Tarnowski Rafał Amor h. Leliwa (1741–1803), generał major wojsk koronnych, marszałek sandomierski konfederacji barskiej.
Był najmłodszym synem Józefa Mateusza (1706? – 19 I 1744 w Dzikowie), tytułującego się wielkim hrabią z Czoboru (Sombor, obecnie w Serbii), dziedzica Dzikowa (obecnie część Tarnobrzega) i Wielowsi (woj. sandomierskie), stronnika Stanisława Leszczyńskiego, i poślubionej ok. r. 1728 Róży Konstancji z Duninów Karwickich h. Łabędź (zm. 17 III 1773 w Dzikowie), kasztelanki zawichojskiej. Miał braci: Jana Jacka (1729–1807, zob.), Joachima Antoniego (ok. 1732 – 1806, zob.) i Tomasza (zm. w niemowlęctwie) oraz siostrę Anastazję, w zakonie Filipinę, od r. 1747 wizytkę w klasztorze lubelskim.
Wg Włodzimierza Dworzaczka T. był uczniem warszawskiego pijarskiego Collegium Nobilium. Na mocy przeprowadzonego 5 IX 1757 działu z matką i braćmi uzyskał dobra dzikowskie (oszacowane na sumę 22 583 złp. i obciążone długami w wysokości 8800 złp.); ustalono również, że archiwum dotyczące dóbr Tarnowskich tej linii miało pozostać na zamku dzikowskim «w opiece i konserwacji matki», dożywotnio tam zamieszkałej. W liście z Lublina z 26 XI 1761 do woj. krakowskiego i hetmana w. kor. Jana Klemensa Branickiego T., powołując się na deklarację króla Augusta III, że w ciągu pół roku zostanie awansowany na gen. majora, prosił hetmana o list polecający w tej sprawie do marszałka nadw. kor. Jerzego Mniszcha; żądaną rangę uzyskał 10 XI 1762. Zapewne to on (bez żadnego tytułu) podpisał 23 VII 1764 laudum sejmiku relacyjnego i przedelekcyjnego sandomierskiego w Opatowie. Z bratem Joachimem był obecny 4 XII t.r. w Warszawie przy generalnym potwierdzeniu praw przez króla Stanisława Augusta. Wg Dworzaczka przebywał w Warszawie podczas sejmu delegacyjnego 1767/8 r.
Zapewne jeszcze w r. 1768 przystąpił T. do konfederacji barskiej; wg Jędrzeja Jabłonowskiego, po zdobyciu Krakowa w sierpniu t.r. udał się z marszałkiem sanockim Jakubem Bronickim na Węgry; odtąd przez cały okres konfederacji dobrami dzikowskimi zarządzała jego matka. Jesienią lub na początku r. 1769 znalazł się w gronie zwolenników podskarbiego w. kor. Teodora Wessla, stronników saskich, którzy w Cieszynie złożyli tajną przysięgę obrony wiary, ojczyzny, praw, przywilejów i wolności narodowych, skierowaną przeciw «gnębicielom wolności i adherentom rosyjskim». Związany potem z bp. kamienieckim Adamem Stanisławem Krasińskim, przesyłał mu z Preszowa (Eperies) listowne informacje (6 II i 19 III 1769) o sytuacji konfederatów na terytorium Węgier (obecnie Słowacja). Dn. 17 IV 1769 w Muszynce, przy samej granicy węgierskiej, przy minimalnym udziale szlachty marszałek sieradzki Józef Bierzyński za sprawą Wessla (współpracującego jeszcze z bp. Krasińskim) kreował kilku marszałków, m.in. wyznaczył T-ego na marszałka sandomierskiego (w miejsce Adama Parysa, związanego z marszałkiem krakowskim Jerzym Marcinem Lubomirskim). Ta grupa marszałków, z Bierzyńskim na czele, współtworzyła tzw. Ogniwo, kierowane przez Wessla, rezydujące zwykle w Gabułtowie na terytorium węgierskim. Marszałkowie gabułtowscy obrali 20 IV t.r. Michała Hieronima Krasińskiego marszałkiem, Joachima Potockiego regimentarzem przyszłej Generalności, a Bierzyńskiego jej tymczasowym regimentarzem. Odsądzili także 17 IV Lubomirskiego od laski woj. krakowskiego, a Parysa od marszałkostwa sandomierskiego (T. podpisał 25 IV list marszałków do austriackiego kanclerza W. von Kaunitza przeciw Lubomirskiemu); wystąpili również przeciw Kazimierzowi Pułaskiemu, regimentarzowi krakowskiemu i sandomierskiemu z ramienia Lubomirskiego i Parysa, ale 1 V Pułaski uznał ich zwierzchnictwo i zadeklarował rezygnację z regimentarstwa. Wydarzenia te spowodowały rozbicie konfederacji woj. sandomierskiego na dwa obozy i kilkumiesięczną walkę między nimi. W lipcu rządy T-ego, wciąż pozostającego zagranicą, ugruntował w Sandomierskiem Bierzyński. T. przybył na pewien czas do Polski i uczestniczył w obronie Krakowa jesienią, a w październiku był w Pilznie z wojskiem na spotkaniu senatorów i urzędników sandomierskich w sprawach podatków na konfederację. Wg raportu rosyjskiego płk. I. Drewitza do gen. I. Weymarna T. stał 29 X w Mogile pod Krakowem z oddziałem 1500 ludzi. W listopadzie, podczas obrony Krakowa, T. «figurował w stronie Wawrzeńczyc od wschodu», odmawiał jednak swych zaciągów skłóconym ze sobą Bierzyńskiemu (pod Czernichowem) i Michałowi Dzierżanowskiemu, znajdującemu się w rejonie Wieliczki.
Na początku r. 1770 przebywał T. w Wiedniu, skąd przywiózł wiadomość, że pojawił się pretendent do tronu polskiego; zapewne chodziło o Philippa Ferdinanda von Limburg-Styrum, tytułującego się bezprawnie księciem Schleswig-Holstein-Limburg. T. oddał w tym czasie Sandomierskie pod komendę marszałka bełskiego Józefa Miączyńskiego, przez co uskarżał się Jabłonowski, że «my w Pilznie żadnej zasłony od Hrabiego nie mieli, który w Węgrzech continuo przez 2 roki siedzi». W sporządzonym 25 VIII t.r. przez bardzo krytycznego wobec konfederacji, wręcz tendencyjnego doradcę francuskiego, gen. majora Ch. Dumourieza, i przesłanym na dwór wersalski „Tableau de la Confédération” T. przedstawiony został, nawet na tle bardzo nisko ocenianych marszałków gabułtowskich, wyjątkowo negatywnie, jako tchórz, kłamca, złodziej i głupiec, niebezpieczny przez swe intrygi, grę w faraona, stół i kreatury, który zadłużony w momencie przystąpienia do konfederacji powyżej wartości dóbr, zdefraudował pieniądze swego województwa i dzięki temu spłacił te długi, po czym znów zaciągnął nowe. Czynny w Generalności na przełomie l. 1771 i 1772 (co najmniej w okresie 31 XII 1771 – 17 II 1772), w poł. r. 1772 przebywał T. w Cieszynie, a w poł. września t.r. ze Stanisławem Wybranowskim i Ignacym Suchodolskim, konsyliarzem lubelskim, w Pszczynie na Śląsku pruskim. Dn. 1 X w Dzikowie wziął udział w nowym podziale majętności rodzinnych; w następstwie tej ugody otrzymał klucz wielowiejski.
Wkrótce T. ponownie wyruszył na emigrację i uczestniczył w dn. 11–14 XII 1772 w obradach Generalności w Landshut (Bawaria). Gdy trzem jej członkom, w tym T-emu, zezwolono w kwietniu 1773 na powrót do kraju, prawdopodobnie po to, «by mogli ocaloną substancją zasilać swoich bojujących współbraci» (Konopczyński), T. wrócił i 3 VI t.r. sprzedał bratu, Janowi, klucz wielowiejski, spłacił długi, a resztę pieniędzy wywiózł za granicę. Dn. 25 IX z regimentarzem lit. Józefem i Teofilą Sapiehami, krajczymi lit., oraz Ignacym Bohuszem witał przybyłego do Strasburga Pułaskiego. W październiku 1775 na zlecenie T-ego Bohusz wysłał do Marsylii 1 tys. fr. dla uwolnienia uwięzionego za długi Pułaskiego. W lutym 1778 przebywał T. w Tuluzie, a 8 IV t.r. z Paryża dziękował bratu, Janowi, za przysłane 2 tys. złp. prowizji z dóbr. W imieniu T-ego i swoim Jan razem z braćmi stryjeczno-stryjecznymi Janem i Antonim oraz rodzonym Joachimem pozwał 8 II 1777 przed sąd ziemski nowogródzki w sprawie dóbr Kożangródek (woj. nowogródzkie) Szczyttów Niemirowiczów: Ludwikę z Paców, kasztelanicową smoleńską, oraz jej synów, Krzysztofa, szambelana królewskiego, i Józefa, gen.-adiutanta królewskiego. Pretensje te bracia i kuzynowie scedowali następnie T-emu.
Uczyniwszy stosowny reces od konfederacji, T. zapewne w r. 1778 wrócił ostatecznie do kraju. W Rzpltej nie miał już żadnych dóbr, prócz posiadanej wspólnie z braćmi Wasylowszczyzny (Wasylów, woj. kijowskie), obciążały go natomiast liczne długi, których brat, Jan, nie był w stanie spłacić. Razem z braćmi, Janem i Joachimem, procesował się z sukcesorami Antoniego Trypolskiego, podkomorzego kijowskiego, zapewne o granice Wasylowszczyzny; ostatecznie dobra te bracia pozostawili w całości T-emu. Jego sytuację materialną znacznie poprawiło małżeństwo z kasztelanką inowłodzką Urszulą z Ustrzyckich (zob. Tarnowska Urszula), zawarte 14 III 1781 w kościele Dominikanek we Lwowie; T. przeniósł się do Galicji i zamieszkał z żoną w należących do jej rodziców Wróblewicach (Wróblowicach) koło Drohobycza. Z bratem Joachimem legitymował się 21 X 1782 ze szlachectwa w Królestwie Galicji i Lodomerii w sądzie grodzkim lwowskim. W sprawie Kożangródka jeździł w r. 1783 z żoną na rozprawy Tryb. Głównego Lit. do Wilna i Grodna. Gdy dekret wydany w Grodnie 3 VI t.r. przyznał mu połowę spornych dóbr, T. w r. 1784 sprzedał ją Szczyttom. Zapewne na początku r. 1784 za sumy posagowe (wg intercyzy było to 300 tys. złp. posagu i wyprawa warta 24 tys. złp.) T. z żoną nabyli dobra Drążgów (Drążków, Drzązgów) w ziemi stężyckiej i rozpoczęli budowę pałacu, mieszkając tymczasowo na miejscowej plebanii; pod koniec r. 1785 lub na początku r.n. przenieśli się do nowej siedziby.
W towarzystwie m.in. królewskiego bratanka, Stanisława Poniatowskiego, podskarbiego w. lit., oraz woj. ruskiego Szczęsnego Potockiego T. gościł w dn. 22–23 III 1787 w Wasylowszczyźnie zdążającego do Kaniowa króla Stanisława Augusta; za gotowość podjęcia się funkcji deputackiej otrzymał 22 III t.r. od władcy Order św. Stanisława (przywilej z 21 III, wg S. Łozy błędnie: 24 III), a 23 III w imieniu brata, Jana, podejmował króla śniadaniem w Kahorliku. Oboje z żoną udali się do Kaniowa, gdzie zostali przedstawieni carycy Katarzynie II. Król i imperatorowa zgodzili się zostać rodzicami chrzestnymi syna T-ego, Jana Władysława, obdarzonego wtedy dodatkowo imionami Stanisław i Paweł, a dopełnienie ceremonii chrztu odbyło się 6 V w cesarskiej szalupie na Dnieprze. Tarnowscy podjęli też starania o odzyskanie Obuchowa, który niegdyś należał do Wasylowszczyzny, lecz w czasach Piotra I został zabrany przez Rosję. Dn. 1 V 1789 wypłynął T. z żoną Wieprzem z Drążgowa, a następnie Wisłą do Gdańska; w drodze powrotnej 8 VI t.r. znaleźli się oboje w Warszawie i dołączyli do obserwatorów obrad Sejmu Wielkiego. T. był zwolennikiem reform tego Sejmu. Na sejmiku w Opatowie 8 II 1790 został obrany członkiem Komisji Porządkowej CywilnoWojskowej Ziemi Stężyckiej, a podczas sejmiku poselskiego 16 XI t.r. przemawiał za ustanowieniem tronu sukcesyjnego (Głos, [b.m.r.w.]). Jako asesor podpisał 28 II 1792 laudum sejmiku ziemi stężyckiej, zawierające zobowiązanie do obrony Konstytucji 3 Maja «życiem i majątkiem naszym». Akcesu do Targowicy unikał; przymuszony do złożenia 24 IX t.r. przysięgi w Stężycy, nie potwierdził jej na piśmie.
Dn. 7 V 1794 w Stężycy T. podpisał akces do powstania kościuszkowskiego. Znalazł się 7 VI t.r. w gronie osób mianowanych i potwierdzonych przez Radę Najwyższą Narodową do Komisji Porządkowej Ziemi Stężyckiej i Pow. Garwolińskiego; przenosząc 22 VIII tę Komisję z Garwolina do Żelechowa Rada podkreśliła, «że ob. Tarnowski obowiązki komisarza egzekwować jest winien». Za udział w powstaniu władze rosyjskie skonfiskowały T-emu Wasylowszczyznę; w celu jej odzyskania żona T-ego udała się w czerwcu 1796 do Grodna, licząc na pomoc Stanisława Augusta. Pod koniec t.r. cesarz Paweł I zwrócił Tarnowskim Wasylowszczyznę, ci jednak sprzedali ją wkrótce szambelanowi Kajetanowi Proskurze, a sami nabyli następnie Markuszew (Markuszów), położony między Puławami a Lublinem. W r. 1802 T. i jego żona zakupili od Stanisława Kostki i Aleksandry Potockich pałac w Warszawie przy Krakowskim Przedmieściu (nr 388) i tam zamieszkali.
W dobrach Wasylowszczyzna, które miały w r. 1754 dwadzieścia domostw, T. z żoną ufundowali w r. 1787 drewniany kościół p. wezw. Wniebowzięcia NMP. Żona wniosła T-emu majętności w Galicji: Wróblewice, a potem Śniatynkę. Dobra Drążgów składały się z miasteczka Drążgów oraz wsi Grabowce i Zawitała (potem też Urszulin). T. zmarł 8 III 1803 w swym pałacu w Warszawie, uroczystości żałobne odbyły się w kościele Świętego Krzyża (mowę wygłosił kanonik warszawski Jan Paweł Woronicz); pochowany został w kościele farnym w Markuszewie, gdzie żona wystawiła mu nagrobek «włoskiego dłuta» (Niesiecki).
W małżeństwie z Urszulą z Ustrzyckich miał T. synów: Ignacego (zm. 1782, w niemowlęctwie, pochowanego w kościele paraf. w Rychcicach) i Jana Władysława Stanisława Pawła (20 XI 1785 – 7 IV 1844) oraz córki: Olimpię (22 II 1788 – 1874 we Lwowie), żonę (ślub 4 XI 1810 w Drążgowie) Tomasza Grabowskiego (zob.), i Zofię Urszulę (1784–1851), wydaną za Marcina Tarnowskiego (zob.). Jan Władysław został zapisany 16 V 1787 w Tulczynie do armii kor. jako towarzysz w partii ukraińskiej Szczęsnego Potockiego. W r. 1806 jeździł do Włoch w towarzystwie ks. Józefa Koźmiana; zwiedził m.in. Florencję i Weronę, skąd przywiózł «szczątki kamienia grobowego Romea i Julii» (Izabela Czartoryska umieściła je w Domku Gotyckim w Puławach). Zatrzymany przez władze austriackie, przez pewien czas przebywał w areszcie domowym oraz więzieniu w Lublinie. W r. 1808 poślubił, wbrew woli matki, Anielę z Rożnieckich h. Jastrzębiec (Rola), córkę Aleksandra; t.r. matka przepisała mu Markuszew. Wspomógł finansowo 16. Pułk Ułanów; jako podporucznik był adiutantem gen. Aleksandra Rożnieckiego (swego szwagra). Dymisję z armii Ks. Warsz. otrzymał 19 X. Posłował na sejmy w l. 1811 i 1812 z pow. lubartowskiego; z izby poselskiej sejmu konfederacyjnego 1812 r. wszedł w skład delegacji do cesarza Napoleona I do Wilna. W r. 1815 wstąpił do lubelskiego Tow. Dobroczynności, a od r. 1818 należał do Lubelskiego Tow. Przyjaciół Nauk. Był dziedzicem Wróblewic i Śniatynki w Galicji oraz Drążgowa; w r. 1832 sprzedał Markuszew. Pałac we Wróblewicach «zapełnił mnóstwem dzieł sztuki i drogocennych pamiątek familijnych». Miał trzy córki: Amelię (zm. młodo), Ernestynę (1808–1840), wydaną za Waleriana Spycymira Tarnowskiego, syna Jana Feliksa (1777 lub 1779 – 1842, zob.), i Helenę, żonę Feliksa Nałęcza Piegłowskiego.
Portrety: olej przez Franza Ignaza Oeffele z r. 1773 (wykonany w Monachium) w Muz. Narod. we Wr. oraz przez Józefa Pitschmanna z ok. l. 1790–9 w Muz. Narod. w Kr., reprod. w: Tarnobrzeg. Dzieje miasta 1593–1939, Red. F. Kiryk, Tarnobrzeg 2005 s. 98 ryc. 30; – Boniecki, V 385, IX 309; Borkowski, Almanach, s. 925; Borkowski, Rocznik szlachty, s. 375 (dot. syna, Jana Władysław a); Dworzaczek, tabl. 96; Estreicher; Górzyński S., Arystokracja polska w Galicji. Studium heraldyczno-genealogiczne, W. 2009; Karpińska M., Senatorowie, posłowie i deputowani Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, W. 2002 s. 91 (dot. syna, Jana Władysław a); Kosiński A. A., Przewodnik heraldyczny, W. 1880 II 599–600 (błędnie jako chorąży halicki); Łoza, Kawalerowie; Nekrologi „Kuriera Warszawskiego” 1821–1939, W. 2001 I (dot. żony i syna, Jana Władysław a), W. 2004 II (dot. córki, Zofii Urszuli); Niesiecki, IX 49–50 (pomylony z Janem, kaszt. konarskim łęczyckim), X dod. 439; PSB (Bierzyński Józef, Dzierżanowski Michał, Krasiński Adam Stanisław, Lubomirski Jerzy Marcin, Morzkowski Antoni Stanisław, Parys Adam, Pułaski Kazimierz); Poczet szlachty galicyjskiej i bukowińskiej, Lw. 1857 s. 255; Słown. geogr. (Drążgów, Kahorlik, Wasylów, Wróblewice); Święcki, Historyczne pamiątki, II 480 (pomylony z Janem, kaszt. konarskim łęczyckim); Urusk i, VI 235; Zielińska T., Poczet polskich rodów arystokratycznych, W. 1997; Zieliński J., Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, W. 2001 VII; Zych T., Tarnobrzeski słownik biograficzny, Tarnobrzeg 2001 II 107 (dot. ojca); Żychliński, VI 362, 364, 375–7, VIII 298–9; – Aleksandrowicz A., Izabela Czartoryska. Polskość i europejskość, L. 1998 s. 269, 276 (dot. syna, w indeksie Władysław lub Jan); Ciesielski T., Armia koronna za Augusta III, W. 2009; Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy od schyłku XVI wieku do czasów współczesnych, Tarnobrzeg 1996 s. 47–9, 50–60, 63–5, 164–6; Gembarzewski, WP 1807–14, XLI; Janeczek Z., Ignacy Potocki marszałek wielki litewski (1750–1809), Kat. 1992 s. 238 (Tarnowscy bez imion); Konopczyński W., Kazimierz Pułaski. Życiorys, Kr. 1931; tenże, Konfederacja barska, W. 1991 I–II; Krasicka J., Kraków i Ziemia Krakowska wobec konfederacji barskiej, Kr. 1929 s. 61; Marczak M., Zbiory archiwalne hr. Tarnowskich w Dzikowie, W. 1939 s. 4; Michalski J., Schyłek konfederacji barskiej, Wr. 1970; Paciorek P., Postawy polityczne szlachty sandomierskiej w świetle konfederacji z lat 1764 i 1767, w: Z życia politycznego szlachty i ziemiaństwa między Wisłą a Pilicą w XVI–XX wieku, Red. J. Gapys i in., Kielce 2017; Sobieszczański F., Warszawa. Wybór publikacji, W. 1967 II; Szczygielski W., Konfederacja barska w Wielkopolsce 1768–1770, W. 1970; Szczygielski W., Referendum trzeciomajowe, Ł. 1994; Zarzycki W., Książę Marcin Lubomirski 1738–1811. Relacje o jego życiu i burzliwych przygodach w różnych krajach Europy, W. 1998; Zielińska Z., „O sukcesyi tronu w Polszcze” 1787–1790, W. 1991; Żywirska M., Ostatnie lata Stanisława Augusta, W. 1975; – Akty powstania Kościuszki, I–II; Czaykowski, Regestr diecezjów, s. 359; Dzienniki Ignacego Baranowskiego pisane w Lublinie przez rok 1815 i 1816, Oprac. B. Szyndler, L. 1995; Konfederacja barska. Wybór tekstów, Wyd. W. Konopczyński, Kr. 1928 s. 30–2, 35–6, 61; Konopczyński W., Materiały do dziejów wojny konfederackiej 1768–1774 r., Kr. 1931 (w indeksie bez imion); Magier, Estetyka Warszawy (Tarnowscy bez imion); Pamiętnik damy polskiej z XVIII wieku (Urszuli z Ustrzyckich Tarnowskiej), „Arch. Wróblewieckie” T. 2: 1876; Tarnowski S., Domowa kronika dzikowska, Oprac. G. Nieć, Kr.–Rudnik 2010; Taryfa podymnego województwa kijowskiego 1754 roku, Oprac. K. Rzemieniecki, Biała Cerkiew 2015; Vet. Mon. Pol., IV cz. 2 s. 353; Vol. leg., VII 313; Wspomnienia damy polskiej z XVIII wieku. Obejmuje zdarzenia z lat 1789, 1790, 1791–92, 1794, 1796 i 1805, „Arch. Wróblewieckie” T. 1: 1869 s. V; Z pamiętnika konfederatki księżnej Teofili z Jabłonowskich Sapieżyny (1771–3), Wyd. W. Konopczyński, Kr. 1914 s. 10, 19, 134; – „Gaz. Warsz.” 1787 nr 39; – AGAD: Arch. Król. Pol., nr 204 k. 331–2, Arch. Radziwiłłów, Dz. V nr 16131, 16135, Sejm Ks. Warsz. i Król. Pol., nr 5, 6, 7; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Dzikowskie Tarnowskich, nr 156 s. 1–3; B. Czart.: rkp. 698 s. 1127–8, rkp. 723 s. 1029–31, rkp. 836 s. 231, 243, 413, 1231, rkp. 840 s. 581–2; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 8341; B. Ossol.: rkp. 3192 s. 4–7 (Jabłonowski J., Notata varia selecta); Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraïny we Lw.: F. 165 op. 3 nr 4578; Nacyjanal’ny histaryčny archiŭ Belarusi w Mińsku: F. 1774 op. 1 nr 8 k. 90–90v; – Mater. Red. PSB: Biogram T-ego autorstwa Andrzeja Haratyma z W.
Red.