Stifelman (Stiefelman) Henryk, krypt.: HS, HTS, Hast, hast, H.ST., ST (1871–1938), budowniczy, architekt.
Ur. 15 X w Odessie, w rodzinie żydowskiej.
S. uczył się w Odessie i następnie studiował tamże na Wydz. Architektury Szkoły Sztuk Pięknych, m.in. pod kierunkiem Mikołaja Tołwińskiego, u którego praktykował również po skończeniu studiów, i z którym następnie przeniósł się do Warszawy. W l. 1903–5 zaprojektował tam z Tołwińskim secesyjną kamienicę przy ul. Służewskiej 3 (obecnie nie istnieje), wyjątkową w swym dorobku, a będącą jednym z najwybitniejszych przykładów secesyjnej architektury w Polsce. Działał w Warszawie w Kole Architektów, m.in. jako sekretarz Zarządu oraz publikował artykuły w „Przeglądzie Technicznym”; od r. 1907 redagował w tym piśmie dział poświęcony architekturze. W r. 1906 był w Warszawie jednym z inicjatorów założenia Tow. Opieki nad Zabytkami. Od r. 1897, z kolegą z czasu studiów i praktyki w Odessie – Stanisławem Weissem, prowadził biuro budowlane. Razem zdobyli w r. 1902 II nagrodę w konkursie na powiększenie gmachu Muz. Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie. Sam S. wygrał w r. 1903 (I nagroda) konkurs na projekt wiejskiego dworu w Raszkowie nad Dniestrem, a ponownie wspólnie z Weissem uzyskali II nagrodę za projekt Łazienek w Krynicy (1906) i za budynek Kasy Oszczędności w Rzeszowie. Od r. 1905 wystawiali projekty, widoki i makiety na corocznych Salonach w TZSP. Firma uzyskała wiele zamówień na budowę kamienic, głównie w Warszawie, które wzniosła przy ulicach: Marszałkowskiej 81a (obecnie b, w l. 1905–6), Siennej 32 i 46, Żurawiej 4a (ok. r. 1910, niezachowane), Lwowskiej 3 (ok. 1910), Miodowej 3 (w r. 1912), ul. Bagatela 13–15 (w l. 1910–14), Polnej 58 i 68 (w r. 1913), Noakowskiego 4 (ok. r. 1913, przekształcona), Hożej 1 i 1a (w r. 1914). Równocześnie S. i Weiss budowali gmachy użyteczności publicznej, m.in. jeden z pawilonów (obecnie nr 9, w l. 1909–12) szpitala Starozakonnych na Czystem (obecnie ul. Kasprzaka), Dom Sierot Żydowskich Tow. «Pomoc dla Sierot» Janusza Korczaka przy ul. Krochmalnej (obecnie Jaktorowska 6, w r. 1912), Dom Instytucji Wychowawczych Warszawskiej Gminy Starozakonnych, Szkoły Warszawskiego Zarządu Tow. «Synagoga» i Żydowskiego Domu Wychowawczego im. Mathiasa Bergsohna przy ul. Jagiellońskiej 28 (w l. 1911–14). Ponownie zdobyli I nagrodę w konkursie na rozbudowę gmachu Tow. Kredytowego m. Warszawy (1909) oraz II nagrodę w konkursie na projekt gmachu Warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych (1911). Z okazji V Zjazdu Techników firma uczestniczyła w r. 1910 w Wystawie Architektury w Pałacu Sztuki we Lwowie. Współpraca obu architektów trwała do sierpnia 1915; Weiss dostał się wtedy do niewoli niemieckiej, w której zmarł 15 V 1917.
Od r. 1915 pracował S. samodzielnie. Jego spektakularnym sukcesem było zdobycie w r. 1920 I nagrody w konkursie na rozbudowę kolonii mieszkaniowej urzędników i robotników fabryki w Starachowicach (zrealizowana do r. 1922). Pracował także w Radomiu: w r. 1920 był autorem rozbudowy rogatki miejskiej, a w r. 1921 zaprojektował gmach Łazienek miejskich. Najwięcej przedsięwzięć budowlanych realizował S. w dalszym ciągu w Warszawie. Były to m.in. Dom Akademicki dla Studentów Żydów przy ul. Sierakowskiego 7 (w l. 1924–6), Dom Opieki nad Opuszczonym Dzieckiem Żydowskim (w l. 1927–33, obecnie Inst. Gruźlicy – szpital przy ul. Płockiej) oraz domy przy ul. Chocimskiej 31 (kamienica Nissona, w l. 1935–6) i Chmielnej 6 (tzw. Dom Arendarza, w l. 1936–8). S-owi przypisuje się także budowę Domu Starców dla Inteligencji Żydowskiej przy ul. Górczewskiej 9 (w r. 1928). W r. 1929 uczestniczył S. w Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu, pokazując w zespole Stow. Architektów Polskich widoki Bożnicy w Ostrołęce i Portalu żydowskiego domu akademickiego w Warszawie oraz projekt osiedla tanich mieszkań.
S. był działaczem społecznym i filantropem. Długie lata piastował godność członka Zarządu warszawskiej Gminy Wyznania Żydowskiego. Był także członkiem zarządów: Spółdzielni Wydawniczej Architektów Polskich, Tow. Opieki nad Ubogimi, Nerwowo i Umysłowo Chorymi Żydami, Tow. Kolonii Letnich im. Hipolita Wawelberga dla dzieci polskich, Fundacji Tanich Mieszkań im. Hipolita i Ludwiki Wawelbergów oraz Tow. Popierania Szkoły Pielęgniarstwa w Warszawie. Sprawował funkcję zastępcy skarbnika Kuratorium Fundacji barona Hirscha. Był członkiem komitetu założycielskiego pisma „Architektura i Budownictwo”, w którym od r. 1925 publikował do śmierci. W l. 1907–20 w „Przeglądzie Technicznym” ogłaszał artykuły, głównie o architekturze i rzeźbie, omówienia konkursów i wystaw oraz liczne wspomnienia poświęcone zmarłym architektom.
S., podobnie jak Weiss, posiadał tylko tytuł budowniczego, prawdopodobnie z powodu niejednolitych przepisów obowiązujących na obszarze państwa polskiego po odzyskaniu niepodległości w r. 1918. Samodzielnie lub wspólnie z Weissem bądź Tołwińskim zrealizował ok. 100 obiektów, większość w pierwszych trzech dekadach XX w. Jego twórczość, należąca do nurtu modernistycznego, czerpała ze spuścizny stylów dawnych epok, oszczędnie wykorzystując detal renesansowy i klasycystyczny, rzadziej secesyjny; dobrze odpowiadała wielkomiejskim potrzebom rozwijającej się Warszawy. S. zmarł 10 VI 1938 w Warszawie, pochowany został na cmentarzu Żydowskim przy ul. Okopowej (kw. 8, rząd 3, miejsce 49).
S. był żonaty, dzieci prawdopodobnie nie pozostawił.
Fot. w: „Architektura i Budownictwo” 1938 nr 3; – Enc. Warszawy, s. 617; Enc. Warszawy (1994) s. 813; Łoza, Architekci, s. 293; Pol. Bibliogr. Sztuki, II–IV; – Konkursy architektoniczne w Polsce w latach 1918–1939, Wr. 1963 (błędna informacja, że S. studiował w W.); – Awangarda polska, Oprac. O. Czerner, W. 1981 s. 29; Chrościcki J., Rottermund A., Atlas architektury Warszawy, W. 1971 s. 48, 67, 70; Kasprzycki J., Korzenie miasta, W. 1996 I 10, 31, 77, 131, 160, 260, W. 1997 II 78, 82, 97, 101, 344, W. 1998 III 75, 111; tenże, Żydzi Warszawy, W. 1993 s. 10, 128, 140–3; Leśniakowska M., Architektura w Warszawie 1918–1939, W. 1998; Łoza S., Architekci dawnej Warszawy. Henryk Stifelman i Stanisław Weiss, „Stolica” 1949 nr 24; Majewski J. S., Warszawa nieodbudowana, W. 2003 s. 147; Olszewski A., Nowa forma w architekturze polskiej 1900–1925, W.–Kr. 1968; Pol. życie artyst. w l. 1890–1914; Pol. życie artyst. w l. 1915–39; Szkurłat A., Secesja w architekturze Warszawy, W. 1999; Szwankowski E., Ulice i place Warszawy, W. 1970; Zieliński J., Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, W. 1995–2000 XVI, W. 2002–4 VIII–X; – Wiercińska, Katalog prac TZSP; – „Architekt” R. 4: 1903 z. 9 s. 9 tabl. 49, R. 17: 1922 z. 2 s. 17–18, R. 18: 1923 z. 3 s. 21–4, 26–7, ilustr., R. 19: 1924 z. 4 s. 32–5, ilustr.; „Kur. Warsz.” 1903 nr 101, 102, 1921 nr 38; „Przegl. Budowlany” 1935 s. 98, 1936 s. 488; „Przegl. Techn.” 1905 nr 25 s. 303 tabl. XIV–XV; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1938: „Architektura i Budownictwo” nr 3 s. 103–4; „Kur. Warsz.” nr 159; „Nasz Przegl.” nr 164; – Arch. m. W.: Teki W. Przyborowskiego, T. XIX (1904) s. 185; IS PAN: Mater. Słown. Artystów Pol., Nitsch A. L., Leksykon architektów i budowniczych Polaków oraz cudzoziemców w Polsce działających (mszp.); – Informacje z Zarządu Cmentarza Żyd. w W.
Hanna Faryna-Paszkiewicz