INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Jan Gniński h. Trach      Fragment strony tytułowej druku "Mowa przy oddavvaniv pieczęci koronney po Iaśnie Wielmożnym Iego Mośći Xiędzu Ianie Gninskim podkanclerzym koronnym" autorstwa jego syna, też Jana - w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie - źródło kopii cyfrowej - POL

Jan Gniński h. Trach  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 1959-1960 w VIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Gniński Jan h. Trach (zm. 1685), podkanclerzy koronny, dyplomata. Pochodził z rodziny osiadłej w Wielkopolsce, w pow. kościańskim. Był synem Stanisława i Zofii z Cieleckich, podsędkówny poznańskiej; data urodzin nieznana. Wychowywał się podobno na dworze Stanisława Lubomirskiego, wojewody krakowskiego. Karierę polityczną rozpoczął G., jako starosta gnieźnieński, od udziału w poselstwie wysłanym w r. 1645 przez Władysława IV do Paryża po Ludwikę Marię Gonzagę. W l. 1646 i 1647 był posłem sejmowym. Elekcję Jana Kazimierza podpisał z województwem poznańskim. Posłował na sejmy, 1650, 1652 (I), 1653 i 1654 (II). Na sejmach 1650 i 1655 r. był deputatem do trybunału radomskiego, a w r. 1653 do «umówienia i wyprawienia pewnej legacji». W czasach «potopu» w r. 1656, brał udział w partyzantce wielkopolskiej, a w r. 1657 uczestniczył w wyprawie pomorskiej S. Czarnieckiego i posłował do króla duńskiego Fryderyka III dla zacieśnienia sojuszu oraz z zawiadomieniem, że Czarniecki rusza do Danii. Po powrocie do kraju walczył pod rozkazami Piotra Opalińskiego, wojewody podlaskiego, pod Poznaniem; po zdobyciu miasta wyprowadził wojska brandenburskie do granicy wielkopolskiej. Od tego czasu, wiążąc się ściśle z dworem królewskim jako zapamiętały regalista, posuwał się wcale szybko w służbie publicznej. W r. 1658 posłował na sejm i po raz pierwszy marszałkował trybunałowi radomskiemu (potem jeszcze dwukrotnie był marszałkiem trybunału w 1662 i 1673 r.); na tymże sejmie był też komisarzem do zapłaty wojsku kor. i do uporządkowania mennicy. W r. n. już jako podkomorzy pomorski był marszałkiem sejmu, na którym pod jego wpływem aprobowano postanowienia ugody hadziackiej, a G. jako marszałek złożył wraz z innymi na nią przysięgę; na tym sejmie był też komisarzem do rozgraniczenia województw wielkopolskich od Śląska, do zapłaty wojsku kor. (komisja lwowska) oraz do ordynowania mennicy; został też powołany na komisarza do rokowań ze Szwecją i brał udział w układach w Oliwie, podpisując traktat pokoju. Tegoż 1660 r. otrzymał starostwo nakielskie. W r. 1661 był już regentem kancelarii mniejszej kor. oraz komisarzem do rokowań z Rosją. W tym czasie związał się stosunkami przyjaźni z ówczesnym kanclerzem w. kor. Mikołajem Prażmowskim. W trudnych i decydujących latach po «potopie» z wielką giętkością dostosował się do programu dworu królewskiego, bez wahania popierając stronnictwo francuskie (w r. 1661 podpisał zobowiązania w sprawie elekcji). W r. 1662 posłował na sejm i znowu należał do różnych komisji, m. i. do zapłaty wojsku. W r. 1663–4 towarzyszył Janowi Kazimierzowi w niefortunnej wyprawie rosyjskiej.

Niewątpliwym dowodem coraz większego zaufania królewskiego była laska marszałkowska na sejmie w r. 1664/5, pamiętnym z sądu nad Jerzym Lubomirskim; był już wówczas regentem kancelarii w. kor. Pod jego naciskiem wybrano sędziów na Lubomirskiego 5 XII 1664 r.; nawet formalne protestacje posłów w grodzie nie zachwiały G-ego w chęci przykładnego ukarania przeciwnika; dopiero po przeprowadzeniu wyroku na Lubomirskiego uznał G. sejm za zerwany, choć poseł Piotr Telefus odwołał protestację i wrócił do izby poselskiej. Za takie stronnicze marszałkowanie spotkał się G. z silną krytyką zarówno na sejmikach, jak i najbliższym sejmie. Król natomiast nagrodził go w 1665 r. podskarbiostwem nadwornym kor. oraz starostwem radzyńskim. Podczas rokoszu Lubomirskiego stał po stronie królewskiej.

G. pełnił też funkcje dyplomatyczne. Najpierw brał udział w układach z posłami rosyjskimi w l. 1664–67, a po bezpośrednim zagrożeniu Rzpltej przez Turcję został wysłany w r. 1667 do Szwecji, Danii, elektora brandenburskiego i książąt Rzeszy, brunświckiego i holsztyńskiego, z formalnym żądaniem pomocy przeciw Turcji, ale i jednaniem posiłków dla francuskiego kandydata do tronu polskiego. Po powrocie do kraju został G. wojewodą chełmińskim (1668 r.); był nadto wówczas starostą nakielskim, gródeckim, kowalewskim i radzyńskim; następnie wykupił z zastawu starostwa goniądzkie i knyszyńskie, które otrzymał na 8 pokoleń. Wszystkie te starostwa stanowiły znakomitą podstawę materialną rodziny wojewody; niektóre z nich zamienił lub ustąpił synom i krewnym, np. radzyńskie odstąpił w r. 1680 synowi Janowi, a gródeckie Władysławowi. Na sejmie abdykacyjnym w r. 1668 należał do rady przy prymasie; konfederację generalną podpisał jako wojewoda chełmiński, z zastrzeżeniem praw Kościoła oraz Prus i Mazowsza.

Podczas elekcji w r. 1669, chociaż dotychczas popierał stronnictwo francuskie, wypowiedział się jawnie najpierw za wykluczeniem Kondeusza, a potem za królem Michałem. W dalszej walce dwóch stronnictw trzymał się na uboczu, zręcznie lawirując między dworem, z którym zachowywał styczność przez zaprzyjaźnionego podkanclerzego A. Olszowskiego i biskupa A. Trzebickiego, a obozem malkontentów, z którego głównym reprezentantem, hetmanem J. Sobieskim, nawiązał bliższy kontakt. Powołany na sejmie elekcyjnym jako specjalista znowu do udziału w rokowaniach z Rosją (1670–1 r.) w charakterze posła i pierwszego komisarza, pomimo pozornych sukcesów (zatwierdzenia pokoju) głównego celu, współdziałania cara przeciw Turcji, nie uzyskał. W r. 1671 w drodze do Moskwy doprowadził wraz z hetmanami litewskimi, Michałem Pacem i Michałem Radziwiłłem, do porozumienia z wojskiem litewskim o zaległy żołd, skłaniając je do wymarszu na Ukrainę (19 IX). 15 VI 1672 r. składał w sejmie ustną i pisemną relację z poselstwa, która spotkała się jednak z krytyką posłów. Na tym sejmie G. uważany był za stronnika króla Michała; wotował za żądaniem pomocy wojskowej od Rosji przeciw Turcji. W obozie konfederatów pod Gołębiem nie zjawił się, wolał nie wiązać się z żadną z stron. Natomiast pospieszył w r. 1673 z regimentem piechoty pod Chocim i wytrwał w obozie do końca listopada; mimo to na sejmie konwokacyjnym 1674 r. oskarżono go o złe gospodarowanie pomorskimi pieniędzmi na wojsko. Na tym sejmie bronił interesów królowej wdowy Eleonory i wypowiedział się przeciw posiłkom szwedzkim na wojnę turecką. Podczas bezkrólewia 1674 r. dłuższy czas zajmował zwykłą postawę wyczekiwania, ale na polu elekcyjnym za obietnicę podkanclerstwa poparł kandydaturę hetmana i elekcję podpisał. Odtąd związał się już z osobą nowego króla, stając się jego zaufanym współpracownikiem. Na sejmach 1674 r. był przydzielony do rady przy prymasie F. K. Czartoryskim; naznaczono go też do ułożenia paktów konwentów, asystowania przy przysiędze króla do generalnego kaptura, nadto do ponownych traktatów pokojowych z Rosją oraz do komisji dla uregulowania ordynacji zamojskiej i uzbrojenia Zamościa. Wobec nieurzędowania obu pieczętarzy kor. (kanclerza J. Leszczyńskiego i A. Olszowskiego) przez pierwsze dwa lata rządów Jana III pełnił G. faktycznie ich obowiązki. Na sejmie koronacyjnym 1676 r. odczytywał relację dotychczasowych czynności królewskich; należał też do kilku komisji (np. do zapłaty wojsku, do wyznaczenia hiberny). Podczas wyprawy żurawińskiej przebywał we Lwowie i tu w ciągłej łączności z królem rozwijał ożywioną działalność mobilizując odsiecz.

Wtajemniczony w zasadnicze punkty królewskiego programu polityki zagranicznej, został G. wyznaczony na sejmie 1677 r. na posła do Turcji, dla zawarcia ostatecznego traktatu pokojowego. Misja ta była niezmiernie doniosła i trudna; od jej wyniku zależało dalsze ukształtowanie się polityki Jana III, w szczególności sprawa uderzenia w sojuszu z Francją i Szwecją na elektora brandenburskiego, Fryderyka Wilhelma, w celu odzyskania Prus Książęcych, a w dalszej konsekwencji królewskie dążenia dynastyczno-reformatorskie. Pomimo zewnętrznej okazałości (wspaniały wjazd 13 I 1678 r. do Konstantynopola) poselstwo nie osiągnęło pożądanego sukcesu. G. przebywał w Turcji od 24 VI 1677 r. do 12 XII 1678 r., tracąc wiele czasu na próżne oczekiwanie na audiencję. Dyplomacja cesarska umiała udaremnić próby porozumienia. Wezyr Kara-Mustafa nie liczył się z Polską. Żądał rezygnacji z Ukrainy i Podola, zwlekał z decydującą odpowiedzią; wreszcie odesłał G-ego tylko z potwierdzeniem traktatu żurawińskiego. Jako rezydenta u Porty zostawił G. Samuela Praskiego, kawalera maltańskiego, któremu najbliższy sejm obmyślił prowizję. Niepowodzenie poselstwa G-ego zmusiły Jana III do nawrotu do polityki antytureckiej i do porozumienia z opozycją, co kosztowało G-ego utratę spodziewanej mniejszej pieczęci koronnej. Jednym z pozytywnych osiągnięć G-ego w Turcji było wykupno więźniów polskich, za których wypłacono mu na najbliższym sejmie kwotę 1 157 zł. Na sejmie grodzieńskim 1678/9 r. złożył G. sprawozdanie ze swego poselstwa do Turcji. Z tegoż sejmu wysłano G-ego z kolei do Rosji na czele delegacji dla zawarcia traktatu przymierza przeciw Turcji; był też znowu deputowanym ze sejmu do trybunału skarbowego i do rady królewskiej.

Po śmierci żony Doroty Jaskólskiej, zmarłej w 1679 r. i pochowanej w Wągrowcu, gdzie opatem był ich syn Chryzostom, G. postanowił zrezygnować z urzędu wojewody chełmińskiego i przyjąć święcenia kapłańskie. Prawdopodobnie zdobył się na ten krok ze względu na spodziewane podkanclerstwo. Są pewne wiadomości, że był krótko również wojewodą malborskim i starostą kirszporskim. W r. 1681 został podkanclerzym kor., odgrywając odtąd bardziej wybitną rolę polityczną i ciesząc się zaufaniem króla. Toteż G-emu przypisywała opozycja główną rolę w wykonywaniu tajemnych zamysłów dynastyczno-reformatorskich dworu. Po rezygnacji z planów odzyskania Śląska i Prus Książęcych współdziałał przy realizacji przymierza polsko-austriackiego, nagrodzony przez cesarza Leopolda I kwotą 3 000 florenów. Jako jedyny minister towarzyszył G. królowi pod Wiedeń; na tę wyprawę wystawił własną chorągiew husarską. Po bitwie jeździł do cesarza Leopolda I w sprawie jego spotkania z Sobieskim. G. brał też udział w bitwie pod Parkanami 7 X 1683 r., po której upomniał się u cesarza o kilka dział dla siebie. Umarł w r. 1685 pozostawiając pięcioro dzieci: trzech synów, a to: Chryzostoma, opata wągrowieckiego, a od r. 1690 biskupa kamienieckiego, Jana, wojewodę bracławskiego, a od r. 1694 wojewodę pomorskiego, i Władysława, starostę gródeckiego, oraz dwie córki: Annę Franciszkę, żonę Marcina Zamoyskiego, podskarbiego w. kor. i Konstancję Dorotę, ksienię cystersjanek w Ołoboku.

 

Enc. Org.; W. Enc. Ilustr.; Boniecki; Uruski; Żychliński; – Czapliński W., Opozycja wielkopolska po krwawym potopie, Kr. 1930; Konarski K., Polska przed odsieczą wiedeńską r. 1683, W. 1914; Korzon T., Dola i niedola J. Sobieskiego, Kr. 1898 I 194, 257, 272, 282, 283, 381, 508, 510, 518, II 200, 247, 248, III 458, 513; Korzon T., Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, Kr. 1912 II; Kubala L., Wojny duńskie i pokój oliwski, 1657–1660, Lw. 1922; Przyboś A., Konfederacja gołąbska, Tarnopol 1936; Sajkowski A., Krzysztofa Opalińskiego «droga francuska», „Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza” (P.) 1956 t. II z. 1; – Akta do dziejów króla Jana III, sprawy r. 1683, Wyd. F. Kluczycki, Kr. 1883 s. 66, 71, 99, 160, 336, 394, 396, 457, 458 (Acta Historica VI); Pisma do wieku i spraw J. Sobieskiego, Wyd. F. Kluczycki, Kr. 1880–81 I–II (Acta Historica II 1–2); Poezja Związku Święconego i rokoszu Lubomirskiego, Wyd. J. Nowak-Dłużewski, Wr. 1953; Vol. leg., IV 206, 335, 405, 496, 518, 520, 528, 586, 593, 596, 599, 606, 628, 656, 736, 755, 757, 759, 833, 1018, 1021, 1037, 1059, V 20, 29, 46, 54, 99, 209, 212, 218, 239, 255, 263, 276, 280, 322, 335, 345, 347, 352, 548, 549, 552, 577, 661; Zbiór pamiętników hist. o dawnej Polszcze J. U. Niemcewicza, Lipsk 1839 III 225; Źródła do poselstwa J. Gnińskiego do Turcyi w l. 1677–8, Wyd. F. Pułaski, W. 1907 (Bibl. Ord. Krasińskich. Muzeum K. Świdzińskiego, T. XX–XXII); Relations de Antoine des Lumbres, Wyd. O. Lhomel, Paris 1913 III.

Adam Przyboś

 

 
 

Powiązane audio

   

Chmura tagów

TAGI

Za pomocą tagów oznaczamy powiązania tematyczne postaci. Pozwalają one eksplorować serwis wg wybranych przez redakcję najważniejszych tematów dla danej postaci.

szlachta wielkopolska, oblężenie Poznania 1657, wyprawa wiedeńska 1683, bitwa pod Chocimiem 1673, sejmy XVII w., elekcja Jana III (Sobieskiego) 1674, dzieci - 5 (w tym 3 synów), starostwo gródeckie, pieczęć mniejsza koronna, starostwo nakielskie, wyprawa chocimska 1673, Ugoda Hadziacka 1658, Pokój Oliwski 1660, wystawienie chorągwi husarskiej, małżeństwo Władysława IV z Ludwiką Marią, sejm 1674 elekcyjny, warszawski, sejm 1676, koronacyjny, krakowski, orientacja profrancuska, bitwa pod Parkanami 1683, poselstwo do Turcji, sejm 1674 konwokacyjny, warszawski, zrywanie sejmów, poselstwo do Szwecji, pertraktacje z Rosjanami, Trybunał Skarbowy Koronny, dowodzenie regimentem piechoty, sejm 1669 elekcyjny, warszawski, pertraktacje ze Szwedami, sejm 1653, nadzwyczajny, brzeski , marszałkostwo izby poselskiej, wierność Królowi podczas Potopu, podskarbiostwo nadworne koronne, rezygnacja z urzędu, sejm 1659, zwyczajny, warszawski, sejm 1654 nadzwyczajny, warszawski, sejm 1662, nadzwyczajny, warszawski, sejm 1672 (maj-czerwiec), nadzwyczajny, warszawski, polityka mennicza, sejm 1664-1665 zwyczajny, warszawski , sejm 1668 abdykacyjny, nadzwyczajny, warszawski, rozgraniczanie ze Śląskiem, bezkrólewie po śmierci Króla Michała 1673, córka - cysterka, sejm 1678-1679, zwyczajny, grodzieński , zięć - Zamoyski, sejm 1677, nadzwyczajny, warszawski, starostwo kowalewskie, cesje królewszczyzn w rodzinie, sejm 1647, nadzwyczajny, warszawski , sejm 1655, nadzwyczajny, warszawski, palacja chełmińska, marszałkostwo Trybunału Skarbowego Koronnego, wierność królowi podczas Rokoszu Lubomirskiego, sejm 1646, zwyczajny, warszawski, sejm 1652 zwyczajny, warszawski, orszaki ślubne królowych i królewien polskich, sejm 1650 zwyczajny, warszawski, sejm 1658, nadzwyczajny, warszawski, elektorzy z Woj. Poznańskiego, żona - kasztelanka santocka, rada przy Prymasie podczas bezkrólewia, regencja Kancelarii Większej Koronnej, święcenia kapłańskie XVII w., towarzyszenie królowi w wyprawach wojennych, stryj - sekretarz królewski, wyprawa moskiewska 1663, wuj - sekretarz królewski, starostwo radzyńskie (R. Chełmiński), regencja Kancelarii Mniejszej Koronnej, elekcja Jana II Kazimierza (Wazy) 1648, walka po stronie Jana Kazimierza w czasie potopu, sąd nad Lubomirskim 1664, poselstwo polskie do Paryża 1645, stryj - kanonik poznański, stryj - Kantor Gnieźnieński, starostwo gnieźnieńskie, poselstwo do Danii, starostwo knyszyńskie, syn - Referendarz Wielki Koronny, syn - Starosta Knyszyński, syn - dyplomata, córka - ksieni, zięć - poseł, osoby z dzieł Stefano della Bella
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Chmura tagów

 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Michał Piotr Boym

ok. 1614 - 1659-08-22
jezuita
 

Daniel Schultz

1615 - 1683
malarz
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Andrzej Stech

1635 - 1697
malarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.