Falkowski Juliusz (1815–1892), powstaniec, emigrant, literat. Pochodził z ziemiańskiej rodziny podolskiej. Ur. w Dubowczyku w pow. bracławskim jako syn generała Hipolita, b. legionisty, w Król. Polskim dowódcy brygady, oraz matki z domu Karskiej. W dzieciństwie spędził z rodzicami półtora roku w Paryżu. Stracił ojca w 1821; sierotą opiekowała się rodzina Czartoryskich. F. kształcił się w korpusie kadetów w Kaliszu i w wojskowej szkole aplikacyjnej w Warszawie. Wziął udział w powstaniu listopadowym jako jeden z najmłodszych podporuczników. W 13. p. piechoty bił się pod Iganiami, Liwem, Szymanowem i w szturmie Warszawy. Ciężko ranny pod Królikarnią, pozostał w ewakuowanym mieście; krzyż oficerski przyznano mu 17 IX w Modlinie. Latem 1832 po wyzdrowieniu wyjechał do Drezna dzięki protekcji rosyjskiego generała Witta. W ll. 1832–4 skończył Uniwersytet Wrocławski, po czym wrócił do kraju i gospodarzył w mająteczku odziedziczonym po matce w gub. płockiej. W początku 1848 przybył do Lwowa w prywatnych interesach spadkowych i tu zaskoczyła go rewolucja. Ulegając galicyjskim nastrojom F. nawiązał kontakt z napływającą zza rosyjskiego kordonu młodzieżą emigracyjną i przyczynił się do zawiązania jej w osobny komitet. On też wysunął myśl stworzenia z tych emigrantów legionu w służbie węgierskiej. W paźdz. 1848 udał się na Węgry wraz z Józefem Kwiatkowskim jako pełnomocnik komitetów emigracyjnych we Lwowie i Krakowie. Przeprowadził rozmowy z Kossuthem w czasie jego wyprawy pod oblężony Wiedeń i przyczynił się do zawiązania legionu Wysockiego. Kossuth wyprawił go następnie do Paryża z misją sprowadzenia na Węgry wyższych oficerów polskich, zwłaszcza Dembińskiego i Mierosławskiego. F. przekradł się przez góry do Krakowa, a w XII 1848 już był w Paryżu. Jego misja doprowadziła do wyjazdu na Węgry gen. Dembińskiego. Rokowania z Centralizacją w sprawie zaproszenia Mierosławskiego nie dały wyniku, nie udały się też zabiegi o przesłanie na Węgry drogą morską na Fiume większej liczby wojskowych polskich. F. spędził pół roku w Paryżu, obracając się głównie w kołach Hotelu Lambert; współpracował też z »Trybuną Ludów«. W czerwcu 1849 podążył do Badenii, gdzie Mierosławski dowodził powstaniem republikańskim; chciał go nakłonić do przedarcia się ze swą armią przez Szwajcarię i Tyrol na Węgry. Zamiar się nie udał; F. odbył tę kampanię jako adiutant Mierosławskiego; po upadku powstania chciał sam wracać na Węgry, ale w Genui, gdy już wsiadał na statek, zaskoczyła go wieść o kapitulacji Görgeya.
F. pozostał teraz we Francji, ożenił się z Francuzką, ale wkrótce owdowiał. Pracował w różnych przedsiębiorstwach budowy kolei, m. in. na linii łączącej Francję z Włochami pod Mont-Cenis. Poniósł duże straty na skutek bankructwa kompanii, która prowadziła te roboty. W 1861 są ślady jego kontaktów z Mierosławskim i Kurzyną w związku z polską szkołą wojskową w Cuneo. Po 1870 F. powrócił do Polski, osiadł w Krakowie i zaczął pracować piórem. Został korespondentem katolickiego dziennika paryskiego »Univers«. Jego listy z Polski, umieszczane w tym piśmie co tydzień przez lat 20, były w tym czasie niemal jedynym stałym głosem o Polsce w prasie francuskiej. F. próbował swych sił na polu dramatycznym, napisał po francusku dramat o Dymitrze Samozwańcu (Un moment de toute-puissance, 1873) i drugi La fin des Stuarts. Wydrukował je też w tłumaczeniu polskim (Na chwilę, carem, 1876, Koniec Stuartów, 1880) i wystawił w Poznaniu. Rychło jednak przerzucił się do pisania historii niedawnej polskiej przeszłości. Miał łatwe pióro, dar obserwacyjny oraz stosunki wśród arystokracji polskiej, która uprzystępniała mu dokumenty (Czartoryscy, Krasińscy, Stan. Tarnowski). W ll. 1877–87 ogłosił F. u Żupańskiego w Poznaniu 5 tomów swoich Obrazów z życia kilku ostatnich pokoleń w Polsce, rodzaj kroniki anegdotyczno-obyczajowej lat 1795–1815, głównie stosunków warszawskich. Korzystał w pracy z licznych pamiętników i korespondencji, m. in. w odpisach z archiwum gen. Wincentego Krasińskiego. Dzieło to, pisane żywo i z talentem, ma swoją wartość źródłową jako przekaz arystokratycznej tradycji o udziale Polaków w wojnach napoleońskich. W 1879 F. ogłosił ponadto swoje własne Wspomnienia z roku 1848–9, cenne również jako zbiornica sylwetek i anegdot emigracyjnych, a w 1881 dziełko pt. Upadek powstania polskiego w 1831, w którym przedrukował najważniejsze przekazy pamiętnikarskie, tyczące schyłku powstania, i uzupełnił je własnymi obserwacjami i wspomnieniami. W 1891 wydał jeszcze tomik Pamiątek po gen. Benedykcie Kołyszce. W swoim mieszkaniu w Krakowie przy ul. Wenecja F. żył bardzo skromnie, ale gromadził w koło siebie licznych przyjaciół. Zmarł tamże po długiej chorobie 1 X 1892.
Lewak A., Zbiory Rapperswilskie, W. 1929; nekrolog L. Dębickiego, »Czas« 1892, nr 227–8; cyt. wyżej dzieła F-go; Rusjan L., Polacy i sprawa polska w wojnie węgierskiej, 1848–9, W. 1934.
Stefan Kieniewicz