Tarnowski Jan Jacek Amor h. Leliwa (1729–1807), chorąży halicki, starosta kahorlicki i byszowski, poseł sejmowy.
Ur. 8 XI w Dzikowie (obecnie część Tarnobrzega), był najstarszym synem Józefa Mateusza (1706? – 19 I 1744 w Dzikowie), tytułującego się wielkim hrabią z Czoboru (Sombor, obecnie w Serbii), dziedzica Dzikowa i Wielowsi (woj. sandomierskie), stronnika Stanisława Leszczyńskiego, oraz poślubionej ok. r. 1728 Róży Konstancji z Duninów Karwickich h. Łabędź (zm. 17 III 1773 w Dzikowie), kasztelanki zawichojskiej. Miał braci: Joachima Antoniego (zob.), Rafała (1741–1803, zob.), żonatego z Urszulą z Ustrzyckich (zob. Tarnowska Urszula), i Tomasza (zm. w niemowlęctwie) oraz siostrę Anastazję w zakonie Filipinę, od r. 1747 wizytkę w klasztorze lubelskim.
T. między l. 1744 a 1746 otrzymał star. kahorlickie (woj. kijowskie) z cesji podkomorzego kijowskiego Antoniego Trypolskiego. W l. 1749–51 pobierał nauki w wiedeńskim Theresianum, elitarnej szkole kształcącej młodzież do służby w administracji. Dn. 17 II 1753 został szambelanem królewskim. Na podstawie działu dóbr z matką i braćmi z 5 IX 1757 uzyskał zapewne przyległy do star. kahorlickiego Wasylów, zwany też Wasylowszczyzną lub Wasiłkami (woj. kijowskie). Był zwolennikiem «Familii»; 12 IX 1763 podpisał w Haliczu manifest miejscowej szlachty na czele z podkomorzym Tadeuszem Dzieduszyckim i star. Franciszkiem Ksawerym Branickim, protestując przeciw zerwaniu sejmiku deputackiego przez stronników dworu. Dn. 13 VIII 1764 w Haliczu podpisał protestację urzędników i szlachty ziemi halickiej przeciw antyfamilijnej konfederacji tej ziemi (zawiązanej 23 VII t.r. pod laską Mariana Potockiego, byłego kaszt. lubaczowskiego), a w tamtejszym kościele farnym akt miejscowej konfederacji pod laską Dzieduszyckiego; sejmik ten obrał T-ego jednym z 29 posłów na elekcję. T. podpisał 6 IX dwukrotnie elekcję króla Stanisława Poniatowskiego, z woj. ruskim oraz ziemią halicką. Zwołany 29 X przed sejmem koronacyjnym sejmik halicki, dziękując T-emu i star. upickiemu Stanisławowi Puzynie za odstąpienie od poselstwa «propter bonum pacis», zapewniał o poparciu do tej funkcji «w dalszych czasach». Na sejmiku elekcyjnym 4 IX 1765 został T. obrany czwartym kandydatem do podkomorstwa halickiego; urzędu nie uzyskał, lecz 26 IX t.r., po awansie na podkomorstwo Antoniego Borzysławskiego, otrzymał po nim chorąstwo halickie (w „Metryce Koronnej” w Księgach Kanclerskich i sigillatach: Jan Tarnawski [!] bez żadnego tytułu).
Obrany posłem na sejmiku w Haliczu 25 VIII 1766, uczestniczył T. w sejmie warszawskim t.r. W czasie obrad został wyznaczony 21 X do deputacji do rozliczenia skarbu lit.; podpisał kwit podskarbiemu lit. Michałowi Brzostowskiemu oraz komisarzom skarbowym. Dn. 29 V 1767 w Haliczu podpisał akt przedradomskiej konfederacji ziemi halickiej oraz powiatów trembowelskiego i kołomyjskiego, zawiązanej pod laską Potockiego, a 22 II 1768 laudum sejmiku ziemi halickiej, ustanawiające komisarzy organizujących furażowanie i prowiantowanie wojsk rosyjskich w tej ziemi. Krótko przed 26 XI t.r. (data nominacji następcy) zrezygnował z chorąstwa halickiego.
T. opiekował się majątkiem brata, Rafała, który wziął udział w konfederacji barskiej, a potem emigrował (1768–78); przesyłał mu też dochody z dóbr. Wg Władysława Konopczyńskiego, T. «przez małżeństwo ze starą i brzydką, ale dwumilionową Stadnicką, wdową po kaszt. kamienieckim [!], fundował na przyszłość fortunę domu». Niezadowolony z działu majątkowego z r. 1757, doprowadził 1 X 1772 z bratem Joachimem do nowego podziału, wskutek którego objął dobra dzikowskie z zamkiem i m. Tarnobrzegiem, Podłęże z folwarkiem Wymysłów, Miechocin, Machów, Kajmów, folwark Ocice i Dębę, przypadłe w pierwszym rozbiorze Austrii. Gdy 3 VI 1773 kupił od brata, Rafała, klucz wielowiejski, stał się właścicielem całej rodzinnej schedy, położonej w widłach Wisły i Sanu. Ponieważ jego dobra znalazły się prawie w całości «w kordonie cesarskim», był mało aktywny na terenie Rzpltej. Z kuzynami Janem Amorem (1741? – przed 1805, zob.) i Antonim Fortunatem Tarnowskimi oraz braćmi Joachimem i Rafałem pozwał 8 II 1777 przed sąd ziemski nowogródzki Szczyttów Niemirowiczów: Ludwikę z Paców, kasztelanicową smoleńską, oraz jej synów Krzysztofa, szambelana królewskiego, i Józefa, gen. adiutanta królewskiego, w sprawie dóbr Kożangródek (woj. nowogródzkie). W l.n. T., brat Joachim i krewni scedowali swe pretensje Rafałowi. Dn. 18 V 1779 wydał T. statut dla rzemieślników żydowskich m. Tarnobrzega, zezwalając na połączenie cechów «krawców, czapników, kuśnierzy i innych». Ok. r. 1780 z braćmi Joachimem i Rafałem procesował się ze spadkobiercami Antoniego Trypolskiego, podkomorzego kijowskiego, zapewne o granice majętności Wasylów. Dobra te, które T. trzymał jeszcze w r. 1776, przypadły ostatecznie bratu, Rafałowi. T. legitymował się 10 IX 1782 ze szlachectwa w sądzie ziemskim lwowskim, a 18 VII 1785 otrzymał od cesarza Józefa II potwierdzenie tytułu hrabiowskiego w Galicji. W imieniu T-ego Rafał podejmował 23 III 1787 w Kahorliku zdążającego do Kaniowa króla Stanisława Augusta. Pod koniec kwietnia 1794 w Dzikowie zjechała się u T-ego szlachta sandomierska w celu ułożenia «aktu powstania».
O granice dóbr Dzików (z zamkiem oraz m. Tarnobrzegiem, Machowem i Kępą Dzikowską) spierał się T. z matką i braćmi ze star. sandomierskim, kwestionując wyrok Asesorii Kor. z r. 1757. W sprawie Kępy Dzikowskiej trwał też w r. 1777 spór z koprzywnickim konwentem cystersów. T. początkowo mieszkał w Wasylowie; zabiegając o zaludnienie ściągał osadników, wybudował zamek na wyspie, utrzymywał i rozwijał tam (oraz w Kahorliku) hodowlę koni, tzw. stado hetmańskie. W l. siedemdziesiątych przystąpił do przebudowy Dzikowa, przekształcając zamek na barokową rezydencję pałacową w kształcie podkowy (dobudowano skrzydło wschodnie, w którym umieszczono bibliotekę i archiwum rodowe oraz ozdobiono wnętrza). Na polecenie T-ego sporządzono w r. 1783 „Inwentarz dóbr klucza dzikowskiego”, obejmujący także majętność wielowiejską. Zniszczenia, m.in. w trakcie konfederacji barskiej, oraz zadłużenie dóbr spowodowały obłożenie w r. 1783 Dzikowa sekwestrem; przed sprzedażą uchroniła T-ego finansowa pomoc Czackich. W rezultacie T. w r. 1794 przepisał na żonę, Rozalię z Czackich, tytuł własności klucza dzikowskiego. Do pobliskiej Wielowsi sprowadził z Wołynia część «stada hetmańskiego», z zapisaną mu przez pierwszą żonę stadniną (po Stadnickich). Prowadząc także w tym rejonie akcję kolonizacyjną, ściągnął osadników z pobliskich wsi i założył w r. 1802 Rozalin i Tarnowską Wolę. W Dzikowie utrzymywał kapelę złożoną z chłopców (od 15 do 20), dzieci poddanych i oficjalistów, którzy łączyli to zajęcie z nauką szkolną. W r. 1797 zlecił spisanie sumariusza archiwum dzikowskiego. Star. kahorlickie składające się z miasteczka Kahorlik oraz wsi Słobódka wg lustracji z 4 VII 1765 przynosiło 6428 złp. rocznej intraty. Sejm rozbiorowy w r. 1775 nadał to starostwo w emfiteuzę na pięćdziesiąt lat, po śmierci T-ego, Ignacemu Sucheckiemu, stolnikowi sieradzkiemu. Za posesji T-ego nastąpił rozwój gospodarczy starostwa; wg lustracji z 11 XI 1789 obejmowało ono, obok Kahorlika, Słobody Kahorlickiej i Słobody Tarnowskiej, także wsie Horochowatkę i Janochę, a roczny dochód z niego wynosił ponad 35954 złp. Po trzecim rozbiorze władze rosyjskie skonfiskowały to starostwo T-emu. W ziemi halickiej miał T. na mocy ius communicativum od pierwszej żony z 2 VI 1757 wsie królewskie Byszów i Dryszczów; wg lustracji z r. 1765 małżonkowie płacili z nich rocznie kwarty 1096 złp. 16 gr 15 denarów 1 i pół feniga. T. posiadał te wsie jeszcze w r. 1777 (łącznie 765 ludności, w tym 83 szlachty), lecz w r. 1787 należały już one do Jana Olszewskiego. Wg Edwarda Rulikowskiego, T., «z cnót obywatelskich powszechnie ceniony», był «przeto znaczący że znaczyć nie chciał». Zmarł 24 VIII 1807 w Dzikowie, został pochowany w kościele Dominikanów w krypcie Tarnowskich. W l. 1803–4 syn, Jan Feliks (1777 lub 1779–1842, zob.) zamówił we Włoszech popiersia portretowe T-ego i jego pierwszej żony u rzymskiego rzeźbiarza F. M. Labourera (rzeźby znajdowały się w XIX w. w Dzikowie).
T. był dwukrotnie żonaty. Po raz pierwszy (ślub w r. 1757, intercyza w lutym t.r.) z Heleną z Morskich h. Topór (zm. 1771), córką Józefa, miecznika przemyskiego, i Franciszki z Sołtyków, wdową po Onufrym Stadnickim (zm. w grudniu 1755), mieczniku halickim. Drugą żoną T-ego była (ślub 4 V 1775 w Porycku, uczczony anonimowym „Wierszem..”, [b.m.w.] 1775) Rozalia (Róża) z Czackich (1753–1821), wnuczka Jana Małachowskiego (1698–1762, zob.), córka Feliksa Czackiego (1723–1790, zob.) i Katarzyny z Małachowskich, siostrzenica Mikołaja (1730–1784, zob.), Stanisława (1736–1809), Jacka (zob.) i Antoniego (zob.) Małachowskich oraz siostra Michała (zm. 1828, zob.) i Tadeusza (zob.) Czackich. Z małżeństwa tego miał T. synów: Wincentego (1775–1776), Jana Feliksa, żonatego z Walerią ze Stroynowskich (zob. Tarnowska Waleria), córką Waleriana Stroynowskiego (zob.), Józefa (ur. i zm. 1778) i Michała (1782 lub 1783–1831), od r. 1805 dziedzica Dzikowa, a od r. 1813 właściciela Chorzelowa pod Mielcem, majora 16. p. ułanów Ks. Warsz., ożenionego z Elżbietą z Wysockich (1799 lub 1801–1869), oraz córki Mariannę (ur. i zm. 1778) i Mariannę (Marię, 1780–1849), wydaną 21 VI 1800 za Karola Scipio del Campo, syna Ignacego (zob. Scipio Ignacy). Wnukiem T-ego był Jan Józef Tarnowski (1826–1898, zob.), a bratanicami Olimpia, zamężna za Tomaszem Grabowskim (zob.), i Zofia Urszula, żona Marcina Tarnowskiego (zob.).
Portrety przez Augustyna Mirysa z ok. r. 1750 oraz przez Henryka Fügera w Muz. Narod. w Kr.; – Boniecki, III 248–9, IX 309; Borkowska, Leksykon zakonnic, II; Chwalewik, Zbiory pol., I 76–8; Dworzaczek, tabl. 96; Elektorów poczet, s. 373; Estreicher, XV 381, 396, XXXI 43–4, 50–1; Górzyński S., Arystokracja polska w Galicji. Studium heraldyczno-genealogiczne, W. 2009; Kosiński A. A., Przewodnik heraldyczny, W. 1880 II 599–601; Nekrologi „Kuriera Warszawskiego” 1821–1939, W. 2001 I; Niesiecki, VI 465, IX 49–50, X dod. 439; Poczet szlachty galicyjskiej i bukowińskiej, Lw. 1857 s. 255; Pułaski, Kronika, I 40; Słown. geogr. (Dzików, Tarnobrzeg, Wielowieś); Ślusarek K., Drobna szlachta w Galicji 1772–1848, Kr. 1994; Święcki, Historyczne pamiątki, II 480; Uruski, II 346, VI 235, XI 270–1; Urzędnicy, III/1; Zielińska T., Poczet polskich rodów arystokratycznych, W. 1997; Żychliński, I 47–8, II 300–1, III 267, VI 364–5, 378; – Baliński M., Lipiński T., Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym, W. 1844 II 469–70; Czeppe M., Budowanie wpływów dworu na prowincji w ostatnich latach panowania Augusta III, w: Dwór a kraj. Między centrum a peryferiami władzy. Materiały konferencji naukowej […] w dniach 2–5 kwietnia 2001, Red. R. Skowron, Kr. 2003 s. 557; Danowska E., Tadeusz Czacki 1765–1833. Na pograniczu epok, Kr. 2005; Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy od schyłku XVI wieku do czasów współczesnych, Tarnobrzeg 1996 s. 37–44, 53, 159–64; Konopczyński W., Konfederacja barska, W. 1991 II 714; Marczak M., Zbiory archiwalne hr. Tarnowskich w Dzikowie, W. 1939 s. 4–5; Mikocka-Rachubowa K., Grand Tour i włoska rzeźba w Polsce końca XVIII i początków XIX wieku, w: Polski Grand Tour XVIII i początków XIX wieku, Red. A. Roćko, W. 2014; taż, Włoskie rzeźby w wołyńskim Horochowie, w: Velis quod possis. Studia z historii sztuki ofiarowane Profesorowi Janowi Ostrowskiemu, Kr. 2016 s. 411; Puchowski K., Jezuickie kolegia szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Studium z dziejów edukacji elit, Gd. 2007; Tarnobrzeg. Dzieje miasta 1593–1939, Red. F. Kiryk, Tarnobrzeg 2005 (reprod. portretu, s. 79 ryc. 25); Zielińska T., Magnateria polska epoki saskiej, Wr. 1977; – Akta grodz. i ziem., XXV; Arch. Jugo-Zap. Ross., VII nr 3 s. 62–5; Diariusz sejmu walnego ordynaryjnego w Warszawie roku 1766…, W. (1767); Summariusz królewszczyzn w całej Koronie Polskiej…, Wyd. E. Piotrowski, Żytomierz 1861 s. 15, 31; Tarnowski S., Domowa kronika dzikowska, Oprac. G. Nieć, Kr.–Rudnik 2010; Taryfa podatku podymnego województwa kijowskiego 1754 roku, Oprac. K. Rzemieniecki, Biała Cerkiew 2015; Vol. leg., VII 258, 260, 522; – „Kur. Pol.” 1753 nr 863, 1758 nr 5; – AGAD: Arch. Skarbu Kor., Oddz. XLVI nr 3 k. 19–20, nr 4 s. 805–30 (k. 403– 15v), Metryka Kor., Księgi Kanclerskie, nr 21 k. 117v, Lustracje, Dz. XVIII nr 56 s. 142–3, 219, Sigillata, nr 30 k. 76, nr 32 k. 46v, Zbiór Czołowskiego, nr 461 s. 140–1, Zbiór Mater. Różnej Proweniencji, nr 303 s. 208; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Dzikowskie Tarnowskich, nr 156 s. 1–3, 13, nr 158 s. 229–31; B. Czart.: rkp. 869 s. 167, 180, rkp. 1131 s. 361; B. Jag.: rkp. 5344 t. IV k. 245–6, 251; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraïny we Lw.: F. 165 op. 3 nr 4578; Nacyjanal’ny histaryčny archiŭ Belarusi w Mińsku: F. 1774 op. 1 nr 8 k. 90–90v; – Mater. Red. PSB: Biogram T-ego autorstwa Andrzeja Haratyma z W.
Red.