowskim”.

W r. 1895 otrzymał K. zezwolenie na wolne osiedlenie i wyjechał do Irkucka, gdzie rozpoczął współpracę z miejscową prasą postępową, m. in. z dziennikiem „Vostočnoe Obozrenie”. Wydalony stamtąd po kilku tygodniach, udał się do Bałagańska, a następnie do Minusińska. Tu współpracował z miejscowym muzeum i opiekował się biblioteką. Kontynuował też prace badawcze w dziedzinie etnografii i antropologii. Na zaproszenie Wydziału Antropologicznego Tow. Przyrodniczego w Moskwie brał udział w ekspedycji naukowej do Kraju Urianchajskiego. Po powrocie z ekspedycji otrzymał od Wydziału Antropologicznego złoty medal oraz nagrodę im. Rascvetova. Systematycznie ukazywały się jego publikacje naukowe w: „Russkom Antropologičeskom Žurnale” i w gazecie „Sybirskaja Žizń”. W Minusińsku zetknął się K. z przebywającymi tam na zesłaniu czołowymi działaczami Socjal-Demokratycznej Partii Robotniczej Rosji (SDPRR); m. in. po raz pierwszy z W. I. Leninem, L. B. Krasinem, N. K. Krupską i W. K. Kurnatowskim. Pod wpływem prowadzonych z nimi dyskusji nad programem i działalnością partii rewolucyjnych kształtowały się poglądy K-a, coraz bliższe rewolucyjnemu marksizmowi. O sprawach polskiego ruchu socjalistycznego dyskutował z przebywającym na zesłaniu w Irkucku T. Rechniewskim, byłym działaczem «Proletariatu».

Z zesłania powrócił K. do Warszawy w połowie 1904 r. Natychmiast podjął działalność polityczną w szeregach Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), stając się niebawem jednym z przywódców jej lewego skrzydła. Od czerwca 1905 r. był współredaktorem „Kuriera Codziennego”, od grudnia t. r. jedynego legalnego organu partii; współpracował też z nielegalnym „Robotnikiem”. Już na VII Zjeździe Partii (5–7 III 1905 w Warszawie), w którym uczestniczył pod pseud. Bolesław (prawdopodobnie w charakterze gościa), wystąpił przeciwko nacjonalistycznym elementom w PPS. Wybrany został wówczas do nowo utworzonego Wydziału Prasowego. Uchwalonych na Zjeździe zasad klasowej polityki partii bronił następnie na Radzie Czerwcowej (15–18 VI 1905 r. w Józefowie pod Warszawą), gdzie opowiedział się za programem politycznym tzw. «młodych». Jako zwolennika «młodych» wybrano go wówczas do nowego Centralnego Komitetu Robotniczego (CKR), w którego składzie pozostawał do czerwca 1906 r., wybierany ponownie na II Radzie Partyjnej (październik 1905) i VIII Zjeździe (12–23 II 1906 we Lwowie). Wkrótce po Radzie Czerwcowej wziął udział w charakterze przedstawiciela PPS w Zjeździe Związku Związków w Petersburgu (lipiec 1905), wypowiadając się tam za bojkotowaniem wyborów do Dumy. W l. 1905–7 prowadził działalność oświatową w stowarzyszeniu p. n. Koło Wychowawców i Tow. Pedagogiczne, które położyło szczególne zasługi w walce o nową, demokratyczną szkołę. Zabierał głos w kwestii chłopskiej. W artykułach publikowanych na ten temat w „Robotniku” podkreślał m. in., że w przeciwieństwie do zachodniej Europy, w Rosji chłopstwo nie jest reakcyjne. K. nawiązywał kontakty PPS z rewolucyjnymi partiami rosyjskimi; m. in. wystąpił z inicjatywą ściślejszej współpracy z Radą Delegatów Robotniczych (RDR) w Petersburgu, gdy jako przedstawiciel CKR PPS uczestniczył w jej obradach w listopadzie 1905 r. Jednocześnie, przebywając na terenie Rosji, działał w ruchu rewolucyjnym w Petersburgu, Nikołajewie, Połtawie, a szczególnie w Odessie. Jesienią 1905 r. czynny był w odeskiej organizacji SDPRR.

W grudniu t. r. działał K. w kraju, kierując pracą partyjną w okresie strajku solidarnościowego z powstaniem zbrojnym robotników Moskwy. W tym samym czasie, jako redaktor pisma „Soldatskaja Dolja”, kierował z polecenia partii pracą agitacyjną wśród żołnierzy. W kwietniu 1906 r. był jednym z organizatorów głośnej akcji uprowadzenia z Pawiaka 10 więźniów skazanych na karę śmierci. W czerwcu 1906 r. uczestniczył w III Radzie Partyjnej, na której w wyniku nacisku «starych» do nowego CKR nie wybrano żadnego z dotychczasowych przedstawicieli lewego skrzydła, którzy dotąd byli w jej kierownictwie, a więc i K-a. Latem t. r. wziął udział w petersburskiej konferencji przedstawicieli rosyjskich ugrupowań rewolucyjnych. Był następnie reprezentantem lewicy PPS, a od listopada 1906 r. PPS-Lewicy w Międzypartyjnym Biurze Informacyjnym w Petersburgu. Jako przedstawiciel biura uczestniczył w rozłamowym IX Zjeździe PPS (19–25 XI 1906 w Wiedniu). W czasie wyborów do CKR PPS-Lewicy zgłoszono jego nazwisko, jednak K. wycofał swoją kandydaturę. Po zjeździe, nie wchodząc formalnie w skład władz partyjnych, był jednym z kierowniczych działaczy PPS-Lewicy. Pracował przede wszystkim nad rozszerzeniem wpływów partii wśród robotników, biorąc udział w licznych zebraniach robotniczych w fabrykach. Aresztowany podczas jednego z zebrań w listopadzie 1906 r., został osadzony na Pawiaku, gdzie w tym samym czasie przebywali: F. Dzierżyński, A. Warski i Jakub Fürstenberg-Hanecki. W związku z chorobą zwolniony w marcu 1907 r. z więzienia za kaucją, zmuszony był emigrować.

K. udał się do Galicji, przebywał początkowo w Krakowie, a następnie w Drohobyczu, Borysławiu i Lwowie. W okresie pobytu w Drohobyczu był dyrektorem robotniczej Kasy Chorych. W Galicji rozwijał nadal aktywną działalność w ośrodkach zagranicznych PPS-Lewicy i jej lokalnych sekcjach w Borysławiu i Lwowie. Współpracował z wydawanym przez partię miesięcznikiem „Myśl Socjalistyczna” oraz tygodnikiem „Wiedza”. W sierpniu 1907 r. był reprezentantem CKR PPS-Lewicy na VII Kongresie II Międzynarodówki w Stuttgarcie. Tam zetknął się po raz drugi z Leninem. Uczestniczył w XI (II) Zjeździe PPS-Lewicy w Opawie (8–14 IV 1912). W okresie pobytu na terenie Galicji K. współpracował też z lokalnymi organizacjami Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej (PPSD) Galicji i Śląska; wchodził przez pewien czas w skład Komitetu Okręgowego PPSD w Stryju. Należał do grona współpracowników organów partii: „Naprzodu” i „Głosu”, oraz prowadził działalność oświatową w uniwersytetach robotniczych. Jednocześnie w tym okresie był aktywistą oddziału lwowskiego Związku Pomocy dla Więźniów Politycznych (ZPdWP). Wygłaszał referaty o sytuacji więźniów politycznych przebywających w więzieniach śledczych, na katordze i zesłaniu w carskiej Rosji. W l. 1911–4 współpracował z wydawanym przez związek pismem „Więzień Polityczny”, w którym publikował artykuły. Obok działalności politycznej K. zajmował się nadal pracą naukową, zwłaszcza kiedy przebywał we Lwowie. Opracował wówczas ostatecznie materiały zebrane w czasie ekspedycji etnograficznych i rozpoczął pierwsze prace badawcze w zakresie historii ruchu robotniczego. Opublikował prace: Historia ruchu rewolucyjnego w Rosji (Kr. 1908) i Sądy wojenne w Królestwie Polskiem (Kr. 1909). W czerwcu 1914 r. K. z ramienia PPS-Lewicy wziął udział w pertraktacjach z przedstawicielami Zarządu Głównego Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy (ZG SDKPiL) – głównie z A. Warskim – w sprawie zjednoczenia obu partii. W sierpniu t. r., jako członek sekretariatu ZPdWP podjął starania – poprzez W. Adlera – o uwolnienie aresztowanego przez władze austriackie Lenina.

Po wybuchu pierwszej wojny światowej K. zadeklarował początkowo gotowość udziału w pracy organizacyjnej Legionów na terenie zachodniej części Królestwa. Wkrótce podzielił jednak internacjonalistyczne stanowisko PPS-Lewicy. Emigrował do Szwajcarii; działał tam w szwajcarskiej socjaldemokratycznej partii. Uczestniczył z ramienia PPS-Lewicy w zebraniu polskiej delegacji na konferencję zimmerwaldzką, zwołanym w celu opracowania wspólnego stanowiska na konferencji. Później działał w tzw. lewicy zimmerwaldzkiej. W Szwajcarii K. kontynuował również działalność w ZPdWP, współpracując od czerwca 1915 r. z uformowanym tam sekretariatem związku. Po wybuchu rewolucji lutowej udał się wraz z rosyjskimi emigrantami z Leninem na czele do Rosji. Do Piotrogrodu przybył w kwietniu 1917 r. Bezpośrednio po przyjeździe włączył się do czynnej działalności w szeregach PPS-Lewicy i stał się jednym z głównych organizatorów partii na terenie Rosji. Dokooptowany do Centralnego Komitetu Wykonawczego (CKW) PPS-Lewicy w Rosji, wchodził w jego skład od maja 1917 r. do grudnia 1918, był członkiem kolegium redakcyjnego oficjalnego organu CKW „Robotnik w Rosji”. Prócz tego współpracował z wydawanymi w kraju organami partii: „Kurierem Lubelskim” i „Głosem Robotniczym”. W początkowym okresie K. opowiadał się za współpracą PPS-Lewicy z mienszewikami-internacjonalistami; związany był z grupą L. Martowa, od lipca 1917 r. wchodził w skład sekretariatu SDPRR (mienszewików-internacjonalistów). K. prowadził również działalność rewolucyjną wśród żołnierzy. W czerwcu 1917 r. uczestniczył w Zjeździe Wojskowych Polaków w Piotrogrodzie. Wchodził do biura zorganizowanego w związku ze zjazdem przez PPS-Lewicę i SDKPiL. Na zjeździe postulował włączenie się Polaków do walki rewolucyjnej w szeregach armii rosyjskiej. Od lipca 1917 r. z polecenia CKW PPS przebywał kolejno w Moskwie, Samarze, Tule, Charkowie, Odessie i Nikołajewie, działając tam wśród ludności polskiej i w miejscowych organizacjach partii. W okresie rewolucji październikowej działał na terenie Charkowa, gdzie pełnił funkcję komisarza do spraw polskich i kierował organizacją PPS-Lewicy. Biorąc aktywny udział w walkach, miał jednak pewne zastrzeżenia do realizowanej przez bolszewików polityki ekonomicznej i niektórych stron ich taktyki. Jego krytyczny stosunek znalazł wyraz m. in. w artykule Przewrót bolszewicki w Rosji, opublikowanym w „Myśli Polskiej” (1918 z. 3 s. 83–91).

Jesienią 1918 r. K. związał się ostatecznie z partią bolszewicką. Od grudnia t. r. był członkiem Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) (RKP). Działał w dalszym ciągu na Ukrainie. W r. 1919 wybrany został członkiem Kijowskiego Komitetu Gubernialnego oraz członkiem Kolegium Komisariatu Ludowego Spraw Zagranicznych Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad (USRR). W t. r. oddelegowany przez partię do pracy wśród ludności polskiej w Kijowie, był redaktorem „Głosu Komunisty”, wydawanego przez Komitet Kijowski Polskiej Sekcji Komunistycznej Partii (bolszewików) Ukrainy (KPU), oraz „Sztandaru Komunizmu”, organu Sekcji Polskiej przy Federacji Grup Zagranicznych KPU. W okresie okupacji Ukrainy przez wojska A. Denikina i S. Pet-lury przebywał w Moskwie, wezwany tam w celu podjęcia pracy w dziale agitacji i propagandy Biura Polskiego utworzonego przy KC RKP (b). Od września 1919 r. K. był członkiem Biura Polskiego przy KC RKP (b). Od tego czasu wchodził również w skład Biura Wykonawczego Komunistycznej Partii Robotniczej Polski (KPRP) w Rosji, powołanego przez polskich działaczy komunistycznych w Rosji we wrześniu 1919 r. Uczestniczył w I (1919), II (1920) i III (1921) Ogólnorosyjskiej Naradzie Komunistów-Polaków. K. pracował w Komisji Redakcyjno-Wydawniczej Biura Polskiego i był przedstawicielem tej komisji przy Rewolucyjnej Radzie Wojskowej. Jednocześnie w l. 1919–20 był także członkiem Kolegium Komisariatu Ludowego Oświaty Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad (RSFRR), współpracując tam z A. W. Łunaczarskim i N. K. Krupską. W grudniu 1919 r. brał udział w VII Ogólno-rosyjskim Zjeździe Rad.

Od lutego 1920 r. działał ponownie w Kijowie, skierowany tam przez Biuro Polskie przy KC RKP(b). W charakterze pełnomocnika biura prowadził pracę polityczną wśród polskich robotników i chłopów, współpracował z „Głosem Komunisty” i „Przeglądem Komunistycznym”. Jako członek Kijowskiego Gubernialnego Komitetu KP(b)U, był w r. 1920 delegatem na IV Ogólnoukraińską Konferencję KP(b)U oraz IX Zjazd RKP(b). Od kwietnia t. r. wchodził w skład Biura Organizacyjnego KC KP(b)U oraz Galicyjskiego Komitetu Organizacyjnego KP(b)U. W początku lipca był organizatorem, a następnie kierownikiem Wydziału Zakordonowego KC KP(b)U oraz członkiem Kolegium jego Polskiego Oddziału Wydawniczego. Od 19 VII 1920 r. przebywał w Piotrogrodzie, biorąc udział w II Kongresie Międzynarodówki Komunistycznej (MK). W trakcie trwania obrad kongresu wyjechał do Białegostoku, gdzie 30 VII ukonstytuował się Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski (TKRP). K. został, obok J. Marchlewskiego i F. Dzierżyńskiego, członkiem Komitetu, zajmował się sprawami wydawniczymi, kultury i oświaty. O problemach oświaty i zadaniach nowej szkoły, demokratycznej, dla wszystkich dostępnej, pisał liczne artykuły w „Gońcu Czerwonym” – organie TKRP. Po rozwiązaniu TKRP powrócił na Ukrainę i od końca sierpnia kierował sekcją polską Wydziału Agitacji i Propagandy Rewolucyjnej Rady Wojennej Republiki. W listopadzie na V Konferencji KP(b)U został wybrany w skład KC i nowo utworzonego organu KC – Komisji Kontroli. Wkrótce potem, na Plenum KC KP(b)U, wybrany został zastępcą członka Biura Politycznego KC, członkiem Biura Organizacyjnego i sekretarzem Komisji Kontroli. Z polecenia Plenum K. kierował w l. 1920–1 Wydziałem Agitacji i Propagandy KC KP(b)U. Od r. 1920 był też członkiem Centralnego Komitetu Wykonawczego USRR oraz Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego (WCKW) RFSR, do którego wybrany został na odbywającym się w t. r. VIII Ogólnorosyjskim Zjeździe Rad. W r. 1921 wziął udział, w składzie delegacji ukraińskiej, w X Zjeździe RKP(b) i III Kongresie MK. We wrześniu t. r. został sekretarzem KC KP(b)U, był również Naczelnikiem Ukraińskiego Zarządu Politycznego Armii Czerwonej.

W r. 1922 wezwano go do pracy w Moskwie. Rozwijał następnie działalność w MK, będąc w l. 1922–3 sekretarzem jej Komitetu Wykonawczego, a w l. 1924–35 członkiem Międzynarodowej Komisji Kontroli III Międzynarodówki i od r. 1927 zastępcą przewodniczącego tej komisji. Uczestniczył w kolejnych Kongresach MK: IV (1922), V (1924), VI (1928), VII (1935). Pisał wiele artykułów i broszur o problemach i historii międzynarodowego ruchu komunistycznego i o poszczególnych kongresach MK. Był członkiem Stowarzyszenia Starych Bolszewików od r. 1922 i w t. r. współzałożycielem, a następnie działaczem Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom (MOPR). Brał udział w XI (1922), XII (1923), XIII (1924), XIV (1925), XV (1927), XVI (1930) i XVII (1934) Zjeździe Wszechrosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) (WKP).

Jako działacz Międzynarodowej Komisji Kontroli oraz WKP(b), walczył o zachowanie jedności partii, zwalczał ugrupowania opozycyjne; m. in. na XV Zjeździe WKP(b) w r. 1927 opowiedział się za wykluczeniem z szeregów partii 75-osobowej grupy zwolenników L. Trockiego i G. Zinowjewa. K. znany i ceniony publicysta, szczególnie popularny wśród młodzieży radzieckiej, był współpracownikiem i redaktorem wielu pism. Wchodził w skład kolegium redakcyjnego organu Ogólnozwiązkowego Stowarzyszenia byłych Więźniów Politycznych, Katorżników i Zesłańców „Katorga i Ssyłka”, w l. 1925–8 był redaktorem dziennika Armii Czerwonej „Krasnaja Zvezda”, a w l. 1928–30 redaktorem codziennej gazety KC WKP(b) „Robočaja Gazeta” oraz wychodzącego w jęz. polskim organu Biura Polskiego przy KC WKP(b) – „Trybuna Radziecka”. K. zajmował również wiele czołowych stanowisk w radzieckim aparacie państwowym. Był członkiem Prezydium Centralnego Komitetu Wykonawczego Związku Socjalistycznych Republik Rad (ZSRR). Począwszy od r. 1921 aż do 1931 wchodził w skład Kolegium oraz kierował sektorem literatury i sztuki w Komisariacie Ludowym Oświaty RSFRR. Wówczas odegrał wybitną rolę jako organizator radzieckich teatrów i muzeów. Następnie, do r. 1933, był przewodniczącym Ogólnozwiązkowego Komitetu Radiofonii ZSRR i członkiem Kolegium Komisariatu Ludowego Poczt i Telegrafów ZSRR. W l. 1933–7 kierował Wydziałem Muzeów w Komisariacie Ludowym Oświaty i pozostawał nadal w kontaktach z radiofonią radziecką, zwłaszcza z działem audycji polskich. Do r. 1941 brał nadal czynny udział w życiu społeczno-politycznym ZSRR. Pełnił funkcję redaktora czasopisma „Sovetskij Muzej” i „Naša Strana” oraz wchodził do kolegium redakcyjnego pisma „Geografija v škole”.

Mimo że od r. 1920 K. był przede wszystkim działaczem partyjnym i państwowym Ukrainy radzieckiej, a później Związku Radzieckiego, wykazywał duże zainteresowanie sprawami polskimi i był w nie czynnie zaangażowany. Jako gość brał udział w obradach II (19 IX – 2 X 1923) i V (16–29 VIII 1930) Zjazdu Komunistycznej Partii Polski (KPP), wiele uwagi poświęcał polskiemu ruchowi robotniczemu, działając w Komitecie Wykonawczym MK. Na aktualne tematy polskie, a szczególnie w związku z przewrotem majowym w r. 1926, publikował dziesiątki artykułów w prasie rosyjskiej i polskiej wychodzącej w ZSRR. Opublikował także wiele większych prac i broszur; m. in. Krizis buržuaznoj Pol’ši (Moskva 1923), Zamysły buržuazno-šlachetskoj Pol’ši (Moskva 1923), Sovremennaja Polša (Moskva 1924), Polša našich dnej (Moskva-Leningrad 1926), Pervoe maja 1926 goda (Moskva–Leningrad 1926), Groźba wojny (Moskwa 1927), Nacional’nyj vopros v Polše (Moskva–Leningrad 1927), Polša na službe imperializma (Moskva 1927), Rewolucja październikowa a ludność polska w ZSRR (Moskwa 1927). Omawiał w nich sytuację społeczno-polityczną niepodległej Polski, krytycznie oceniał antyrobotniczą i antyludową politykę jej burżuazyjnych rządów, ostro krytykował PPS za współpracę z rządem oraz wskazywał na jedność interesów mas pracujących w Polsce i w Związku Radzieckim.

K. ponadto zajmował się badaniami nad historią polskiego ruchu robotniczego, a zwłaszcza nad dziejami Wielkiego Proletariatu. W szkicu «Proletariat» Międzynarodowa Socjalno-Rewolucyjna Partia (Moskwa 1926) omawiał powstanie i dzieje partii oraz charakteryzował program i ideologię «Proletariatu» uwypuklając jej internacjonalizm i klasowość. Był także autorem licznych biografii polskich działaczy rewolucyjnych, m. in. biografii F. Dzierżyńskiego – Feliks Edmundovič Dzeržynskij (Moskva 1936) oraz innych, publikowanych w wydawnictwie „Deateli revoljucionnogo dviženija. Bio-bibliografičeskij slovar”, którego był redaktorem w l. 1927–33. Opublikował wiele wspomnień, wśród których napisane z dużym talentem literackim Za pjat’desjat’ let (T. I–IV Moskva 1932–4, wyd. 2. 1936) stanowią szczególnie cenny materiał źródłowy do historii ruchu robotniczego w Polsce. Od stycznia 1941 nawiązał bliską współpracę z wydawanymi przez W. Wasilewską „Nowymi Widnokręgami”, których członkiem redakcji była jego córka, Helena Usijewicz, znany krytyk literacki i tłumacz literatury polskiej. Po wybuchu wojny radziecko-niemieckiej był pierwszym kierownikiem redakcji polskiej Radia Moskiewskiego. Zmarł w czasie ewakuacji z Moskwy 28 VII 1941 r.

 

Kormanowa, Materiały do bibliografii 1866–1918; taż, Materiały do bibliografii 1918–39; – Bol’š. sov. enc., XXXIII, wyd. 2. Moskva 1953 XXII; Sovetskaja istoričeskaja enciklopedija, Moskva 1965 VII; W. Enc. Powsz., (PWN); Enciklo-pedičeskij slovar’ „Granat”, Moskva [b. r.] XLI cz. I s. 202–11; – Baumgarten L., Dzieje Wielkiego Proletariatu, W. 1966; Jabłoński H., U źródeł teraźniejszości, W. 1947 s. 116; K. S., Pod sztandarem rewolucji. W 25 rocznicę śmierci F. K-a, „Gaz. Pomorska” 1966 nr 177; Kalabiński S., Początki ruchu robotniczego w białostockim okręgu przemysłowym w l. 1870–1887, „Roczn. Białostocki” 1961 t. 2; Kancewicz J., Takim pozostał. W setną rocznicę urodzin F. K-a, „Życie Warsz.” 1964 nr 130; Kasprzakowa J., F. K. W setną rocznicę urodzin, „Sztandar Ludu” 1964 nr 127; taż, Ideologia i polityka PPS-Lewicy 1907–1914, W. 1965; Miąso J., Uniwersytet dla wszystkich, W. 1960; Nagorna L., F. K., Kijów 1963 (w jęz. ukraińskim); Najdus W., Lenin i Krupska w Krakowskim Związku Pomocy dla Więźniów Politycznych, Kr. 1965; Pionier socjalizmu. W 25 rocznicę śmierci F. K-a (1864–1941), „Głos. Wpol.” 1966 nr 151; R., F. K., W 25 rocznicę śmierci, „Trybuna Ludu” 1966 nr 206; Tych F., PPS-Lewica w latach wojny 1914–1918, W. 1960; Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski, W. 1955 s. 1, 108/9 (fot.); W setną rocznicę urodzin F. K-a, „Trybuna Ludu” 1964 nr 148; Żarnowska A., Geneza rozłamu w Polskiej Partii Socjalistycznej 1904–1906, W. 1965; – Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, PPS-Lewica 1906–1918, W. 1961–2 II, III; K. F., Pod sztandarem rewolucji, Przedmowa R. Gerbera, W. 1959; Kółka socjalistyczne, Gminy i Wielki Proletariat, Zebrał, oprac. i wstępem opatrzył L. Baumgarten, W. 1966; Lenin W. I., Dzieła, W. 1952–8 XXIV, XXXI, XXXVII; – „Kron. Ruchu Rewol. w Pol.” I, II, III; „Niepodległość” II, IV, VI–XI, XIV, XVI; „Z Pola Walki” 1958–64; – Zak. Hist. Partii: teczka nr 2929, m. in. autobiografia, ankiety i inne materiały biograficzne (fot.).

Alicja Pacholczykowa

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

   
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 
 
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Stanisław Łazarski

1849-11-29 - 1938-11-18
adwokat
 

Karol Ignacy Malsburg

1856-07-31 - 1942-12-19
zootechnik
 

Czesław Skonieczny

1894-07-07 - 1946-03-27
aktor filmowy
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.