Gieysztor Jakub Wilhelm Kasper (1827–1897), uczestnik powstania styczniowego, pamiętnikarz, publicysta, księgarz. Ur. 18 IV w Medekszach w pow. kowieńskim jako syn Stanisława, prezesa sądów ziemskich, członka powstańczego komitetu kowieńskiego w r. 1831, i Leokadii z Zawiszów. Po stracie matki w r. 1829 i ojca w r. 1834 wychowywał się w patriotycznej atmosferze tradycji rodzinnych pod opieką babki Anny Gieysztorowej i stryja Stanisława. W r. 1836 oddany został do pięcioklasowej szkoły w Kiejdanach, w r. 1839 do Instytutu Szlacheckiego w Wilnie, który ukończył ze srebrnym medalem w r. 1844. W Instytucie zdołał się G. uchronić przed ujemnymi wpływami próżnej młodzieży, pochodzącej przeważnie z zamożnych rodzin szlacheckich, dzięki dodatniemu oddziaływaniu zacnych pedagogów, nauczyciela historii Aleksandra Zdanowicza i gorącego patrioty ks. kapelana Filipa Mokrzeckiego. Jesienią r. 1844 wstąpił G. na Wydział Prawny Uniwersytetu Petersburskiego, gdzie niebawem zetknął się z Zygmuntem Sierakowskim, z którym najściślejszą zawarł przyjaźń; przez niego wszedł w bliższe stosunki z odłamem radykalnej młodzieży polskiej i rosyjskiej, aczkolwiek nie podzielał ich zapatrywań społecznych i dążeń rewolucyjnych, będąc zwolennikiem działań umiarkowanych i pracy nad udoskonaleniem wewnętrznym. R. 1848 zastał G-a w przededniu ostatecznych egzaminów, na wiadomość jednak o przygotowaniach powstańczych powrócił do kraju, gdzie usiłował powstrzymywać młodzież od powstańczych porywów, m. in. od tzw. spisku braci Dalewskich. Osiadłszy na roli w maj. Ignacogród, gorliwie, acz bez fachowego wykształcenia, zajął się gospodarowaniem; z włościanami pozostawał w stosunkach przyjaznych, krzewił wśród nich zasady wstrzemięźliwości, założył czytelnię, pierwszy w Kiejdańskiem przeprowadził oczynszowanie. W pracach mających na celu przygotowanie reformy włościańskiej wziął też gorliwy udział, będąc zdania, że «włościanie muszą ziemię posiąść na własność i że jesteśmy obowiązani im to ułatwić». W tym duchu w czerwcu r. 1858 napisał pierwszą swą pracę publicystyczną, pt. Głos szlachcica do swych współbraci o wolności i równości kmiecej (P. 1859). W r. 1861 G. stworzył organizację obywatelską, w ideologii zbliżoną do roboty «białych» w Królestwie; początkowo przeciwny ruchowi zbrojnemu, pod wpływem Sierakowskiego zgodził się na podjęcie przygotowań powstańczych i porozumienie z żywiołami rewolucyjnymi rosyjskimi. Z chwilą wybuchu, choć konserwatysta z przekonań, objął kierownictwo organizacji powstańczej niebawem w charakterze prezesa «Wydziału zarządzającego prowincjami Litwy». Na tym stanowisku wykazał niezwykłą czynność i umiejętność łagodzenia antagonizmów osobistych i stronniczych, choć nieraz dawał się unosić nadmiernej krewkości temperamentu. 31 VII 1863, wskutek denuncjacji marszałka gubernialnego wileńskiego, Aleksandra Domejki, został aresztowany i po długotrwałym więzieniu i śledztwie skazany w r. 1865 na dwanaście lat ciężkich robót w Usolu. W r. 1868 przeniesiono G-a do Irkucka, gdzie dla zdobycia środków do życia rozpoczął handel obuwiem. W grudniu r. 1872 zezwolono G-owi na powrót do kraju; zamieszkał najpierw w Suwałkach, następnie w Warszawie, gdzie otrzymał posadę w Warszawskim Towarzystwie Ubezpieczeń od ognia; od 1 VIII 1880 do 31 1882 był radcą w Dyrekcji Głównej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, równocześnie poświęcił się pracy piśmienniczej ogłaszając liczne artykuły w wydawnictwach zbiorowych, czasopismach oraz w osobnych, przeważnie bezimiennie wydawanych publikacjach. W r. 1882 założył w Warszawie księgarnię antykwarską, którą prowadził z wielkim znawstwem i zamiłowaniem do końca życia, wydobywając z rąk niepowołanych cenne zabytki piśmiennictwa. W r. 1851 G. poślubił siostrę swej matki i miał z tego małżeństwa pięciu synów i córkę; po zgonie żony, w r. 1877 zawarł powtórny związek z Heleną z Eyssymontów i doczekał się z nią dwóch synów. Zmarł w Warszawie 15 XI 1897, pochowany na cmentarzu Powązkowskim. G. pozostawił obszerne Pamiętniki, stanowiące niezwykle cenne źródło do dziejów lat 1857–65. Wspomnienia G-a pisane barwnie, żywo, w ocenie wypadków, a zwłaszcza osób, odznaczają się zbytnią nieraz pochopnością sądów i wyrażają osobiste animozje lub sympatie autora; praktykujący katolik, odważnie jednak wypowiada poglądy niezgodne z oficjalną polityką Kościoła, za którego rozdziałem od państwa stanowczo się oświadcza. W ruchu narodowym 1861–3 G. odegrał rolę wybitną, nacechowaną, mimo popełnione omyłki, bezwzględnie szczerym i gorącym patriotyzmem i bezinteresownym, całkowitym oddaniem służbie publicznej.

Najważniejsze materiały biograficzne podają dwutomowe Pamiętniki Jakuba Gieysztora z lat 1857–1865, w opracowaniu i z przedmową prof. Stanisława Kościałkowskiego, poprzedzone wspomnieniami osobistymi prof. Tadeusza Korzona (Wil. 1913). (Drażliwe ze względu na carską cenzurę ustępy pamiętników zostały w druku wykropkowane, oryginał rękopisu G-a wydawcy złożyli w Towarzystwie Przyjaciół Nauk w Wilnie). Surową ocenę Pamiętników ogłosił dr Benedykt Dybowski w «Kwartalniku Historycznym» z r. 1919 XXXIII 25–44. Wykaz życiorysów i prac G-a podaje przedmowa do Pamiętników oraz W. Enc. Ill. t. XXV; Kościałkowski St., Aleksander Zdanowicz, «Rocznik Tow. Przyj. Nauk w Wilnie» 1915, VI 23–4; Janowski Józef Kajetan, Pamiętniki o powstaniu styczniowym, Lw.-W. 1923–9; Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Kr. 1928, 344–51; Staniewicz, Wspomnienia o Zygmuncie Sierakowskim, Wyjątek z pamiętników Jana Staniewicza, Kowno 1939; Borowski St., Spis członków władz Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego (rkp.); Informacje prof. Aleksandra Gieysztora.

Henryk Mościcki