Tata Franciszek, pseud.: Cło, Müller (1908–1943), oficer Wojska Polskiego, komendant Inspektoratu Związku Walki Zbrojnej/Armii Krajowej Gniezno.
Ur. 6 VII w Herne w Westfalii, był synem Franciszka, górnika, emigranta, oraz Marianny z Rosińskich.
W l. 1915–18 uczył się T. w szkole powszechnej w Herne. W r. 1919 przybył z rodziną do Polski i zamieszkał w Gnieźnie, gdzie od 1 IX 1921 kontynuował naukę w Gimnazjum im. Bolesława Chrobrego. Po zdaniu 24 V 1929 matury podjął studia na Wydz. Prawno-Ekonomicznym Uniw. Pozn. Z powodu trudnych warunków materialnych przerwał je w r. 1931 i wstąpił do WP. Od 15 VIII t.r. szkolił się w Szkole Podchorążych Rezerwy Piechoty (5. komp. szkolna) w Zambrowie, którą ukończył 30 VI 1932 w stopniu podchorążego rezerwy. Po przejściu 12 IX t.r. do rezerwy dwukrotnie odbył ćwiczenia jako dowódca plutonu 69. pp w Gnieźnie (7 VIII – 16 IX 1933, 18 V – 29 VII 1934). Awansował kolejno do stopnia plutonowego podchorążego (16 IX 1933) i sierżanta podchorążego (29 VII r.n.), a 1 I 1935 mianowano go podporucznikiem rezerwy. We wrześniu 1936 objął stanowisko podkomisarza skarbowego w Dyrekcji Ceł w Poznaniu; w lutym 1937 został inspektorem Inspektoratu Celnego w Gdyni. Być może w tym okresie współpracował z Oddz. II Sztabu Głównego WP, co jednak nie znajduje potwierdzenia w zachowanych aktach CAW. W okresie 9 V – 25 VI 1938 przeszedł kurs specjalistyczny w zakresie służby transportowo-kolejowej, a od 13 do 23 II 1939 ćwiczenia transportowo-kolejowe.
W sierpniu 1939 został T. zmobilizowany i wcielony do 1. Morskiego Pułku Strzelców w Wejherowie. W kampanii wrześniowej uczestniczył w walkach osłaniających Gdynię od zachodu, w obronie Redy i na Kępie Oksywskiej. Po kapitulacji 19 IX t.r. uniknął niewoli i wrócił do Gniezna, gdzie w październiku został referentem w tamtejszej cukrowni. Wiosną 1940 nawiązał kontakt z przedstawicielami ZWZ, kpt. Franciszkiem Pawellą i por. Tadeuszem Janowskim. Zaprzysiężony w ZWZ, został szefem sztabu, a potem komendantem Obwodu ZWZ w Gnieźnie. Komendant Poznańskiego Okręgu ZWZ, ppłk Rudolf Ostrihanski, powierzył mu 7 VI 1941 funkcję komendanta Inspektoratu Rejonowego nr 5 «Wojciechów» w Gnieźnie. T. zorganizował wówczas komendy obwodowe w Mogilnie, Wągrowcu, Wrześni i Żninie, którym podlegało ok. 200 żołnierzy, wywodzących się głównie z 69. pp i 17. p. artyl. 17. DP. W Gnieźnie utworzył ośrodek Wielkopolskiego Kierownictwa Związku Odwetu, dowódcą którego został ppor. Stanisław Zakrzewski; gnieźnieńska sieć Związku Odwetu należała w tym czasie do najbardziej rozbudowanych w Poznańskim Okręgu ZWZ. Wykorzystując dawne kontakty harcerskie, głównie z podharcmistrzem Walerianem Pawlakiem, zorganizował T. bojowe grupy sabotażowe składające się z piętnastu plutonów terenowych, m.in. w Gnieźnie, Wągrowcu, Wrześni i Żninie. Przyczynił się do rozwoju Szarych Szeregów, dbając o niełączenie ich z ZWZ/AK. Latem 1941 utworzył Inspektorat Terenowy Wągrowiec «Skorupa» i zawiązki jego komend obwodowych. Prowadził rozmowy scaleniowe z lokalnymi grupami konspiracyjnymi, głównie z Tajną Organizacją Narodową i Związkiem Jaszczurczym. W lutym 1942 kierował pierwszymi akcjami sabotażowymi na kolei i w wojskowych stadninach koni. Dn. 30 IV t.r. awansował do stopnia porucznika piechoty (ze starszeństwem z 19 III).
Na skutek denuncjacji agenta Gestapo, Zenona Ciemniejewskiego (pseud. Aleks Szwarc) T. został 17 VII 1942 aresztowany. W toku śledztwa prowadzonego przez Gestapo w Gnieźnie, Inowrocławiu i Poznaniu poddano go torturom, ale nie ujawnił tajemnic organizacyjnych. Wyrokiem Wyższego Sądu Krajowego w Poznaniu na sesji wyjazdowej w Rawiczu został 27 VIII 1943 skazany na karę śmierci, którą wykonano przez powieszenie 8 IX 1943 w rawickim więzieniu. Tam też został pochowany. W uznaniu jego zasług komendant Okręgu Poznań AK płk Henryk Kowalówka wystąpił z wnioskiem do Komendy Głównej AK o pośmiertne nadanie T-cie Krzyża Virtuti Militari V kl. (brak informacji o nadaniu). W r. 1945 został T. ekshumowany i złożony w zbiorowym grobie 105 ofiar hitlerowskiego terroru na cmentarzu komunalnym przy ul. Witkowskiej w Gnieźnie.
T. rodziny nie założył.
Nazwisko T-y umieszczono na pomniku upamiętniającym pracowników cukrowni i rafinerii w Gnieźnie – ofiar zbrodni hitlerowskich, odsłoniętego tamże we wrześniu 1947 na terenie cukrowni przy ul. Wrzesińskiej.
Encyklopedia Gniezna i ziemi gnieźnieńskiej, Gniezno 2011; Encyklopedia konspiracji wielkopolskiej 1939–1945, P. 1998; Wpol. słown. biogr.; – Janicki T., Gniezno podczas II wojny światowej, w: Dzieje Gniezna, pierwszej stolicy Polski, Red. J. Dobosz, Gniezno 2016; Koczurowski Z., Antyhitlerowski ruch oporu w Gnieźnie, „Przemiany Ziemi Gnieźnieńskiej” 1985 nr 2 (308) s. 7, nr 3 s. 7, nr 4 s. 7, nr 5 s. 7; tenże, Inspektorat Rejonowy Armii Krajowej w Gnieźnie 1942–1943, P. 1984 s. 5; Pietrowicz A., Szara konspiracja na pierwszej linii frontu. Z dziejów Okręgu Poznańskiego ZWZ, „Biul. Informacyjny ZG ŚZŻAK” 2017 nr 2 (322) s. 58–68; Piwecki Z., Ruch oporu 1939–1945. Organizacje o zasięgu ogólnokrajowym, w: Gniezno i ziemia gnieźnieńska. Walka o wolność narodową i społeczną, Red. J. Topolski, B. Polak, Gniezno 1978 s. 434–5, 440, 449; Polskie Państwo Podziemne w Wielkopolsce. Jak Feniks z popiołów. Struktury Polskiego Państwa Podziemnego w Wielkopolsce 1939–1945, P. 2007 I; Serwański E., Wielkopolska w cieniu swastyki, W. 1970 s. 316, 383; Woźniak M., Gnieźnieńskie rocznice, „Za i Przeciw” 1972 nr 44 (814); tenże, Okręg Poznański Armii Krajowej, w: Armia Krajowa. Rozwój organizacyjny, Red. K. Komorowski, W. 1996; tenże, Poznański Okręg Armii Krajowej, „Więź” 1971 nr 2 s. 117; tenże, Wielkopolska konspiracja wojskowa w latach 1939–1945. Zarys stanu badań. Postulaty badawcze, „Życie i Myśl” 1986 nr 9–10; Występski W., Przewodnik po cmentarzach gnieźnieńskich, Gniezno 2007 s. 103; – AK w dokumentach, wyd. 2, I cz. 1, 2, II; Rybka–Stepan, Awanse; – IPN w P.: Główna Kom. Ścigania Zbrodni przeciw Narodowi Pol., sygn. 2–OJ s. 9/43; Wojsk. Biuro Hist. – CAW w W.: Akta personalne, nr 5053; – Informacje Michała Kozłowskiego z Wojsk. Biura Hist. – CAW w W.
Janusz Karwat